Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Laodzı

**Laodzı** (Çince 老子 qart bala, aqıllı qart demektir) (M. E. 604 — 531) — taoizm esasçı sayılğan bir Çin felsefeci, Dao De Dzin kitabınıñ müellifidir. **Li Er** (çince 李耳 ) olaraq da bellidir.

Onıñ Dao De Dzin kitabı milâttan evel 3 asırda yazılğan.

Laodzı ilk taoizmde Lao-ji efsaneviy ve ürmetli bir şahıs oldı. Onıñ siirli doğğanı (anası bir qaç onluq yüklü olıp ve qartnı doğurdı, bu sebepten oña qart bala adını qoydı, lâkin bala iyeroglifi aqıllı degen manası da ola, demek, o da qart aqıllı adamdır) ve onıñ Çinden ketüv aqqında ikâye ete.

Laodzı tercimeialınıñ eñ meşur variantını Sıma Tsân ikâye etken. Buña köre, Laodzı Çinniñ cenübindeki Çu qırallığında doğdı. O, ömürniñ çoqusını Cou devletiniñ qıral kitaphanesinde saqçı olaraq hızmet etken ve anda Konfutsiynen qarşılağan eken. Başlı adam olğan soñ, o, ğarpqa ketti. Sıñırğa çıqqan soñ, onıñ başı Yin Sı Laodzıden ögretüvi aqqında aytıp bermesini rica etti. Laodzı, onıñ ricasını yerine ketirip, Dao De Dzin (yol ve minnet qanunı) kitabını yazdı. Dao ve De — felsefiy temellerdir. Bu kitabında U-vey ümdesi (areket-areketsizlik) De (doğru areket) ameliyatından Daoğa (yolğa) irişmekniñ vastasıdır.

Çoq zemaneviy tedqiqçi Laodzınıñ olğanını şübeleneler. Bazıları onıñ Konfutsiynıñ zamandaşı olğanını farz eteler, amma onıñ aqqında, Konfutsiy kibi, ne tarih, ne de biografik malümat yoq. Laodzı, M. E. 4-3 asırlarda yaşağan olsa, Dao De Dzinniñ müellifi ola bile, dep tahmin etileler.
# Gautama Budda

| Gautama Budda |
| --- |
| Siddhārtha Gautama |
|  |
| Doğğan künü | M.E. 563 |
| Doğğan yeri | Lumbini, Şakya Cumhuriyeti (şimdiki Nepal) |
| Ölgen künü | M.E. 438 |
| Ölgen yeri | Kuşinagar, Malla Cumhuriyeti (şimdiki İndistan) |
| Zenaatı | Felsefe, Din |
| Baba | Śuddhodana |
| Ana | Maya Devi |
| Ömür arqadaşı | Yashodhara |
| Balalar | Rāhula |
|  Wikimedia Commons saytındaki **Multimedia fayllar** |

**Gautama Budda** öz adı **Siddhārtha Gautama** yada çoqu kişiniñ bilgeni kibi **Budda** - Buddizm dininiñ temelini qoyğan kişidir, faqat başqa dinlerde de müim şahıstır. Buddizmde **Budda**, İnduizmde tañrı Vişnunıñ bir avatarı, Bahailik dininde ise peyğamberdir. Felsefede ustalaşqan ve dindar biridir. M.E. 563 senesi Lumbini, Şakya Cumhuriyeti (şimdiki Nepal) dünyağa kelgen ve M.E. 438 senesi Kuşinagar, Malla Cumhuriyeti (şimdiki İndistan) ölgen.

## Budda resimleri ve heykelleri

Budda, onı resim etüv izin bermey edi. Bu nedenle, herkes onı hayal etkeni kibi çizdi. Buddaniñ resimleri ve heykelleri farqlı bola bile.

Örnek:

 Yaponiya

 İndistan (belli degil)

Cenübiy Koreya

## Menbalar
# Uyğurlar

| Uyğurlar
 |
| --- |
| Umumiy sayısı |
| 12 314 800 kişi yaqın |
| Oturğan regionları |
|  |
| Tili |
| Uyğur tili ve Çin tili |
| Dini |
| Sünniy İslâm[d] |

Uyğurlarnıñ bayrağı
Uyğur qızı
**Uyğurlar** — bir türk halqı. Qıtaynıñ parçası olğan Şarqiy Türkistannıñ tamır milletidir. Şarqiy Türkistanda 20 milliondan ziyade uyğur yaşay.

