Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Silâlı quvetler

**Silâlı quvetler** ya da **Ordu** — devletniñ ya da devletler gruppasınıñ esas silâlı teşkilâtı. Arbiy havfsızlıq temin etmek, agressiya ve cenk etkende devlet menfaatlarını qorçalamaq, devletler arasındaki barışıqlıqqa telükeniñ ögüne keçmek içün qullanıla.

Silâlı quvetlerge berilgen esas vazifelerni becermekten ğayrı, olar felâketli vaziyetlerde devlette tertipni saqlavğa, tabiiy ve tehnogen afatlarnıñ neticelerini yoq etmege, em de nasıldır başqa devlet ve halqara vazifeleri becere.
# Çin Cumhuriyeti bayrağı

Qıtay bayrağı
**Çin Cumhuriyeti bayrağı** (çince 中華民國國旗 ) - şimdilik Tayvan adasını idare etken Çin Cumhuriyetiniñ resmiy bayrağıdır.

Bayraq, onıñ işaretlerini aks ettirmek içün, Mavi Cennet, Aq Küneş ve Tam Qırmızı Yerni (qıt. tr. , upr. 青 pin'in' qīng tiān, bái rì, mǎn dì hóng) simvoliz etken elementlerden ibaret. İlk sefer 1928 senesi Homindan tarafından qullanıldı.

Aq Küneş ile mavi Cennet (qıt. 青天白日, пиньинь Qīng tīan bái rì), partiya bayrağı ve Gomindan emblemi leyhası olaraq qullanılğan.

Aq Küneş ile Kürk Gökte ⁇ simvolı, on eki aydır ve on eki adet adet Çin saatını temsil etken beyaz Küneşniñ on eki ışığı (時 ⁇ shíchen), er biri eki zemaneviy saatqa (小時 xiǎoshí, dayanılmaz manası: ⁇ 小小小 shi ⁇) uyala ve ilerleme ruhını temsil ete.

Tayvanda Qıtay Cumhuriyetiniñ devlet bayrağı ile mallar
## Tarihy

Şimdiki Tayvan bayrağı 1928 senesinden 1949 senesine qadar Qıtay devlet timsali edi.

1911 senesi dekabr ayında, Sun Yatsen birinci Vaqtınca ükümetni qurğanda, Qıtay devlet bayrağı beş yatay sızıqtan ibaret olğan qırmızı, sarı, mavı, beyaz ve qara bayraq oldı, olar Qıtay halqlarını timsal ete edi: mançur, çin, moğol, musulman, tibetliler.

1928 senesi oktâbrniñ 8-nde resmiy olaraq mavi kantonda küneş ile qırmızı bayraq devlet bayrağı olaraq tasdıqlandı. 1949 senesi Kommunistler ile cenkte Gomindannıñ yeñilüvi ve Qıtay Halq Cumhuriyetiniñ ilân etilmesinden soñ ükümet Tayvan adasına qaçtı. ⁇ Tayvan ⁇ adı sıq-sıq halqara ameliyatta qolaylıq içün qullanıla.
# Kosta Rika

‌

| Kosta Rika
 |
| --- |
| *República de Costa Rica* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«¡Vivan siempre el trabajo y la paz!»* |
| Gimn: *«Himno Nacional de Costa Rica»* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1821 s. sentâbr 15 (İspaniyadan) |
| **Resmiy til** | İspan tili
 |
| **Paytaht** | San Hose |
| **Eñ balaban şeerler** | San Hose‌
 |
| **Devlet qurumı** | cumhuriyet‌‌
 |
|  • Prezident
 | Carlos Alvarado Quesada[d], Rodrigo Çaves Robles[d] ve Laura Fernández Delgado[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  51 100 km² (125-inci) 0,7 %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 123-ünci ▲5 265 575 kişi (2024) 103,04 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▲68,4 mlrd. $ (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,809 |
| **Para birlemi** | kolon
 |
| **İnternet domeni** | .cr
 |
| **Telefon kodu** | +506
 |
| **Saat quşağı** | UTC-6
 |

**Kosta Rika** - Şimaliy Amerikada bir devlet.
# Moldova

*Bu maqale tarihiy bölge aqqındadır. Moldova Cumhuriyetinen qarıştırmañız.*
Moldova Voyevodalığı, 1789
Moldova, Büyük Ştefan (3. Ştefan) vaqtında, 1483
**Moldova** (romence *Moldova*) – Esasen bir tarihiy bölgedir. Romaniyanıñ bir azını, Moldova Cumhuriyetini ve Ukrainanıñ da bir azını içine ala.

