Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Italskô

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Repùblika Italsczi *Repubblica Italiana* |
| --- |
|  Fana |  Herb |
| *Himn: Il Canto degli Italiani (Piesń Włochów)*  |
|  |
| Òficjalny jãzëk | italsczi |
| Stolëca | Rzim |
| Fòrma państwa | repùblika |
| Kònstitucjô | Kònstitucjô Italsczi |
| Prezydeńt | Sergio Matarella |
| Premiéra | Giorgia Meloni |
| Wiéchrzëzna  | 301.300 km²  |
| Lëdztwò (2016) | 60.599.936 |
| Dëtk | Eùro (EUR) |
| Czasowô cona | UTC +1 – zëma
UTC +2 – lato |
| Nôrodné swiãto | 2 czerwińca, 25 łżëkwiata |
| Kòd ISO 3166 | IT, ITA |
| Internet | .it |
| Aùtowi kòd | I |
| Telefón | 39 |

 |

**Italskô** je państwã w pôłniowi Eùropie, krôj Eùropejsczi Ùniji. Dzél tegò kraju òbtôczô Westrzódzemné Mòrzé. W Italsce w 2013 rokù bëła gòspòdarzeniowô kriza.

Italskô przez stalata bëłô zgrôwny do rozrëmieniô. Ją sparłãczëł w 1861 rokù Giuseppe Garibaldi. 2 czerwińca 1946 z przëczënë referendum Italskô ùstałô bëc mònarchią ë stałô sã repùbliką.

* stoleczny gard: Rzim
* lëdztwò: 60.599.936 mieszkańców (2016)
* wiéchrzëzna: 301.300 km²
* dëtk: euro
* telefón: +39
* Internet: .it

## Przëpisë

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Italskô** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

| Państwa z Eùro |
| --- |
| **Państwa Gòspòdarczi i Walutowi Ùniji**
Aùstriô | Belgijskô | Bùłgariô | Chòrwackô | Cyper | Estóńskô | Fińskô | Francëjô | Greckô | Irlandëjô | Italskô | Lëtewskô | Luksembùrskô | Łotewskô | Malta | Miemieckô | Néderlandzkô | Pòrtugalskô | Słowackô | Sloweńskô | Szpańskô |  |
| **jine państwa:** Andorra | Czôrnogóra | Kòsowò | Mònakò | San Marino | Watikan |

| Państwa w Eùropie |
| --- |
| Albańskô | Andorra | Aùstriô | Belgijskô | Biôłorus | Bòsnijô ë Hercegòwina | Bùlgarskô | Chòrwackô | Cyper | Czeskô Repùblika | Czôrnogóra | Dëńskô | Estóńskô | Fińskô | Francëjô | Greckô | Irlandëjô | Islandëjô | Italskô | Lëtewskô | Liechtenstein | Luksembùrskô | Łotewskô | Madżarskô | Malta | Miemieckô | Mòłdawskô | Mònakò | Néderlandzkô | Nordowô Macedoniô | Norweskô | Pòlskô | Pòrtugalskô | Rumùńskô | Ruskô | San Marino | Serbskô | Sloweńskô | Słowackô | Szpańskô | Szwajcarskô | Szwedzkô | Tëreckô | Ùkrajina | Watikan | Wiôlgô Britanijô |
| **Zanôléżné teritoria:** Alandsczé òstrowë | Farersczé òstrowë | Gibraltar | Grenlandzkô | Guernsey | Jersey | Man | Svalbard |
| **Ògrańczoné ùznanié:** Kòsowò | Pòdniéstrze |

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Epòka żelazła

Pòpielnicowé ùrnë mògą miec prosto naznaczoné lëdzczé twôrze
Òbjim kùlturë kaszëbsczi (pòmòrsczi) je zamalowóny òliwkòwą farbą na kôrce
**Epòka żelazła** - zaczinô sã na Kaszëbach kòl 700 rokù przed Chr., w ti epòce bëła np. kùltura, chtërną archeòlodzë pòzwelë kaszëbską (pòmòrską, wschòdnopòmòrską). Smãtôrz pòmòrsczi kùlturë je np. w Trzebiôtkach. Lëdze ti kùlturë ùmarłëch nôprzód pôlëlë, a tedë chòwelë do glënianëch grónkach (pòpielnicowé ùrnë), jaczé pózni kłedlë do kamiannëch skrzëniowëch grobów. Te glëniané grónczi mògą miec prosto naznaczoné lëdzczé twôrze na se. Ti lëdze żëlë z gbùrzeniô, ale téż miele chòwã. rëbaczëlë, jachtowelë a zbiérelë, co jima dôwa nôtëra. Czej chto ùmarł, jegò cało pôlëlë. To, co pò nim òstało, kłedlë razã z darënkama zrëchtowónyma z metalu (żelazła abò bronzë) i keramiczi do grobù.

