Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# İndoneziya tili

**İndoneziya tili** (İndoneziyaca: **Bahasa Indonesia**) – İndoneziyanıñ resmiy tili. Malay tilinden tuvğan bir tildir ve coq beñzerlikleri tapıla.

| İndoneziya tili Bahasa Indonesia
 |
| --- |
| Memleketler:
 | İndoneziya
 |
| Resmiy status:
 | İndoneziya
 |
| Laf etken sayısı:
 | 43 million (ana tili)
156 million (ekinci til)

 |
| Sınıflaştırma
 |
| Kategoriya:
 | Asiya tilleri
 |
| Avustroneziya tilleri
* Malay-Polineziya tilleri
	+ Malayziya tilleri
		- Malay tili
			* **İndoneziya tili**
 |
| Elifbe:
 | Latin elifbesi
 |
| Til kodları
 |
| ISO 639-1:
 | id
 |
| ISO 639-2:
 | ind
 |
| ISO 639-3:
 | ind
 |
|  **Vikipediyanıñ İndoneziyaca bölügi bar** |
# Malay tili

**Malay tili** (malayca:**بهاس ملايو/Bahasa Melayu**), Malayziya, Bruney, Singapur, Kokos adalarınıñ resmiy tili. İndoneziya, Tayland ve Şarqiy Timorda daa laf etkenleri tapıla.

| Malay tili بهاس ملايو/Bahasa Melayu
 |
| --- |
| Memleketler:
 | Malayziya, Bruney, Singapur, Kokos adaları, İndoneziya, Tayland ve Şarqiy Timor
 |
| Resmiy status:
 | Malayziya, Bruney, Singapur, Kokos adaları
 |
| Sınıflaştırma
 |
| Kategoriya:
 | Asiya tilleri
 |
| Avstroneziya tilleri
* Malay-Polineziya tilleri
	+ Malayziya tilleri
		- **Malay tili**
 |
| Elifbe:
 | Latin elifbesi, Arap elifbesi (Cavi elifbesi)
 |
| Til kodları
 |
| ISO 639-1:
 | ms
 |
| ISO 639-2:
 | may, msa
 |
| ISO 639-3:
 | zlm
 |
|  **Vikipediyanıñ Malayca bölügi bar** |
# 2021

XX asır | **XXI asır** | XXII asır

2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022

**2021** bir yıl.

## Vaqialar

## Doğumlar

## Ölümler

* Vladimir Naumov, rus kino rejissörı (d. 1927)
# .sg

**.sg** - Singapurnıñ üst seviye internet domeni.

|  |
| --- |
| **İnternet memleket kodu üst-seviye feza adı** |
| **Faal:**  .ac  .ad  .ae  .af  .ag  .ai  .al  .am  .an  .ao  .aq  .ar  .as  .at  .au  .aw  .ax  .az  .ba  .bb  .bd  .be  .bf  .bg  .bh  .bi  .bj  .bm  .bn  .bo  .br  .bs  .bt  .bw  .by  .bz  .ca  .cc  .cd  .cf  .cg  .ch  .ci  .ck  .cl  .cm  .cn  .co  .cr  .cu  .cv  .cx  .cy  .cz  .de  .dj  .dk  .dm  .do  .dz  .ec  .ee  .eg  .er  .es  .et  .eu  .fi  .fj  .fk  .fm  .fo  .fr  .ga  .gd  .ge  .gf  .gg  .gh  .gi  .gl  .gm  .gn  .gp  .gq  .gr  .gs  .gt  .gu  .gw  .gy  .hk  .hm  .hn  .hr  .ht  .hu  .id  .ie  .il  .im  .in  .io  .iq  .ir  .is  .it  .je  .jm  .jo  .jp  .ke  .kg  .kh  .ki  .km  .kn  .kp  .kr  .kw  .ky  .kz  .la  .lb  .lc  .li  .lk  .lr  .ls  .lt  .lu  .lv  .ly  .ma  .mc  .me  .md  .mg  .mh  .mk  .ml  .mm  .mn  .mo  .mp  .mq  .mr  .ms  .mt  .mu  .mv  .mw  .mx  .my  .mz  .na  .nc  .ne  .nf  .ng  .ni  .nl  .no  .np  .nr  .nu  .nz  .om  .pa  .pe  .pf  .pg  .ph  .pk  .pl  .pn  .pr  .ps  .pt  .pw  .py  .qa  .re  .ro  .rs  .ru  .rw  .sa  .sb  .sc  .sd  .se  .sg  .sh  .si  .sk  .sl  .sm  .sn  .sr  .st  .sv  .sy  .sz  .tc  .td  .tf  .tg  .th  .tj  .tk  .tl  .tm  .tn  .to  .tr  .tt  .tv  .tw  .tz  .ua  .ug  .uk  .us  .uy  .uz  .va  .vc  .ve  .vg  .vi  .vn  .vu  .wf  .ws  .ye  .za  .zm  .zw
 |
|  .рф  السعودية.  مصر.  امارات.  .中国  .中國  .香港  .台灣  .台湾
 |
| **Yedeklengen/berilmegen:** .bl  .eh  .mf  .um    **Berilgen/qullanılmağan:** .bv  .gb  .pm  .sj  .so  .yt    **Başlanğıç:**  .tp    **Yoq etilgen/çekilgen:** .bu  .cs  .dd  .yu  .zr
 |
# Bangladeş