## Menbalar
# Latviya

‌

| Latviya **Latviya Cumhuriyeti** |
| --- |
| *Latvija*
*Latvijas Republika* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«Tēvzemei un Brīvībai»* *(Vatan ve azatlıq içün)* |
| Gimn: *«Dievs, svētī Latviju!»* *(God, bless Latvia!)* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1918 noyabr 18 (Rusiyeden) |
| **Resmiy til** | Latış tili
 |
| **Paytaht** | Riga |
| **Eñ balaban şeerler** | Riga‌
 |
| **Devlet qurumı** | cumhuriyet‌
 |
|  • Prezident
 | Edgars Rinkeviçs[d]‌
 |
|  • Baş nazir
 | Evika Silinâ |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  64 589 km² (124-ünci) 1,5 %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 148-inci ▼1 845 096 kişi (2026 yanvar 1) 28,57 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | 95-inci ▲41,2 mlrd. $ (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,863 |
| **Para birlemi** | avro (EUR)
 |
| **İnternet domeni** | .lv
 |
| **Telefon kodu** | +371
 |
| **Saat quşağı** | UTC+2
 |

**Latviya**, resmiy adı **Latviya Cumhuriyeti** (latışça *Latvija, Latvijas Republika*) – şarqiy Avropada Baltıq deñiziniñ yalısındaki bir devlet.

## Atıflar
# Turla Boyu

**Turla Boyu** (**Pridnestrovye** ve **Transnistriya** adlarınen de belli; romence *Stânga Nistrului, Transnistria, Nistrenia*, rusça *Приднестровье*, ukraince *Придністров'я*, inglizce *Transnistria*) - Turla özeni boyunda Moldovanıñ resmiy olaraq tanılğan
sıñırları içinde bir region. Resmen Moldovanıñ parçası, lâkin de-fakto mustaqil Pridnestrovye Moldav Cumhuriyeti tarafından idare etile.
# Abhaziya

|  |
| --- |
|  |
| Abhaziya |
| abhazca Аҧсны, gürcice *აფხაზეთი* |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Memleket  |  Abhaziya Cumhuriyeti/ Gürcistan |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
| **Meydanlıq** | 8665 km² |
|  |
| **Eali** | 243 564 kişi (2016) |
|  |
| **Eali sıqlığı** | 28,11 kişi/km² |

Abkhazia
Abhaziya
**Abhaziya** (abhazca *Аҧсны*, gürcice *აფხაზეთი*) - ğarbiy Asiyanıñ Kavkazda bir region. 1992 senesinden berli regionnı de-fakto idare etken mustaqilligi tek Rusiye tarafından tanılğan Abhaziya Cumhuriyetidir. Başqa devletlerniñ nazar noqtasında köre region Gürcistannıñ bir parçasıdır. Gürcistan qanunlarına köre regionda Abhaziya Muhtar Cumhuriyeti (gürcice აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა) buluna.
# Samoa

‌

| Samoa
 |
| --- |
| *Malo Saʻoloto Tutoʻatasi o Sāmoa Independent State of Samoa* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«Fa'avae i le Atua Samoa»* |
| Gimn: *«O Le Fu'a o Le Sa'olotoga o Samoa»* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1961 s. yanvar 1 (Yañı Zelandiyadan) |
| **Resmiy til** | İngliz tili, Samoa tili
 |
| **Paytaht** | Apia |
| **Eñ balaban şeerler** | Apia‌
 |
| **Devlet qurumı** | cumhuriyet‌
 |
|  • Prezident
 | II. Va'aletoa Sualauvi[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  2832 km² (166-ncı) 0,3 %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 176-ncı ▲200 010 kişi (2021) 70,63 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▼832 mln. $ (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,707 |
| **Para birlemi** | Samoa tala
 |
| **İnternet domeni** | .ws
 |
| **Telefon kodu** | +685
 |
| **Saat quşağı** | UTC+13
 |