Evelleri uyğurlarnıñ öz yazısı bar edi, Uluğ Ulusnıñ bazı yarlıqları eski uyğur urufatında uyğur tilinde yazılğan. Olarnıñ tili pek şerefli edi.

Şimdilik Qıtay ükümeti 2 mln ya da daa ziyade uyğur adamı mahsus qurulğan toplama lagerlerge yerleştirdi. Aq qorçalayıcılarnıñ aytqanlarına köre, Qıtay uyğurlarnı genotsidke oğrata.

## Menbalar
# Rusiye İmperiyası

|  |
| --- |
| **Rusiye İmperiyasıРоссійская Имперія** |
| **1721 oktâbr 22 (y. t.) – 1917 sentâbr 1 (y. t.)** |
| Rusiye İmperiyası haritada |
| **Paytaht** | Sankt Peterburg
 |
| **Resmiy til** | Rus tili
 |
| **Resmiy din** | Ortodokslıq
başqa dinler:
İslâm, tengrizm, şamanizm, katoliklik, yahudiylik

 |
| **Devlet qurumı** | Monarhiya
 |
| **İmperator** |  |
|  - ilk: 1682 – 1725
 | I Pötr
 |
|  - soñki: 1894–1917
 | II Nikolay
 |

**Rusiye İmperiyası**, yaki **Orus İmperiyası** - tarihiy bir devlet, 1721 - 1917 yıllarında Rusiyeniñ resmiy adı.
# Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetleri Birligi

|  |
| --- |
| **Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetleri BirligiСоюз Советских Социалистических Республик** |
| **1922 – 1991** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bayraq
 | Tuğra
 |

 |
| Milliy şiar: *Пролетарии всех стран соединяйтесь!* ("Bütün memleketlerniñ proletarları, birleşiñiz!")
 |
| Gimn: İnternatsional (1922-1944)   Şuralar Birligi gimni (1944-1991)  |
| Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetleri Birligi haritadaDünya haritasında ŞSCB |
| **Paytaht** | Moskva
 |
| **Resmiy til** | Rus tili (de facto)
 |
| **Devlet qurumı** | esas qanunına binaen sotsialistik cumhuriyet
 |
| **Liderler** |  |
|  - 1922–1924
 | Vladimir Lenin
 |
|  - 1924–1953
 | İosif Stalin
 |
|  - 1953
 | Georgiy Malenkov
 |
|  - 1953-1964
 | Nikita Hruşçov
 |
|  - 1964–1982
 | Leonid Brejnev
 |
|  - 1982–1984
 | Yuriy Andropov
 |
|  - 1984–1985
 | Konstantin Çernenko
 |
|  - 1985–1991
 | Mihail Gorbaçöv
 |
| **Meydanlıq** |
|  - 1991 | 22 402 200 km2 |
| **Eali** |
|  - 1991 | 293 047 571
 |
| **Para birlemi** | Sovet rublesi
 |

**Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetleri Birligi**, **Şuralar Birligi**, **ŞSCB**, şuralar zamanda qırımtatar adı **Sovetler Sotsialistik Respublikalar Birligi**, **SSRB** (rusça *Союз Советских Социалистических Республик, Советский Союз, СССР*) – 1922 - 1991 senelerinde yaşağan kommunistik totalitar bir devlet.

| 1956 — 1991 senelerinde Şuralar Birligi on beş Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetten (ŞSC) ibaret oldu:
 |
| --- |
|  | Bayraq
 | Cumhuriyet
 | Paytaht
 | ŞSCBniñ yerli terkibi |
| **1** |  | Azerbaycan ŞSC | Baqu
 |
| **2** |  | Ermenistan ŞSC | Yerevan
 |
| **3** |  | Belarus ŞSC | Minsk
 |
| **4** |  | Gürcistan ŞSC | Tiflis
 |
| **5** |  | Qazahistan ŞSC | Almatı
 |
| **6** |  | Qırğızistan ŞSC | Frunze
 |
| **7** |  | Latviya ŞSC | Riga
 |
| **8** |  | Litvaniya ŞSC | Vilnüs
 |
| **9** |  | Moldova ŞSC | Kişineu
 |
| **10** |  | Rusiye ŞFSC | Moskova
 |
| **11** |  | Tacikistan ŞSC | Duşanbe
 |
| **12** |  | Türkmenistan ŞSC | Aşqabat
 |
| **13** |  | Özbekistan ŞSC | Taşkent
 |
| **14** |  | Ukraina ŞSC | Kiyev
 |
| **15** |  | Estoniya ŞSC | Tallinn
 |