## Òbaczë téż

* Epòka bronzë

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Epòka żelazła** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

* (pl)

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Gregòriańsczi kalãdôrz

**Gregòriańsczi kalãdôrz** – słuńcowi kalãdôrz wprowadzony w 1582 przez papieża Grégòra XIII. Je zrefòrmòwanym juliańsczim kalãdarzã, a ùsôdzcą jegò bëł Luigi Lilio. Do juliańsczégò kalãdôrza dodano pòprôwczi, chtërne miały na ùdbie ùrównanié òpozdzenkù w òdnieseniu do zwrotnikòwégò rokù, narôstałégò òd 46 r. p.n.e. zôs zascyganie jegò pòstôwaniu w przińdnoce. Julijansczi kalãdôrz spózdzał sã 1 dzéń na 128 lat, a gregorijansczi 1 dzéń na kòl 3000 lat. Jinosc midze kalãdarzama juliańsczim a gregòriańsczim je w dwóch sprawach:

* ùsënienié 10 dniów, òd 5 do 14 rujana 1582 rokù co miało na ùdbie pòprôwczi òpozdzenkù,
* wprowadzenié wskôzë, bë lata dzelne òb 100 nié bëłë przestãpne, króm tëch, chtërne dzelne są òb 400 (wic lata 1600 ë 2000 bëłë w gregoriańsczim przestãpne a 1700, 1800 ë 1900 nié)

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Gregòriańsczi kalãdôrz** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Kòmpùtrowô hard-wôra

Kòmpùtrowô hard-wôra
**Hard-wôra** je to zbiérny termin na wszëtczé fizyczné dzéle kòmpùtra, w ùprocëmnienim do:

a) soft-wôrë, chtërnô wëdôwô hard-wôrze pòlétë wëkònawaniô nadôwków

b) pòdôwków, chtërné kòmpùter w se zamëkô abò przerobiô.

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Kòmpùtrowô hard-wôra** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Sztejermark

**Sztejermark**|  |  |
| Herb | Fana |
|  |
| Państwò | Aùstriô |
| Stolëca | Graz |
| Gùwernator | Christopher Drexler |
| Wiéchrzëzna | 16 401,04 km² |
| Lëdztwò (2022) | 1 252 922 |
| Merk | ST |
| ISO 3166 | AT-6 |
| **Adresa:**

---

 |

Pòłożenié kraju na kôrce Aùstrie
**Sztejermark** (miem. *Steiermark,* słoweńsczi *Štajerska*) – to je związkòwi krôj (*Bundesland)* w Aùstrie. Òn òbjimô 16392 km² wiéchrzëznë ë je drëdżim nôwiãkszim krôjã Aùstrji. Stolecą je Graz.

## Etimologiô

Sztejer- pòchòdzi òd gardù *Steyer (ùproscz. wëmòwa Sztajer)*, a -mark òznôczô pò miemieckù marchiô.

Słoweńskô nôzwa *Štajerska* téż pòchòdzi òd gardù *Steyer* zôpisônégò fòneticznié. Sufiks *-ska* je òdpòwiednikã kaszëbsczégò *-skô* dôdowanégò do mion krôjów np. *Kaszëbskô, Pòlskô, Miemieckô, ëtd*.

Łacëznianô nôzwa *Styria* ùżiwôna je przez niechtërne jãzëczi np. anielsczi ë pòlsczi.