**Samoa**, resmiy adı **Samoa Mustaqil Devleti** (samoaca *Samoa, Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Samoa*; inglizce *Samoa, Independent State of Samoa*) - Okeaniyada memleket.
# Dağlıq Qarabağ

*Bu maqale tarihiy region aqqında. Tanılmağan devlet aqqında **Dağlıq Qarabağ Cumhuriyeti** maqalesini baqıñız*
**Dağlıq Qarabağ** (azerbaycanca *Dağlıq Qarabağ* ya da *Dağlıq Garabağ*) - ğarbiy Asiyada cenübiy Kavkaz Azerbaycandaki bir tarihiy region.

Dağlıq Qarabağnıñ peyzajı
# Mikroneziya (devlet)

‌

| Mikroneziya **Mikroneziya Qoşma Ştatları** |
| --- |
| *Micronesia*
*Federated States of Micronesia* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«Peace Unity Liberty»* *(Sulh Birlik Azatlıq)* |
| Gimn: *«Patriots of Micronesia»* *(Mikroneziya Vatanperverleri)* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1986 noyabr 3 (AQŞdan) |
| **Resmiy til** | İngliz tili (regional tiller: Ulit tili, Volea tili, Yap tili, Pohnpey tili, Kosrae tili ve Çuuk tili)
 |
| **Paytaht** | Palikir |
| **Eñ balaban şeer** | Veno‌
 |
| **Devlet qurumı** | federativ cumhuriyet‌
 |
|  • Prezident
 | Wesley Simina[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  702 km² (188-inci) negligible %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 181-inci ▼75 817 kişi (2023) 108 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▲427 mln. $ (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,628 |
| **Para birlemi** | AQŞ dolları (USD)
 |
| **İnternet domeni** | .fm
 |
| **Telefon kodu** | +691
 |
| **Saat quşağı** | UTC+10, +11
 |

**Mikroneziya**, resmiy adı **Mikroneziya Federativ Ştatları** (inglizce *Micronesia, Federated States of Micronesia*) - Okeaniyada memleket.
# Kiribati

‌

| Kiribati **Kiribati Cumhuriyeti** |
| --- |
| *Kiribati*
*Ribaberikin Kiribati*
*Kiribati* *Republic of Kiribati* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«Te Mauri, Te Raoi ao Te Tabomoa»* *(Sağlıq, Barış ve Abadanlıq)* |
| Gimn: *«Teirake Kaini Kiribati»* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1979 iyül 12 (Büyük Britaniyadan) |
| **Resmiy til** | Gilbert tili, İngliz tili
 |
| **Paytaht** | Cenübiy Tarava |
| **Eñ balaban şeer** | Cenübiy Tarava‌
 |
| **Devlet qurumı** | Cumhuriyet‌
 |
|  • Prezident
 | Taneti Mamau[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  726 km² (186-ncı) 0 %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 197-nci ▲134 518 kişi (2024) 185,29 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▼223 mln. $ (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,624 |
| **Para birlemi** | Kiribati dolları, Avstraliya dolları (AUD)
 |
| **İnternet domeni** | .ki
 |
| **Telefon kodu** | +686
 |
| **Saat quşağı** | UTC+12, +13, +14
 |

**Kiribati**, resmiy adı **Kiribati Cumhuriyeti** (kiribatice *Kiribati*, *Ribaberikin Kiribati*; inglizce *Kiribati, Republic of Kiribati*) - Okeaniyadaki Mikroneziya regionında bir memleket.
# Marşall Adaları