‌

| Bangladeş **Bangladeş Halq Cumhuriyeti** |
| --- |
| *বাংলাদেশ*
*গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *yoq* |
| Gimn: *«Amar Shonar Bangla»* *(Altın Bengalım)* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1971 mart 26 (Pakistandan) |
| **Resmiy til** | Bengal tili
 |
| **Paytaht** | Dhaka |
| **Eñ balaban şeerler** | Dhaka‌
 |
| **Devlet qurumı** | parlamentli cumhuriyet‌
 |
|  • Prezident
 | Muhammed Şahabuddin[d]‌
 |
|  • Baş nazir
 | Tarık Rahman[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  144 000 km² (94-ünci) 7,0 %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 8-inci ▲171 466 990 kişi (2023) 1190,74 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▼437 mlrd. (2023)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 | 966 485 000 000 Uluslararası dolar 5811,571 Uluslararası dolar |
| **İİİ** | 0,661 |
| **Para birlemi** | taka (BDT)
 |
| **İnternet domeni** | .bd
 |
| **Telefon kodu** | +880
 |
| **Saat quşağı** | UTC+6
 |

**Bangladeş**, resmiy adı **Bangladeş Halq Cumhuriyeti** (bengalca *বাংলাদেশ* – *Bangladesh*, *গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ* – *Gônoprojatontri Bangladesh*) – Asiyada bir memleket.

## İhtar
# Qorsanlıq

**Qorsanlıq** ya da **Piratlıq** (inglizce *Piracy*) - geminen deñizge açılıp, başqa gemilerni yamalamaq (bütün müim ya da degerli şeylerni almaq). Qorsanlıq etken kişilerge **qorsan** (**pirat**) denile. Bugün qorsanlar tam olaraq aslında yoq degil, Somaliya deñizlerinde bugün bile qorsanlar tapıla ama eskiden olğanı kibi yamalıq yapamaylar ve tehnologiya ilerilegeni içün olarnı çalt tapalar.

Bilingen Qorsan bayrağı "Jolly Roger"
Qan bayrağı, aslında Qorsanlarnıñ ilk bayrağı
# Lüblin voyevodalığı

|  |
| --- |
| voyevodalıq |
| Lüblin voyevodalığı |
| *leh.* województwo Lubelskie |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bayraq | Tuğra[d] |

 |
| Memleket | * Lehistan
 |
| Merkez | Lüblin |
| Meydanlıq | * 25 114 ± 1 km²
 |
| Eali | 2 151 836 kişi (2014 yanvar 1)

 |
| Eali sıqlığı |
85,68 kişi/km²

 |
| ISO 3166-2 kodu | PL-06 |
| Avtomobil nomera kodu | L |
| Resmiy saytı |
|  |
|  Wikimedia Commons saytındaki **Multimedia fayllar** |

**Lüblin voyevodalığı** (lehçe *województwo Lubelskie*) — Lehistanda bir voyevodalıq (vilâyet). Merkezi Lüblin şeeridir.
# Edil

| Edil
 |
| --- |
| rusça *Волга*, qazantatarca *Идел* |
| **Baş** | Valday yaylaları
 |
|  - yüksekligi
 | 225 m
 |
| **Ağız** | Hazar Deñizi
 |
|  - yüksekligi
 | -28 m
 |
| **Havuz memleketleri** | Rusiye
 |
| **Uzunlıq** | 3692 km km
 |
| **Havuz meydanlığı** | 1 380 000 km² km²
 |

**Edil** ya da **Volga** (bazan *İdil*, *İtil*  yaki *Etil* şeklinde de yazıla; rusça *Волга*, qazantatarca *Идел*) - Avropanıñ eñ uzun özenidir. Uzunlığı taqriben 3692 km olğan Edil, Moskva ile Sankt Peterburg arasındaki Valday yaylalarından doğa. Deñiz seviyesinden 28 m astında olğan Hazar deñizine töküle. Hazar deñizine 50 km qala 200-den ziyade qolğa ayırılıp Edil deltası meydanğa kelir. Bu deltanıñ keñligi 100 km-den ziyadedir.