## Notlar
# Dante Aligyeri

| Dante Aligyeri |
| --- |
| italyanca *Dante Alighieri* |
|  |
| Doğma adı | italyanca *Dante da Alaghiero degli Alaghieri* |
| Doğğan künü | 1265 yaqın |
| Doğğan yeri | * Florentsiya, Florentsiya cumhuriyeti[d]
 |
| Ölgen künü | 1321 sentâbr 14 |
| Ölgen yeri | * Ravenna[d], Papalıq devleti[d]
 |
| Memleketi | * Florentsiya cumhuriyeti[d]
 |
| Zenaatı | şair, yazıcı, nesirci, siyasetçi, felsefeci, siyaset nazariyecisi, intellektual, lisaniyatçı (lingvist) |
| Baba | Alighiero di Bellincione[d] |
| Ana | Bella degli Abati[d] |
| Ömür arqadaşı | Gemma Donati[d] |
| Balalar | Jacopo Alighieri[d], Pietro Alighieri[d] ve Antonia Alighieri[d] |
|  Wikimedia Commons saytındaki **Multimedia fayllar** |

**Dante Aligyeri** (italyanca *Dante Alighieri*; 1265 mayıs 18 (22) / mayıs 31 (iyün 4), Florentsiya — 1321 sentâbr 13/14, Ravenna) — Uyanuv devriniñ meşur italyan şairi, yazıcısı ve siyasetçisi, «italyan edebiyatınıñ atası»dır.

Edebiy eserlerni latin tilinde degil, halq tilinde (yani italyan tilinde) yazmağa başlağan ilk yazıcıdır.

Freskadaki Danteniñ portreti, Palazzo dei Giudici, Florentsiya
Ravennada bulunğan Danteniñ mezarındaki baştaşı.
*De vulgari eloquentia*, 1577 s.
Dante Aligyeri, edebiy karyerasını ğayet erte başladı ve pek çoq eser yazdı. Lâkin 1290 s. yazmağa başlanğan, 1313 s. yañıdan yazılğan, 1321 s. ise yazmağa bitirilgen, Toskana şivesinde yazılğan «İlâhiy komediya» (Divina Commedia) Dantege bütün dünyada şan ketirdi. Üç qısımda («Ceennem», «Araf», «Cennet») Dante, Tañrığa seyaatını añlattı.

1321 s. sentâbrniñ 13-14 gecesi sıtma hastalığı sebebinden vefat etti. Gvido da Polenta tarafından azırlağan Ravenna şeerinde bulunğan dülber bir dürbede defin etildi.

## Eserler

* 1306—1321 İlâhiy komediya — Divina Commedia (italyanca);
* 1304—1307 Ziyafet — Convivio (italyanca);
* 1304—1306 Halq belâğatı aqqında, traktat — De vulgari eloquentia libri duo (italyanca);
* Ekloga — Egloghe (latince);
* Mektüpler — Epistulae (latince);
* Çeçek (232 sonetten ibaret) — Il fiore (italyanca);
* 1310—1313 Mutlaqiyet, traktat — Monarchia (latince);
* Detto d'amore (italyanca);
* Suv ve yer aqqında sual — Quaestio de aqua et de terra (latince);
* 1295 Yañı ayat — Vita nuova (italyanca);
* Rime (Canzoniere) (italyanca) Şiirler;
	+ Florentsiya devriniñ şiirleri:
		- *Sonetler*
		- *Kantsonalar*
		- *Ballada ve stanslar*
	+ Sürgünlik devrinde yazılğan şiirler:
		- *Sonetler*
		- *Kantsonalar*
		- *Taş hanımı içün şiirler*
* Mektüpler

## Menbalar