# Chińskô Lëdowô Repùblika

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Chińskô Lëdowô Repùblika *中华人民共和国* |
| --- |
|  Fana |  Herb |
| *Himn: 义勇军进行曲*
(Marsz chãtnych)  |
|  |
| Òficjalny jãzëk | chińsczi |
| Stolëca | Pekin |
| Fòrma państwa | repùblika |
| Kònstitucjô | Kònstitucjô Chińsczi Lëdowi Repùbliczi z 4 gòdnika 1982 |
| Prowôdnik | Xi Jinping |
| Premiéra | Li Qiang |
| Data ùsadzeniô | 1 rujana 1949 |
| Wiéchrzëzna % wòdë | 9.596.960 km² 2,82% |
| Lëdztwò (2026) | 1,412,914,089 |
| Dëtk | yuan (CNY, ¥) |
| Czasowô cona | UTC +8 |
| Nôrodné swiãto | 1 rujana |
| Kòd ISO 3166 | CN |
| Internet | .cn |
| Aùtowi kòd | CHN |
| Telefón | +86 |

 |

**Chińskô Lëdowô Repùblika, ChLR** (chiń. ùpr. 中华人民共和国; chiń. trad. 中華人民共和國; pinyin *Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó*), **Chinë** (chiń. ùpr. 中国; chiń. trad. 中國; pinyin *Zhōngguó*) – państwò w pòrénkòwi Azje. Drëdżé pòd wzglãdã lëdztwa (pò Indiach) państwò na swiece, z pòpùlacją pònad 1,4 miliarda lëdzy; dôwô to 17,02% pòpùlacje swiata. Stolecznym gardã je Pekin.

Pòdług Kònstitucje Chińsczi Lëdowi Repùbliczi, je to socjalisticznô repùblika.

## Historiô

Chińskô Wiôlgô Scana
Chinë to jedna z nôstarszich cywilizacji na swiece. Naczãło sã òk. III tësąclata p.n.e., jak henë bëło zacht państwów ë dinastiów. W III stolace przed Christusã césôrz Qin Shi Huang stwòrzëł jedno państwò chińsczé ë zaczął bùdowac wiôlgô scanã.

W V stolace pòwstaje Kònfucjónizm, chińsczi religijno-filozoficzny systema, chtërnégò zôczątkowôł Kònfucjusz a chtërën skłôdô sã z piãcù nôpierszëch bëlnot: bëlnotë (仁, *Ren*), prawòscë (義, *Yi*), przëzwoitòscë abò zwëkù (禮, *Li*), mądroscë (智, *Zhi*) ë wiérnoscë (信, *Xin*).

Pòtemù Chinë przëchôdzëlë wszelejaczé dinastie, midzë jinyma: Hón (206 p.n.e. – 220 n.e.), Tóng (618–907), Song (960–1279), mòngolskô dinastiô Yuón (1279–1368), Ming (1368–1644) ë Qing (1644–1912), w jich czasach bëł rozwij, wëmëslënczi, np. drëk (VII-VIII stolôt), pich (IX stolôt) czë kómpas (IV stolôt p.n.e.) a téż rozszérzenié grańc państwa.

W XIX wiekù Chinë bëłë mgławe, zmùdzëłë dichtich teritoriów ë miôłë dôwac prawa cëzym państwom. W 1911 z przëczënë rewolucji òstała òbôlonô slédnô dinastiô, dinastiô Qing ë pòwstałô Chińskô Repùblika. 7 lëpińca 1937 Japòńskô zaatakòwałô Chinë czim pòczãłô II swiatowô wòjnã w Azji (wëpôdk na mòsce Marco Polo).

Z przëczënë domôcy wòjnë naczãtô bez Mao Zedonga, rząd Chińsczi Repùbliki wiornął na òstrów Tajwan gdze do dzys ma swòje państwò, a 1 pazdzérznika 1949 pòwstałô Chińskô Lëdowô Repùblika.

## Wëszëzna

Chińskô Lëdowô Repùblika je mònopartijny państwã, jedurną partią je Kòmùnisticznô Partiô Chin. Parlameńt, Nôrodny Lëdowi Kòngres mô 2977 nôleżników. Przédnikã kraju je prowôdnik, dôwny wëbiéróny na 5 lat ë mògł bëc wëbróny znowa le òd 2018 mòże pôłnic ùrząd dosmiertnie. Wedle kònstitucji ChLR je socjalisticznô repùblikã.