‌

| Marşall Adaları **Marşall Adaları Cumhuriyeti** |
| --- |
| *M̧ajeļ*
*Aolepān Aorōkin M̧ajeļ*
*Marshall Islands* *Republic of the Marshall Islands* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«Jepilpilin ke ejukaan»* *(Accomplishment through Joint Effort)* |
| Gimn: *«Forever Marshall Islands»* *(Marşall Adaları Ebediyen)* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1986 oktâbr 21 (AQŞdan) |
| **Resmiy til** | Marşall tili, İngliz tili
 |
| **Paytaht** | Macuro |
| **Eñ balaban şeer** | Macuro‌
 |
| **Devlet qurumı** | Cumhuriyet‌
 |
|  • Prezident
 | Hilda Hayn[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  181 km² (213-ünci) - %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 205-inci ▲54 366 kişi (2023) 293,52 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▲280 mln. $ (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,639 |
| **Para birlemi** | AQŞ dolları (USD)
 |
| **İnternet domeni** | .mh
 |
| **Telefon kodu** | +692
 |
| **Saat quşağı** | UTC+12
 |

**Marşall Adaları**, resmiy adı **Marşall Adaları Cumhuriyeti** (marşallca *Aolepān Aorōkin M̧ajeļ*, inglizce *Republic of the Marshall Islands*) - Okeaniyadaki Mikroneziya regionında bir memleket.
# Palau

‌

| Palau **Palau Cumhuriyeti** |
| --- |
| *Belau*
*Beluu er a Belau* |
|  |
| bayraq
 |
|  |
| Milliy şiar: *yoq* |
| Gimn: *«Belau loba klisiich er a kelulul»* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1994 oktâbr 1
 |
| **Resmiy til** | Palau tili, İngliz tili, Yapon tili (Angaurda)
 |
| **Paytaht** | Melekeok |
| **Eñ balaban şeer** | Koror‌
 |
| **Devlet qurumı** | cumhuriyet‌
 |
|  • Prezident
 | Surangel Whipps Jr.[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  459 km² (195-inci) negligible %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 217-nci ▲21 729 kişi (2017) 47,34 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | 218 mln. $ (2021)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,767 |
| **Para birlemi** | AQŞ dolları (USD)
 |
| **İnternet domeni** | .pw
 |
| **Telefon kodu** | +680
 |
| **Saat quşağı** | UTC+9
 |

**Palau**, resmiy adı **Palau Cumhuriyeti** (palauca *Belau*, *Beluu er a Belau*; inglizce *Palau, Republic of Palau*) - Okeaniyada bir memleket.
# Tuvalu

‌

| Tuvalu
 |
| --- |
| *Tuvalu Tuvalu* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«Tuvalu mo te Atua»* |
| Gimn: *«Tuvalu mo te Atua»* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1978 s. oktâbr 1 (Büyük Britaniyadan) |
| **Resmiy til** | Tuvalu tili, İngliz tili
 |
| **Paytaht** | Funafuti |
| **Eñ balaban şeerler** | Funafuti‌
 |
| **Devlet qurumı** | konstitutsion monarhiya‌‌‌
 |
|  • Qıraliçe
 | III Çarlz |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  26 km² (191-inci) 0 %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 234-ünci ▼10 643 kişi (2022 dekabr 12) 409,35 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▲60,3 mln. $ (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,641 |
| **Para birlemi** | Tuvalu dolları Avstraliya dolları
 |
| **İnternet domeni** | .tv
 |
| **Telefon kodu** | +688
 |
| **Saat quşağı** | UTC+12
 |

**Tuvalu** (tuvaluca *Tuvalu*; inglizce *Tuvalu*) - Okeaniyada memleket.
# Nauru

‌

| Nauru **Nauru Cumhuriyeti** |
| --- |
| *Naoero*
*Ripublik Naoero* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«God's Will First»* *(Eñ evelâ Allanıñ istegi)* |
| Gimn: *«Nauru Bwiema»* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1968 yanvar 31 (Avstraliya, Yañı Zelandiya ve Büyük Britaniyadan) |
| **Resmiy til** | Nauru tili, İngliz tili
 |
| **Paytaht** | yoq |
| **Eñ balaban şeer** | Yaren‌
 |
| **Devlet qurumı** | Cumhuriyet‌
 |
|  • Prezident
 | David Adeang[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  21 km² (227-nci) - %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 214-ünci ▲13 650 kişi (2017) 650 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▲151 mln. $ (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** |  |
| **Para birlemi** | Avstraliya dolları (AUD)
 |
| **İnternet domeni** | .nr
 |
| **Telefon kodu** | +674
 |
| **Saat quşağı** | UTC+12
 |

