Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Wszechswiat

Universum - C. Flammarion, Woodcut, Pariz 1888, Farwòwanié : Heikenwaelder Hugo, Widen 1998
**Wszechswiat**, zwóny téż Kòsmòsã, w òglowim rozmienim òznaczô wszëtkò co nas òkrãżô, całą materiã i energiã.

W pierszi pòłowie XX-gò stolatégò dlô wikszoscë ùczałich termin "Wszechswiat" (łac. *universum*, an. *universe*) òznaczôł całé continuum rëmòczasu w jaczim jistniejemë, razã z całą energiją i materëją w nim zamkłą. Próbë zrozmieniégò Wszechswiata w tim znaczënkù dokònuje sã w kòsmòlogiji, ùczbie jakô pòwsta ze sparłãczeniô fizyczi z astronomiją. W drëdżi pòłowie XX-gò stolatégò miół plac pòdzélënk kòsmòlogiji na òbserwacëjną (zwóną téż fizyczną) i teòreticzną. Òbserwacëjny kòsmòlogòwie są dbë, że nie je mòżlëwé badérowanié całégò continuum rëmòczasu. Teòreticzny kòsmòlogòwie zato mają nôdzejã duńc do pòznaniégò cawnotë rëmòczasu, mimò wiôldżi grãdoscë z zachòwanim empiricznëch ògrańczeniów w taczich rozważaniach.

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Wszechswiat** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Słuńcowi Ùstôw

Słuńce, planetë i karzełkòwi planetë Słuńcowégò Ùstawù
**Słuńcowi Ùstôw** – **planétny ùstôw**, jaczi òbjimô Słuńce i grawitacyjno sparłãczony z nim niebiesczi cała. Ne cała to òsem planetów, jich 173 znóné ksãżëcë, piãc karzełkòwëch planetów i miliardë (a mòżlëwé, że i biliónë) môłëch całów Słuńcowégò Ùstawù, do jaczich nôleżą planetojidë, kòmetë, meteorojidë i midzëplanétowi pich.

Szesc òd osme planetów i trzë karzełkòwi planetë mają nôtërné satelitë, zwóné ksãżëcama. Kòżdô bùtnowô planeta je òbrëmionô piersceniama, jaczé skłôdają sã z midzëplanétowégò pichù. Wszëtczé planetë – òkróm Zemi i Ùrana (chtëren zawdzãcziwô pòzwã grecczémù bóżstwù Ùranosowi) – noszą miona bóżstwów z rzimsczi mitologie.

Centrum Słuńcowégò Ùstawù je Słuńce, jaczé zawiérô 99,86% znóny masë tegò ùkładu i dominëje w nim grawitacyjno. Jupiter i Saturna, dwa nôwikszi cała òrbitującé wkół Słuńca, stanowią wiãcy niż 90% pòòstałi masë ùkładu.

## Przëpisë

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Słuńcowi Ùstôw** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

| Słuńcowi Ùstôw Słuńcowi Ùstôw |
| --- |
|  |
| Słuńce | Merkùri | Wenus | Zemia | Mars | *Ceres* | Jupiter | Saturna | Ùran | Neptun | *Orkus* | *Pluton* | *Haùmea* | *Quaoar* | *Makemake* | *Gonggong* | *Eris* | *Sedna* |
| Miesądz · pas planétoidów · pas Kùiperô · blón Oortô |
# Ceres

Ceres w maju 2015 rokù
**Ceres** – karzeł (kòrusowata planéta) Słuńcowégò Ùkładu, chtëren je znóny òd 1801 rokù. Òn krążi w pasu planétoidów midzë òrbitama Marsa i Jowisza.

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Ceres** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

| Słuńcowi Ùstôw Słuńcowi Ùstôw |
| --- |
|  |
| Słuńce | Merkùri | Wenus | Zemia | Mars | *Ceres* | Jupiter | Saturna | Ùran | Neptun | *Orkus* | *Pluton* | *Haùmea* | *Quaoar* | *Makemake* | *Gonggong* | *Eris* | *Sedna* |
| Miesądz · pas planétoidów · pas Kùiperô · blón Oortô |

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Merkùri

Merkùri
**Merkùri** (symbòl: ) – nômniészô i nôblëższô Słuńcu planeta Słuńcowégò Ùstawù. Je bënową planetą, a temù cãżką do òbserwacje dlô zemsczégò obzéracza (wiedno je bliskò Słuńca). Nimò to je planetą, jaką dozdrzec mòże gòłim òkã (ale leno krótkò przed wschòdã słuńca abò zarô pò zachòdzie) i znónô bëła ju w stôrożëtnëch czasach.