## Sprôwné pòdzelenié

Krôj je pòdzelony na 13 firtli (*Bezirke*), a jeden z jich je *statutarnym gardã.*

### Statutarny Gard

* Graz

### Firtle

* Bruck-Mürzzuschlag
* Deutschlandsberg
* Graz-Umgebung
* Hartberg-Fürstenfeld
* Leibnitz
* Leoben
* Liezen (z pòdfirtlã Gröbming)
* Murau
* Murtal
* Südoststeiermark
* Voitsberg
* Weiz
# Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji

### Główné robòcé jãzëczi w institucëjach EÙ

Zéńdzenia institucëjów EÙ są nôczascy prowadzoné pò anielskù, frańcëskù abò miemieckù.
Jeżlë jistnieje nótnosc mògą bëc òne prowadzoné téż w jińszëch jãzëkach. Decyzëje pòdjãté przez institucëje EÙ są dolmaczoné na wszëtczé òficjalné jãzëczi EÙ, a òbiwatele EÙ mają prawò kòntaktowac sã z nyma institucëjama w kòżdim z nich.
Òbczôs ùradów Eùropejsczégò Parlamentu ë Eùropejsczi Radzëznë wiedno je zagwësnioné dolmaczenié na wszëtczé òficjalné jãzëczi EÙ.

### Òficjalné jãzëczi EÙ

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| * anielsczi
* frańcësczi
* łotewsczi
* pòlsczi
* szwedzczi
 | * chòrwacczi
* czesczi
* grecczi
* madżarsczi
* pòrtugalsczi
 | * dëńsczi
* irlandzczi
* maltańsczi
* sloweńsczi
 | * estońsczi
* italsczi
* miemiecczi
* słowacczi
 | * fińsczi
* lëtewsczi
* néderlandzczi
* szpańsczi
 |

### Sztatus baskijsczégò, galicëjsczégò ë katalońsczégò

Mieszkeńcowie Krôju Basków, Galicëji ë Katalońsczi mdą mòglë czëtac òficjalné dokùmentë ôs kòntaktowac sã z Eùropejską Ùniją w swòjëch rodnëch jãzëkach. Gwarantëje to ùchwôlënk Radzëznë Eùropejsczi Ùniji z 13-gò czerwińca 2005.
Ne jãzëczi nie mają òficjalnégò sztatusu w całi Szpańsce, równak w swòjëch regionach mają taczi sztatus. Za dolmaczenia mdze płacył szpańsczi rząd, chtëren miôł
starã ò òficjalny sztatus nëch jãzëków w EÙ.

### Miészëznowé ë regionalné jãzëczi EÙ

Òkróm òficjalnëch jãzëków w państwach słëchającëch do EÙ brëkòwónô je zacht wielëna miészëznowëch ë regionalnëch jãzëków. Jich sztatus je baro zróżnicowóny.

## Òbaczë téż

* Jãzëczi swiata

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Jãzëczi Eùropejsczi Ùniji** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

* ESOKJ
# Oslo

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

| Oslo  |
| --- |
|  Herb |  Fana |
|  |
| **Spòdlowé pòdôwczi** |
| Wòjewództwò | Oslo |
| Wiéchrzëzna | 454,03 km² km² |
| Pòłożenié | 59°56'N 10°45'W |
| Lëdztwò (2010) | 586 860 |
| **Administracjô**  |
| Bùrméster | Fabian Stang |
| **Adresa**  |
|  |
| Domôcô starna gardu |

 |

**Oslo** (d. **Christiania**) – je nôwikszi gard w Norwesce ë ji kònstitucëjnô stolëca.
Nôdanié gardowëch prôw w 1048.

## Galeriô

Oslo

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Oslo** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Maniewid

Dzywné widë (Belgijskô, 1990)
**Maniewid** - cos nibë òdżin, chtëren sã sóm zapôliwô. Kaszëbi gôdalë: "Maniewid chòdzy pò łąkach".
Cos nibë wiôldżi maniewid widzelë i cknąlë rëbôcë na Bôłce 24 zélnika 1979 rokù i ò tim je dosc wiele
napisóné pò pòlskù .

### Dopisënczi

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# 21 gromicznika

### Swiãta ë ùroczëznë

* Mionowi dzéń (Jimieninë): Éléònorë, Feliksa
* Midzënôrodny Dzéń Domôcégò Jãzëka - Sparłãczonëch Nôrodów

### Wëdarzenia

### Ùrodzëlë sã

### Ùmarlë

* 1951 r. Téòdora Gùlgòwskô

### Przësłowié

* Sebie w słuńcu stôwiómë, a jinëch w céni.

---

**Kalãdarium**:
Stëcznik - Gromicznik - Strëmiannik - Łżëkwiat - Môj - Czerwińc
 Lëpińc - Zélnik - Séwnik - Pazdzérznik - Lëstopadnik - Gòdnik