**Nauru**, resmiy adı **Nauru Cumhuriyeti** (nauruca *Naoero*, *Ripublik Naoero*) - Okeaniyada memleket.
# .et

**.et** - Abeşistannıñ üst seviye İnternet domeni.

|  |
| --- |
| **İnternet memleket kodu üst-seviye feza adı** |
| **Faal:**  .ac  .ad  .ae  .af  .ag  .ai  .al  .am  .an  .ao  .aq  .ar  .as  .at  .au  .aw  .ax  .az  .ba  .bb  .bd  .be  .bf  .bg  .bh  .bi  .bj  .bm  .bn  .bo  .br  .bs  .bt  .bw  .by  .bz  .ca  .cc  .cd  .cf  .cg  .ch  .ci  .ck  .cl  .cm  .cn  .co  .cr  .cu  .cv  .cx  .cy  .cz  .de  .dj  .dk  .dm  .do  .dz  .ec  .ee  .eg  .er  .es  .et  .eu  .fi  .fj  .fk  .fm  .fo  .fr  .ga  .gd  .ge  .gf  .gg  .gh  .gi  .gl  .gm  .gn  .gp  .gq  .gr  .gs  .gt  .gu  .gw  .gy  .hk  .hm  .hn  .hr  .ht  .hu  .id  .ie  .il  .im  .in  .io  .iq  .ir  .is  .it  .je  .jm  .jo  .jp  .ke  .kg  .kh  .ki  .km  .kn  .kp  .kr  .kw  .ky  .kz  .la  .lb  .lc  .li  .lk  .lr  .ls  .lt  .lu  .lv  .ly  .ma  .mc  .me  .md  .mg  .mh  .mk  .ml  .mm  .mn  .mo  .mp  .mq  .mr  .ms  .mt  .mu  .mv  .mw  .mx  .my  .mz  .na  .nc  .ne  .nf  .ng  .ni  .nl  .no  .np  .nr  .nu  .nz  .om  .pa  .pe  .pf  .pg  .ph  .pk  .pl  .pn  .pr  .ps  .pt  .pw  .py  .qa  .re  .ro  .rs  .ru  .rw  .sa  .sb  .sc  .sd  .se  .sg  .sh  .si  .sk  .sl  .sm  .sn  .sr  .st  .sv  .sy  .sz  .tc  .td  .tf  .tg  .th  .tj  .tk  .tl  .tm  .tn  .to  .tr  .tt  .tv  .tw  .tz  .ua  .ug  .uk  .us  .uy  .uz  .va  .vc  .ve  .vg  .vi  .vn  .vu  .wf  .ws  .ye  .za  .zm  .zw
 |
|  .рф  السعودية.  مصر.  امارات.  .中国  .中國  .香港  .台灣  .台湾
 |
| **Yedeklengen/berilmegen:** .bl  .eh  .mf  .um    **Berilgen/qullanılmağan:** .bv  .gb  .pm  .sj  .so  .yt    **Başlanğıç:**  .tp    **Yoq etilgen/çekilgen:** .bu  .cs  .dd  .yu  .zr
 |
# Qazan tatar tili

| Ediltatar tili татар теле, tatar tele
 |
| --- |
| Memleketler:
 | Rusiye, Qazahistan, Özbekistan, Qırğızistan, Türkmenistan, Azerbaycan, Tacikistan, Türkiye, Finlandiya, Portugaliya, Romaniya, Çin Halq Cumhuriyeti, Avstraliya, ve başqa memleketler
 |
| Regionlar:
 | Rusiyeniñ Tataristan, Başqırtistan ve Udmurtiya cumhuriyetleri, Moskva şeeri, Moskva, Çelâbinsk, Ulyanovsk, Sverdlovsk, Orenburg vilâyetleri, Perm ülkesi ve başqa regionları.
 |
| Resmiy status:
 | Tataristan
 |
| Laf etken sayısı:
 | 6 496 600
 |
| Sınıflaştırma
 |
| Kategoriya:
 | Avrasiya tilleri
 |
| Altay tilleri
Türkiy tiller
Qıpçaq tilleri |
| Elifbe:
 | kiril elifbesi, latin elifbesi
 |
| Til kodları
 |
| ISO 639-1:
 | tt
 |
| ISO 639-2:
 | tat
 |
| ISO 639-3:
 | tat
 |
|  **Vikipediyanıñ Tatarça bölügi bar** |

