# Kòmpùter

Kòmpùter
Kaszëbskô kluczplata
**Kòmpùter** (z ani. *computer*, z łac. *computare*) to maszina elektroniczno przeznaczonô do przerabianiô infòrmacji.

## Bùdowa kòmpùtra

Do robòtë z kòmpùtrã – ceńtralną jednostką = òperacyjnô pamiãc + procesór – brëkùjemë czile rozmajitëch wespółro­biącëch z nim ùrządzeniów: wchôdającëch, np. kluczplata, mësz, sécowô kôrta, i wëchôdającëch, np. mónitór, modem, sécowô kôrta.

Dzéle kòmpùtrowégò zestawù to:

1. mónitór – pòkôzywo jinfòrmacje, chtërne dostôwómë z kòmpùtra;
2. głównô plata – zwëskiwónô do łączbë midzë wszëtczima dzélama kòmpùtra;
3. procesór – czerëje robòtą wszëtczich programów;
4. òperacyjnô pamiãc: RAM i ROM – pamiãc le do czëtaniô;
5. bazowé pòdzespòłë: graficznô kôrta, zwãkòwô/mùzycznô kôrta;
6. wzmòcniwanié – dôwô mòc wikszoscë dzélów kòmpùtra;
7. òpticzné nëczi – dzysdnia czãsto DVD-ROM;
8. cwiardi disk – plac, dze trzimie sã wszëtczé dóné;
9. mësz – ùrządzenié, chtërno dozwôlô wprowadzac – razã z kluczplatą – dóné do kòmpùtra;
10. kluczplata.

Jinszé elemeńtë, co sã czãsto skłôdają na kòmpùtrowi zestôw, to: drëkarka, skaner, wielezadaniowé ùrządzenié – drëkarka i skaner w jednym, głosniczi/słëchôwczi, mikrofón, jinternetowô kamerka, modem/ruter, tuner TV – dôwô leżnosc òdbiéraniô telewzérnikòwégò òbrazu na mónitorze, czëtnik kartów pamiãcë, wëmiennô czeszéń na cwiardi disk, dżojstik/ pad/czer – kòntrolérë kòmpùtrowëch jigrów, i jinszé…

## Tip kòmpùtra

* kòmpùtrë òsobisti („PC”, z ani. *personal computer*) ò rozmiarach ùmòżlëwiającëch jich ùmieszczenié na biurkù, ùżiwane zazwëczôj przez pòjedinczë òsobë. Kòmpùtrë òsobisti dzelimë na stacjonarné i przenosné nadôwający sã do przenôszaniô np. laptop, tablet.
* kòmpùtrë domòwi pòprzédnicë kòmpùterów òsobistëch, kòrzëstające z zdrzélnika, jakno mònitora.
* kòmpùtrë mainframe (ani. *main* – główny, *frame* – struktura) czësto ò wikszich rozmiarach, chterych zastosowanim je przetwôrzani wielu jilosci danych na pòtrzebë różnégò rodzaju institucji, pełnieniô roli serwerów itp
* kònsolë kòmpùter wëspecjalizowóny w programach rozriwkòwëch. Zazwëczôj kòrzista z zdrzélnika jakno głównégò wëskwarziwacza, do kòmpùtrowëch jigrów
* kòmpùtrë gòspòdarczé ùżiwane w gòspòdarstwach rolnëch w celu efektiwnégò sterowania procesama produkcyjnyma
* kòmpùtrë wbùdowóné (abò òsadzoné, ani. *embedded*) specjalizowane kòmpùtrë służące do sterowania urządzeniama z gatunkù aùtomaticzi przemësłowi, elektroniczi użytkowej (np. telefónë kòmórkowi itp.) abò są prosto szczególnyma kòmponentama wchòdzącymi w skład kòmpùtrów.
* superkòmpùtrë nôwikszé kòmpùtrë ò wiôldżi mòcy òbliczeniowi, ùżiwane do czasochłonnych òbliczeń nôùkòwëch i symùlacji skómplikòwanëch systemów

## Rozpòznôwné mòdele

* Samsung
* IBM
* Acer
* Dell
* Apple
* Toshiba
* HP
* Asus
* LG
* Lenovo
* Sony

Kòmpùter XYZ.
## Pòlsczi kòmpùtrë

* kòmpùter cyfrowi: K-202, PRS-4, XYZ, ZAM, UMC, Òdra, Mera 300, Mera 400, Pòltype, R32, Mazovia, Meritum, Elwro 800 Junior, ComPAN 8, Menopc 900
* kòmpùter analogòwi: ELWAT, AKAT-1, ARR

## Historiô

#### kòmpùtrë

Historiczné mòdele kòmpùtrów:

* Z3
* Colossus
* ENIAC

* Kòmpùter Z3 - òdkôrba.
* Kòmpùter Colossus
* ENIAC - pierszi kòmpùter.

#### ùczałi

Nôwëbitniejszi ùczałi, chtërnëch prôce przëczyniłë sã do pòwstania kòmpùtrów:

* Blaise Pascal (kalkùlator òd nazwëska kònstruktora zwany Pascaliną, 1642)
* Gottfried Leibniz (system binarny, żëwô ława do òbliczenia, mechanizm *stepped drum*)
* Abraham Stern (maszina licząca)
* Charles Babbage (maszina różnicowa, maszina analiticzna)
* Ada Lovelace (prace teoreticzné, wizjonersczi w ji czasach kòncepcje wëkòrzistania kòmpùtrów)
* Claude Shannon (teoreticzné pòdstawë bùdowë kòmpùtrów)
* Alan Turing (teoreticzné pòdstawë infòrmaticzi, maszina Turinga i ùniwersalnô maszina Turinga)

## Czekawòstka

Słowizna z infòrmaticznégò òbrëmieniô w kaszëbsczim i pòlsczim jãzëkù we wikszoscë przëtrôfków pòchôdô z anielsczi gôdczi. Są to tak zwóné jinternacjonalizmë.
**Kòmpùter** to pò pòlskù *komputer*. **Jinternet** to *internet*. **Jinternetowô séc** to *sieć internetowa*.

## Bibliografiô

* Informatyka 2000 - Wyd. CZARNY KRUK, Bydgoszcz 2007
* Dialog - Od Aleksandrii do Internetu - Wyd. Telefonia DIALOG S.A.
* William Stallings, Organizacja i architektura systemu komputerowego, WNT, 2004.
* Linda Null, Julia Lobur, Struktura organizacyjna i architektura systemów komputerowych, Helion, 2004.
* Piotr Metzger, Anatomia PC, wyd. X, Helion, 2006.

## Bùtnowé lënczi

 **Commons: Kòmpùter** – Zbiérk òdjimków na Wikimedia Commons

* Bùdowa kòmpùtra
*