Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Türkiy tiller

Türkiy tillerniñ haritası
Bilge Tonyukuk Yazması
**Türkiy tiller** (*Tatar tilleri*) – Şarqiy Avropadan Sibir ve Çinniñ ğarbına qadar uzanğan bir meydanda ana tili olaraq 180 million kişi tarafından, ekinci til olaraq laf etkenler da sayılsa 200 million kişi tarafından laf etilgen bir-birlerinen yaqın aqraba olğan ve 40 ayrı yazı tiline bölüngen bir til gruppasıdır. Türkiy tiller Altay til ailesine aittir. Eñ çoq laf etilgen türkiy til, türk tilidir.

Türkiy tillerniñ müim bir hususiyeti laf etkenleriniñ uzun müddet köçebe olaraq yaşayışlığı ve bundan sebep bu tillerniñ devamlı olaraq bir-birlerinden söz keçirmek imkânı olğanıdır. Türkiy tillerniñ çoq sayıda aynı manada qullanılğan ortaq sözlerge saip olmalarınıñ yañı sıra cümle yapıları da ep aynı qalır.

## Sınıflaştırma

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **Ğarp Türkiy tilleri** | **Oğuz** (Cenüp-Ğarbiy) tilleri  |  | * Becenek (ölü)
* Salar
 |
| Ğarbiy Oğuz tilleri
 | * Azerbaycan
* Ğağauz
* Osmanlı (ölü)
* Türk
 |
| Şarqiy Oğuz tilleri
 | * Horasan Türkiy
* Türkmen
 |
| Cenübiy Oğuz tilleri
 | * Afşar
* Qaşqay
 |
| **Qıpçaq** (Şimal-Ğarbiy) tilleri  |  | * Qadimiy Qıpçaq (ölü)
 |
| Ğarbiy Qıpçaq (Qıpçaq-Kuman) tilleri
 | * Kuman (ölü)
* Qaraçay-Balqar
* Qaray
* Qırımçaq
* Qırımtatar
* Qumıq
* Urum
 |
| Şimaliy Qıpçaq (Qıpçaq-Bulğar) tilleri
 | * Başqurt
* Qazantatar
* Sibir Tatar
 |
| Şarqiy Qıpçaq (Qıpçaq-Noğay) tilleri
 | * Noğay
* Qaraqalpaq
* Qazah
* Qırğız
 |
| **Qarluq** (Cenüp-Şarqiy) tilleri
 | Ğarbiy Qarluq
 | * Özbek
 |
| Şarqiy Qarluq
 | * Ayni
* İli Türkiy
* Lop
* Qarahan (ölü)
* Uyğur
* Çağatay (ölü)
 |
| **Şarq Türkiy (Sibir) tilleri** | **Saha** (Şimaliy Sibir) tilleri
 | * Dolğan
* Saha (Yaqut)
 |
| **Sayan** (Cenübiy Sibir) tilleri
 | * Soyot Tsatan
* Tofa
* Tuva
 |
| **Haqas-Altay** tilleri
 |  | * Qadimiy Uyğur
* Yuğur (Sarı Uyğur)
 |
| Haqas tilleri
 | * Çulım
* Fuyu Qırğız
* Haqas
* Qadimiy Qırğız (ölü)
* Şor
 |
| Altay tilleri
 | * Cenübiy Altay
* Şimaliy Altay
 |
| **Oğur (Bulğar) tilleri** | * Çuvaş
* Hazar (ölü)
* Hun (ölü)
* Türkiy Avar (ölü)
* Türkiy Bulğar (ölü)
 |
| **Arğu tilleri** | * Halac
 |

## İhtarlar
# Sanayı

Memleketlerdeki umumiy içki mahsulatnıñ ve işçilerniñ meşğülliginiñ sektorlı terkibi. Yeşil renki - köy hocalığı, qırmızı - sanayı, mavı - hızmetler saası
**Sanayı** - maddiy işlep çıqaruvnıñ tehnikiy ceetten eñ mükemmel saası; iqtisadiyat, hammal ve yaqıtnı çıqaruv, orman mahsulatını azırlap qoyuv, sanayı ile çıqarlığan ya da köy hocalığı ile işlep çıqarılğan saalar içün elektroenergiyanıñ, emek aletlerni işlep çıqaruv içün işhanelerniñ cemisi.

## Sanayınıñ inkişaf tarihı

Sanayı, hammalnı em qazıp çıqarğan, em de işlegen tabiiy ev hocalığınıñ çerçivelerinde peyda olğan. Sanayınıñ, içtimaiy işlep çıqaruvınıñ mustaqil saası olaraq şekillenüvi, zenaatnıñ köy hocalığından ayırıluv esnasınen bağlı. Zenaat, qadimiy devletlerde, ayrıca derebeylik devrinde emiyetli iqtisadiy rolüni oynamaqta edi. Sanayınıñ içtimaiy iştegi ayrı bir saasına çevirilüvi, memleketlerniñ çoqusında büyük territoriyalarnıñ ticariy-sanayı merkezleri olğan derebeylik şeerlerniñ peyda oluvınen bağlı.