Edil qışnıñ üç ayında buzlap qala. Bu zaman devamında bazı yerlerde özen üstü qara yolu olaraq faydalanılır.

Bazı tarihçılarğa köre tarihiy Avropa Hun ükümdarı Atillanıñ ismi Edil özeninden kele: Atilla = Edilli.

## Tüpyazılar
# Ayaqqap

Bir çift iskarpin ayaqqap
**Ayaqqap** - ayaqlarnıñ yernen temasını keserek yabancı maddelerden ve türlü ava şartlarında qorçalağan, bunıñ qatında sıra şıqlıqnı tamamlağan er türlü ayaq kiyimidir. Bot, çizme, sandalet, topuqlı, spor ayaqqap, iskarpin kibi pek çoq farqlı türü bardır. Umumen "taban" adı berilgen alt parçanen "saya" degen üst parçadan ibaret. Ayaqqapnıñ yernen temasınnen yıpranğanı içün taban daa dayanıqlı ve qalın bir malzeme qullanılaraq yasala. Ayağı saran saya ise teri, qumaş kibi daa ince bir malzemeden yasala.

Ayaqqap modelleri asırlar boyunca çoq çeşitlilik köstergen. Bunıñ başlıca nedeni ayaqqapların tropikal iklimden suvuq iklimge qadar çeşit türlü coğrafiy ve modağa uyğun etilmesidir.

## Menbalar

* Ayakkabı
# Beluçistan

Pembe renkte Beluçistan
**Beluçistan** (farsça بلوچستان, beluçça بلۏچستان) – İran (Sistan ve Beluçistan ostanı), Afğanistan (Cenübiy vilâyetler) ve Pakistanda (Beluçistan eyaleti) tapılğan bir bölge. Bölgeniñ esas sakinleri beluçlardır. Tarihiy bolaraq Gedrosiya adınen biline. Künümizde bölge, üç memleketniñ sıñırları içinde yer ala: Pakistan, İran, Afğanistan. Beluçistan, Pakistan topraqlarınıñ 44%-ini yapqan Beluçistan eyaleti, İrannıñ Sistan ve Beluçistan ostanı ve Afğanistannıñ Nimruz, Helmend ve Qandehar vilâyetleriniñ de bulundığı cenüp bölgelerni qaplay.

## Menbalar
# Papua Yañı Gvineya

‌

| Papua Yañı Gvineya **Papua Yañı Gvineya Mustaqil Devleti** |
| --- |
| *Papua New Guinea*
*Independent State of Papua New Guinea* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«Unity in diversity»* |
| Gimn: *«O Arise, All You Sons»* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1973 dekabr 1 (Avstraliyadan) |
| **Resmiy til** | İngliz tili, Tok Pisin, Hiri Motu tili
 |
| **Paytaht** | Port Morsbi |
| **Eñ balaban şeer** | Port Morsbi‌
 |
| **Devlet qurumı** | Esasqanuniy monarhiya‌
 |
|  • Qıraliçe
 | III Çarlz‌
 |
|  • Baş nazir
 | Ceyms Marape[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  462 840 km² (54-ünci) 2 %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 104-ünci ▲8 935 000 kişi (2020) 19,3 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▲30,6 mlrd. $ (2022) 2757,22 $ |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,558 |
| **Para birlemi** | kina (PGK)
 |
| **İnternet domeni** | .pg
 |
| **Telefon kodu** | +675
 |
| **Saat quşağı** | UTC+10
 |