**Qazantatar tili** ya da **tatar tili** (öz adı: *татар теле*, *tatar tele*) - qıpçaq gruppasından bir türkiy tildir. Rusiyedeki Tataristan Cumhuriyetiniñ resmiy tili. Qazan tatarlarınıñ tildir.

## Elifbe

Kiril elifbesi:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| Аа
 | Әә
 | Бб
 | Вв
 | Гг
 | Дд
 | Ее
 | Жж
 | Җҗ
 |
| Зз
 | Ии
 | Йй
 | Кк
 | Лл
 | Мм
 | Нн
 | Ңң
 | Оо
 |
| Өө
 | Пп
 | Рр
 | Сс
 | Тт
 | Уу
 | Үү
 | Фф
 | Хх
 |
| Һһ
 | Цц
 | Чч
 | Шш
 | Щщ
 | Ъъ
 | Ыы
 | Ьь
 | Ээ
 |
| Юю
 | Яя
 |

Latin elifbesi:

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| A a
 | Ä ä
 | B b
 | C c
 | Ç ç
 | D d
 | E e
 | F f
 |
| G g
 | Ğ ğ
 | H h
 | I ı
 | İ i
 | J j
 | K k
 | Q q
 |
| L l
 | M m
 | N n
 | Ñ ñ
 | O o
 | Ö ö
 | P p
 | R r
 |
| S s
 | Ş ş
 | T t
 | U u
 | Ü ü
 | V v
 | W w
 | X x
 |
| Y y
 | Z z
 | '
 |  |

## İzaatlar
# Atil

| Atil |
| --- |
|  |
| Doğğan künü | 390 evel degil ve 400 soñ degil |
| Ölgen künü | 453[…] |
| Ölgen yeri | * Pannonia[d], Roma İmperiyası
 |
| Memleketi | * Hun İmparatorluğu[d]
 |
| Zenaatı | qabile reisi |
| Baba | Muncuk Han[d] |
| Ömür arqadaşı | Kreka[d], İldiko[d] ve Eskam's daughter[d] |
| Balalar | İlek[d], Dengizik[d] ve İrnek[d] |
|  Wikimedia Commons saytındaki **Multimedia fayllar** |

Hunlarnıñ imperiyası, 450 s.
**Atil**, **Atilla** ya da **Edil** (406 s. sentâbr 2 — 453 s. mart) — ulu türk serasker, fetihçi, hunlarnıñ ükümranı, Hunlarnıñ imperiyasınıñ haqanı. Reynden Edilge uzanğan öz imperiyasını teşkil etti. Hunlarnıñ imperiyasında Qırımda tapıladı.

## Tarih

### Evelki adiseler

Hunlar — Edilniñ şarqiy tarafından Ğarbiy Avropağa köçken türk qabilesi. Olarnıñ migratsiyası Halqlarnıñ büyük köçüvi başlattı.