* prowôdnik: Xi Jinping
* wiceprowôdnik: Wang Qishan
* premiéra: Li Qiang
* wicepremierzë: Ding Xuexiang, He Lifeng, Zhang Guoqing, Liu Guozhong

## Demografiô

Lëdztwò w 2024 bëło 1,416,043,270. Chinë sã drëdżim nôbarżi zalëdnionym państwã swiata.

Strzédnô długòsc żëcô w 2021 dlô chłopów bëłô 75, dlô białków 80.5. Nôwikszã grëpą w 2021 bëlë Chińczicë Hón (91.1%).

Nôwikszã religiją bëłë chińsczé lëdowë religije (21.9%), na drëdzim môlëznë bùddizm (18.2%), zaòstałë chrzescëjanizna (5.1%), islam (1.8%), hinduizm (< 0.1%), judajizm (< 0.1%), jiné, w tim taoiscë - 0.7%, swiécczi 52.1%. Panëje państwòwi bezbòżnictwò.

## Geografiô

### Wiéchrzëzna

* całownô: 9,596,960 km²
* wiéchrzëzna lądu: 9,326,410 km²
* wiéchrzëzna wòdów: 270,550 km²
* môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 5.

### Długòsc grańc

Długòsc| Sąsôd | Długòsc (km) |
| --- | --- |
| Ruskô | 3645 |
| Mòngolskô | 4677 |
| Nordowô Koreja | 1416 |
| Wietnam | 1281 |
| Laòs | 423 |
| Mjanma | 2185 |
| Indie | 3380 |
| Bhutan | 470 |
| Nepal | 1236 |
| Pakistan | 523 |
| Afganistón | 76 |
| Tadżikistan | 414 |
| Kirgistan | 858 |
| Kazachstan | 1533 |

### Sztrądowiô liniô

18,000 km

### Klimat

Klimat wszelejaczi: ùmiarkòwóny, tropikôlny, górsczi ë pustinny

### Ùsztôłcenié terenu

W wikszoscë górzësti, wësoczé plaskòwëżë, piôszczëzna na zôpodze, deltë, ë górë na pòrénkù.

### Wësokòsc terenu

* strzédnô wësokòsc: 1,840 m. n.r.m.
* nôniższô wësokòsc: -154 m. n.r.m. (Turpan Pendi)
* nôwëższi czëp: 8,849 m. n.r.m. (Mount Everest)

### Gruńtë wedle ùżiwaniô

* rolné gruńtë 55.3% (w tim 11.6% òrnëch gruńtów)
* lasë 23.8% (wôrtoscë szacowóné na 2023)

### Òstrówë

Na teritorialnych wòdach je 5400 òstrowów. Nôwikszã z nich je Tajwan (chtërnã Chinë uznélą za swojã dzél) o wiéchrzëznie 36 000 km², pòtemù je òstrów Hajnan, chtëren mô 34 000 km² wiéchrzëzni.

### Mòrza

Kòntinentalny Chinë sã òtoczone òd wschodu i pôłnia mòrzami Bohai, Żôłtim Mòrzem, Wschòdnochińsczim i Pôłniowochińsczim o łączny wiéchrzëzni 4,73 miliónów km². Mòrze Bohai je morzem kòntinentalnym a zaòstałe sã marginalnëmi mòrzami Spòkójnégò Òceanu.

## Przëpisë

## Bibliografiô

* Chinë w „The World Factbook”

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Chińskô Lëdowô Repùblika** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

| Państwa w Azëji |
| --- |
| Afganistón | Armenijô | Azerbejdżan | Bahrajn | Bangladesz | Bhutan | Brunejô | Chinë | Cyper | Filipinë | Grëzóńskô | Indie | Iran | Irak | Izrael | Japòńskô | Jemen | Jindonezjô | Jordaniô | Kambòdżô | Katar | Kazachstan | Kirgistan | Półniowò Kòreja | Nordowô Kòreja | Kùwejt | Laòs | Liban | Malediwë | Malezjô | Mòngolskô | Myanmar (dôwni Birma) | Nepal | Òman | Pakistan | Ruskô | Saudëjskô Arabijô | Singapùr | Sri Lanka | Syrëjô | Tadżikistan | Tajlandiô | Tajwan | Pòrënkòwi Timor | Tëreckô | Turkmenistan | Ùzbekistan | Wietnam | Zjednóné Arabsczé Emiratë |
| **Zanôléżné teritoria:** Palestinskô | Makaù | Tibet |
| **Nëuznoné teritoria:** Kurdistón | Nordowy Cyper |
| **Teritoria państwów butén Azëji:** Austr: Òstrów Gòdów ë Kòkòsowe Òstrowë | Egipt: Synaj | Greckô: òstrowë Sporadë, Chijos ë Lesbos |