**Papua Yañı Gvineya**, resmiy adı **Papua Yañı Gvineya Mustaqil Devleti** (inglizce *Papua New Guinea, Independent State of Papua New Guinea*) - Okeaniyada memleket.
# III Çarlz

| III Çarlz |
| --- |
| inglizce *Charles III, King of the United Kingdom* |
|  |
| Doğma adı | inglizce *Prince Charles Philip Arthur George Windsor of Edinburgh* |
| Doğğan künü | 1948 noyabr 14(1948-11-14)[…] (77 yaşında) |
| Doğğan yeri | * Vestminster[d], Büyük London[d], İngiltere, Büyük Britaniya
 |
| Memleketi | * Büyük Britaniya
 |
| Zenaatı | yazıcı, polo player, kirişimci, helicopter pilot, bala yazıcısı, mele, siyasetçi, filantrop, çevre müiti qorçalayıcı |
| Baba | Prins Filip, Edinburg gertsogı[d] |
| Ana | II Elizabet |
| Ömür arqadaşı | Diana Spencer[d] ve Kraliçe Camilla[d] |
| Balalar | William[d][…] ve Sussex Dükü Prens Harry[d][…] |
| Mukâfatlar |                                      RSPB Medal[d] (2011) Albert Medal[d] (1985) Fellow of the Royal Society of Literature[d]  Great Gold Medal of Masaryk University[d] (2010)    honorary doctor of the Royal College of Music[d] (1981) Royal Fellow of the Royal Society[d] (1978 fevral 9)     Eckart Witzigmann Prize[d] (2010) Ahimsa Award[d] (2015) honorary doctor of the University of Otago[d] (1981) fahri doktora[d] (1982 mayıs 14) |
| Saytı | royal.uk/the-king​(ing.) |
|  Wikimedia Commons saytındaki **Multimedia fayllar** |

**III Çarlz** (inglizce *Charles III*; 1948 s. noyabr 14) – Büyük Britaniya ve daa 15 mustaqil devletniñ qanun monarhı ve Milletler ittifaqdaşlığınıñ evelki başıdır. Anglikan kilsesiniñ aliy evelki başıdır.

## İhtar
# Çuvaş tili

| Çuvaş tili Чӑваш чӗлхи
 |
| --- |
| Memleketler:
 | Rusiye
 |
| Regionlar:
 | Çuvaşistan
 |
| Resmiy status:
 | Çuvaşistan
 |
| Laf etken sayısı:
 | 1,3 million
 |
| Sınıflaştırma
 |
| Kategoriya:
 | Avrasiya tilleri
 |
| Altay tilleri
Oğur (Bulğar) tiller |
| Elifbe:
 | kirill elifbesi
 |
| Til kodları
 |
| ISO 639-1:
 | cv
 |
| ISO 639-2:
 | chv
 |
| ISO 639-3:
 | chv
 |
|  **Vikipediyanıñ Çuvaşça bölügi bar** |

**Çuvaş tili** (öz adı Чӑваш чӗлхи) - uzaq bir türkiy tildir. Añlaşlıq kelişik çoq alçaq olğanı içün uzun devir Türkiy til olğanı qabul etilmegendir.

Rusiyede Çuvaşistan Cumhuriyetinde ekinci resmiy tildir. Diger Türkiy tillerinden ayrı qalıp, izolâtsiyanda digerlerinden uzaqlaşqan Çuvaş tili laf etken Çuvaşlar hristiandır. Çuvaş tilini eski Bulğar Türkleriniñ musulman olmağan köylülerniñ keliştirgeni ve bugünge qadar ketirgeni tüşünile.

## Fonetik hususiyetler

Künümizde diger Türkiy tillerge eñ uzaq olğan Çuvaş tiliniñ müim ses deñişimleri bar:

* **Ş** > **L** deñişme: meselâ *çul* (taş) (bu yerde ayrıca t>ç ve a>u deñişimleri de bar), *kĕmĕl* (kümüş).
* **A** > **U** deñişme: meselâ *ut* (at)
* **Z** > **R** deñişme: meselâ *epir* (biz), *sakăr* (sekiz), *esir* (siz), *păru* (buzağı).
* **D** > **R** deñişme: meselâ eski Türkçe hadaq>adaq>uraq>urağ> *ura* (ayaq); eski Türkçe hud->*hur*- (qoymaq).
* **T** > **Ç** deñişme (bazı sözlerde olmaylar): meselâ *çul* (taş). Bazı fiillerde bu tür deñişmelerge rastkelmey; tolmaq fiiliniñ Çuvaşça (tul-) şeklindedir.
* **Q** > **Y** deñişme: meselâ *yun* (qan).

Çuvaşlar bayağı deñişik bir Kiril elifbesinde oqup yazalar.