## Buña da baqıñız

* Cengiz Han

## İhtar

Menbalar
Ebediyat
* *Менхен-Хельфен Дж.* Мир гуннов. Исследования их истории и культуры. Перевод В. С. Мирзаянова 16 noyabrniñ 2018 s. arhivlengen. по ориг. изданию: Maenchen-Helfen, Otto J. (1973). The World of the Huns: Studies in Their History and Culture. Ed. by Max Knight. — Berkeley and Los Angeles: Univ. of California Press. — ISBN 0-520-01596-7.
* Сказания 27 noyabrniñ 2018 s. arhivlengen. *Приска Панийского*. / Пер. Г. С. Дестунисаru. СПб., 1860. 112 стр. (оттиск из: Ученые записки Второго отделения Императорской Академии Наук. Кн. 7, вып. 1. СПб., 1861. С. 408—457)
* Приск Панийский. Готская история. // Вестник древней истории, № 4. 1948. Перевод В. В. Латышева.
* J. Heather, The Fall of the Roman Empire: A New History of Rome and the Barbarians. — Oxford University Press US, 2006. — ISBN 0-19-515954-3.
* J. B. Bury, History of the Later Roman Empire, ch.9
* Иордан, «О происхождении и деяниях гетов».
* E. A. Thompson, Peter Heather. The Huns. — Oxford: Blackwell Publishing, 1999. — ISBN 0-631-21443-7.
* Edina Bozoky. Attila et les Huns: Vérités et légendes. — Paris: Librairie Académique Perrin, 2012. — 305 p. — ISBN 978-2262033637.
# Vikipediya

Cimmi Ueyls, Vikipediya yaratıcısı
**Vikipediya** yada **Vikipedi** (inglizce *Wikipedia*) - azat internet entsiklopediyası.

Vikipediya logosı
Vikipediyadaki maqaleler beraberlikte yazıla. 2001 senesi yanvarda Cimmi Ueyls ve Larri Senger tarafından yaratıldı. Bugün vikipediyada 285 tilde 22 millionden ziyade maqale bar. Eñ büyük til bölükleri — inglizce, almanca, frenkçe, felemenkçe.

Qırımtatar vikipediaysı 2008 s. yanvarnıñ 12-ında yaratıldı. Şimdi onıñ 29.716 maqalesi bar.

## Daa baqıñız

* Qırımtatarca Vikipediya

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu tamamlanmağan bir maqaledir*. *Onı tüzetip ya da tamamlap Vikipediyağa yardım ete bilesiñiz*.
 |
# Volodımır Zelenskıy

| Volodımır Zelenskıy |
| --- |
| ukraince *Володимир Зеленський* |
|  |
| Doğğan künü | 1978 yanvar 25(1978-01-25) (48 yaşında) |
| Doğğan yeri | * Krıvıy Rig, Dnipropetrovsk vilâyeti, Ukrain Şuralar Sotsialist Cumhuriyeti, Şuralar Sotsialist Cumhuriyetleri Birligi
 |
| Memleketi | * Ukraina
 |
| Zenaatı | siyasetçi |
| Baba | Oleksandr Zelenski[d] |
| Ana | Rimma Zelenska[d] |
| Ömür arqadaşı | Olena Zelenska[d] |
| Balalar | Kyrylo Zelenskyi[d] ve Oleksandra Zelenska[d] |
| Mukâfatlar |          Teletriumph[d]  State Award of Alexander Dubček[d] (2022 mart 27)  Financial Times Person of the Year[d] (2022) Time dergisi yılın adamı listesi[d] (2022)  Boris Nemtsov Prize[d] Sakharov Düşünce Özgürlüğü Ödülü[d]  Profile in Courage Award[d] (2022) Global Citizen Awards[d] (2023) weapon of honor[d]  Award "For Freedom of Mass Media"[d] (2022) The City of Athens Democracy Award[d] (2022)  European Order of Merit[d] |
| Avtograf |  |
| Saytı | president.gov.ua​(ukr.)​(ing.) |
|  Wikimedia Commons saytındaki **Multimedia fayllar** |

**Volodımır Oleksandrovıç Zelenskıy** (ukraince *Володимир Олександрович Зеленський*, \*1978 s. yanvar 25, Krıvıy Rig) — altıncı ve şimdiki Ukraina Prezidenti. Sabıq komik ve «95 kvartal» yolbaşçısı.