Ùsztôłcenié plónu Merkùrégò szlachùje za Miesądzã: są na nim wielné ùderzeniowi kraterë i prakticzno brak je atmòsferë. Ceplëzna terenu kòlibie sã òd −183 °C do 427 °C. Merkùri ni mô nôtërnëch satelitów.

Pierszé ùdokùmentowóny òbzérczi Merkùrégò sygają pierszégò tësąclecégò p.n.e. Do IV st. p.n.e. grecczi astronomòwie mielë Merkùrégò za dwa niebiesczi cała: pierszé, jaczé je widzec przed wschòdã słuńca, pòzéwelë „Apòllo”; drëdżé, jaczé je widzec leno pò zachòdzie, pòzéwelë „Hermesã”. Z przëczënë chùtczégò ruchù, pòwòdã chtërnégò je krótkô òrbita, Rzëmianie nadalë planece miono kù tczë pòsłańca bògów i patróna hańdlarzów – Merkùrégò.

Astronomicznym symbòlã Merkùrégò jawi sã sztilizowóny kaduceùsz Hermesa – .

## Òbaczë téż

* Słuńce
* Wenus

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Merkùri** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

| Słuńcowi Ùstôw Słuńcowi Ùstôw |
| --- |
|  |
| Słuńce | Merkùri | Wenus | Zemia | Mars | *Ceres* | Jupiter | Saturna | Ùran | Neptun | *Orkus* | *Pluton* | *Haùmea* | *Quaoar* | *Makemake* | *Gonggong* | *Eris* | *Sedna* |
| Miesądz · pas planétoidów · pas Kùiperô · blón Oortô |
# Wenus

Wenus
Wenus je widzec ze Zemi - to je ta wikszô planeta
**Wenus** (**Witrznica**; symbòl: ) je drugą pòsobicą (rechùjącë òd Słuńca) planetą w Słuńcowim Ùstawie. To je "renô gwiôzda".

## Òbaczë téż

* Wenus (mitologiô)
* Merkùri
* Zemia

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Wenus** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

| Słuńcowi Ùstôw Słuńcowi Ùstôw |
| --- |
|  |
| Słuńce | Merkùri | Wenus | Zemia | Mars | *Ceres* | Jupiter | Saturna | Ùran | Neptun | *Orkus* | *Pluton* | *Haùmea* | *Quaoar* | *Makemake* | *Gonggong* | *Eris* | *Sedna* |
| Miesądz · pas planétoidów · pas Kùiperô · blón Oortô |

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# Jupiter

Jupiter
**Jupiter** (symbòl: ) je piątą pòsobicą (rechùjącë òd Słuńca) planetą w Słuńcowim Ùstawie. Je nôwikszã planetã w ùstawie, o promiéniu 69 911 km. Midzynorodnô Astronomicznô Unijô ùznelë, że Jupiter mô 95 òficjalnie ksãżëców, nôwikszema są Io, Eùropa, Ganimedes i Kallisto, òdkrëł je Galileo Galilei w 1610, wiãc znône sã też jako galileuszowe ksãżëce.

## Przëpisë

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Jupiter** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

| Słuńcowi Ùstôw Słuńcowi Ùstôw |
| --- |
|  |
| Słuńce | Merkùri | Wenus | Zemia | Mars | *Ceres* | Jupiter | Saturna | Ùran | Neptun | *Orkus* | *Pluton* | *Haùmea* | *Quaoar* | *Makemake* | *Gonggong* | *Eris* | *Sedna* |
| Miesądz · pas planétoidów · pas Kùiperô · blón Oortô |

 *To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.*
# 15 czerwińca

### Swiãta ë ùroczëznë

* Mionowi dzéń swiãtëją: Ôbróm, Adélajda, Albertina, Jizolda, Jolańta, Placëda, Wisłôw, Wisława, Wit, Witóld, Witosłôw.

### Wëdarzenia

### Ùrodzëlë sã

### Ùmarlë

---

**Kalãdarium**:
Stëcznik - Gromicznik - Strëmiannik - Łżëkwiat - Môj - Czerwińc
 Lëpińc - Zélnik - Séwnik - Pazdzérznik - Lëstopadnik - Gòdnik