## İzaatlar

## Bağlantılar

* Tercimeial (Ukraince)
# Musa Mamut

| Musa Mamut |
| --- |
|  |
| Doğğan künü | 1931 fevral 20(1931-02-20) |
| Doğğan yeri | * Uzuncı, Bağçasaray rayonı (Ukraina), Qırım Muhtar Cumhuriyeti
 |
| Ölgen künü | 1978 İyün 28(1978-06-28) (47 yaşında) |
| Ölgen yeri | * Aqmescit, Ukrain Şuralar Sotsialist Cumhuriyeti, Şuralar Sotsialist Cumhuriyetleri Birligi
 |
| Memleketi | * Şuralar Sotsialist Cumhuriyetleri Birligi
 |
| Zenaatı | cemaat faali, tractor driver, locksmith |

**Musa Mamut** (1931 s., fevral 20 Uzunca, Qırım — 1978 s., iyün 28 Aqmescit, Qırım) — qırımtatar milliy qaramanı. Qırımtatarlarğa Qırımda yerleşmege yasaqqa qarşı narazılığını bildirmege içün, 1978 senesi iyünniñ 23-ünde özüni yaqtı. İyünniñ 28-inde hastahanede öldi.

## İhtar
# Merih

| Merih |
| --- |
| Qurulğan vaqtı | m.e. 245033 biñyıllıq |
|  |
|  |
| Lağabı | Red Planet ve Czerwona planeta |
| Adını bergen | Mars |
| Bulunğan yeri | * küneş sistemasınıñ içeri qısmı[d]
 |
| Eñ yüksek yeri | Olympus Mons[d] |
| Eñ tüşük yeri | Valles Marineris[d] |
| Ögrengen | Mars jeolojisi[d], Mars'ın keşfi[d] ve areology[d] |
| Yoldaş | Phobos[d], Deimos[d], Mars Reconnaissance Orbiter[d], Mariner 9[d], Mars Express[d], Mars Global Surveyor[d], 2001 Mars Odyssey[d], Viking 1[d], Viking 2[d], Mars 2[d], MAVEN[d], Mars 3[d], Mars 5[d], Trace Gas Orbiter[d], Phobos 2[d], Mars Orbiter Mission[d] ve Viking 1 Orbiter[d] |
| Ana astronomik cısım | Küneş |
| Apoapsis | 249 260 000 km |
| Periapsis | 206 650 000 km |
| Periapsis argumenti | 5,86529 radyan |
| Dünyadan uzaqlıq | 54 600 000 km ve 401 400 000 km |
| Tüzetme | 0,00589 |
| Orbita ekstsentrisiteti | 0,0933941 |
| Orbita avuqlığı | 0,032283 radyan, 0,099 radyan ve 0,029 radyan |
| Orbita devri | 686,98 kün |
| Sinodal dönemi | 67 386 816 s |
| Aylanuv devri | 88 642,66788 s |
| Orbitanıñ büyük yarımköçeri | 227 936 636 km |
| Artqan dügümniñ boyluğı | 0,864977 radyan |
| Ortalama anomaliya | 0,34 radyan |
| Körüngen büyükligi | −2,94 |
| Albedo | 0,17 ve 0,25 |
| Sıqlıq | 3,9335 ± 0,0004 g/cm³ |
| Sıcaqlıq | −63 °C, −139 °C ve 37 °C |
| Kütle | 641,691 ± 0,03 Yg |
| Meydanlıq | * 144 798 500 km²
 |
| Kölem | 163 180 000 000 ± 10 000 000 km³ |
| Radius | 3389,5 ± 0,2 km, 3396,19 ± 0,1 km ve 3379,2 km |
| Felekiyat timsali |  |
|  |
|  |
| Coğrafiya | Mars coğrafyası[d] |
| Devir | J2000.0[d] |
| Köşe diametri | 3,5 ″ ve 25,1 ″ |
| Yüzdeki gravitatsiya | 3,71 m/s² |
|  Wikimedia Commons saytındaki **Multimedia fayllar** |

**Merih** (**Mars**, timsali: ) – küneş sisteminde bulunğan bir seyyare ve küneşten uzaq dörtünci seyyaredir.

| **Küneş sisteması** |
| --- |
|  |
| **Seyyareler:** Utarit - Çolpan - Dünya - Merih - Müşteri - Zual - Uran - Neptun
 |
| **Kiçkene seyyareler:** Pluton - Eris - Haumea - Makemake
 |
| **Diger:** Küneş - Ay - Asteroid quşağı - Quyruqlı yıldızlar - Neptun artında cisimler - Koyper quşağı- Oort bulutı
 |

## Tüpbilgiler