1969-90 seneleri sanayınıñ inkişafında esas meyiller şular olğan edi:  elektronika, robot tehnikası, sayelektronikanıñ daa keñ qullanuvı, ev tehnikası, kompyuterler ve taşıtlarınıñ üleştirüvinde ve işlep çıqaruvında Yaponiya ve Tınç okean regionında memleketlerniñ ükümligi.
# Ceyms Kuk

| Ceyms Kuk |
| --- |
| inglizce *James Cook* |
|  |
| Doğğan künü | 1728 oktâbr 27(1728-10-27) |
| Doğğan yeri | * Marton[d], İngiltere, Büyük Britaniya qırallığı[d]
 |
| Ölgen künü | 1779 fevral 14(1779-02-14)[…] (50 yaşında) |
| Ölgen yeri | * Kealakekua Bay[d], Antik Hawaii[d]
 |
| Memleketi | * Büyük Britaniya qırallığı[d]
 |
| Zenaatı | keşfiyatçı seyaatçı, haritacı, deñiz zabiti, deñiz seyaatçısı, nebatiyatçı (botanikacı), discoverer |
| Baba | James Cook[d] |
| Ana | Grace Pace[d] |
| Ömür arqadaşı | Elizabeth Cook[d] |
| Balalar | Nathaniel Cook[d], James Cook[d], Elizabeth Cook[d], Joseph Cook[d], George Cook[d] ve Hugh Cook[d] |
| Mukâfatlar | Royal Society Üyesi[d]  Person of National Historic Significance[d] |
| Avtograf |  |
|  Wikimedia Commons saytındaki **Multimedia fayllar** |

**Ceyms Kuk** (inglizce *James Cook*; 1728 noyabr 7 — 1779 fevral 14) — ingliz keşfiyatçı, deñizci ve tedqiqatçısı, London qıral cemiyetiniñ azasıdır.

Nyufaundlend adasınıñ (inglizceden yañı tapılğan yer) tafsilâtlı haritasını yaptı, birazdan Tınç okeanğa üç ekspeditsiya yaptı, Avstraliyanıñ şarqiy yalısını, Havayi adalarını tedqiq etken ve tasvirlegen ilk avropalı edi. Yañı Zelandiyanıñ etrafında geminen dolaştı.

İndevornıñ rekonstuktsiyası. Fotoresim
Ceyms Kuknıñ defterinden Yañı Zelandiya qayıqlarınıñ resmi, 1769 s., müellif belli degil
Soldan sağğa: Daniel Solander, Cozef Benks, Ceyms Kuk, Con Hoksford ve lord Sendviç. Müellif – Con Gamilton Mortimer, 1771 s.
Maoriler ile Ceyms Kuknıñ rastkelişi, 1769 s.
«İndevor» gemisinde seyaat mecmuasından kengurunıñ resmi
1768 s. avgust 26-sında «İndevor» gemisi Plimut şeerinden çıqıp, 1769 s. aprel 10-unda Taiti adasınıñ yalısına yetti.

1770 s. aprel ayında Ceyms Kuk Avstraliyanıñ şarqiy yalısına yetti. «İndevor» körfezi yalısınıñ suvlarında toqtağan ekspeditsiyacılar evelki belli olmağan ösümliklerniñ çeşit türlerini tapıp olğanlar, şunıñ içün Kuk oña Nebatat körfezi adını berdi.

«Rezolüşn» ve «Edvençur», Matavay körfezinde (Taiti). Suret. Müellif: Vilyam Hoces, 1776 s.
«Rezolüşn». Resim. Müellif — Con Mürrey, 1907 s.
Kapitan Ceyms Kuk — seyaatçı, tedqiqçi ve haritacı Yañı Zelandiyanıñ poşta mektüp pulunda, 1940 s.
Cems Kuk eykeli, Vaimia, Kauai adası (Havayi adaları)
«Kapitan Kuknıñ ölümi». Şon Laynhenniñ resmi
Karneldeki (Sidneyniñ civarı) Ceyms Kukqa bağışlanğan tiklitaş
1779 s. fevral 14-ünde üçünci ekspeditsiya devamında Ceyms Kuknı Havayi adaları sakinleri öldürdiler. İnglitere, Ceyms Kuknıñ ölümini umumiy matemnen qayd keçirdi. London qıral cemiyeti, azası olğan Kuknıñ şerefine hatıra medalini darp etti.

Ceyms Kuknıñ üç seyaatı yolları

## Menbalar
# Güzellik

Güzellik- ğarbiy sanatında esas olğan mevzusı, bunı Jul Jozef Lefevrniñ "Aqqayınnıñ saba çeçeklerinen Peri"si tasdiqlay.
**Güzellik** - memnünlikke uyğan hoşnutlıq duyğusını bağışlağan şey, ğaye, yer ya da canlılar, hususan insannıñ mücerret hususiyetidir. Güzellik, insannıñ dünyanı menimsegeniniñ ayırılmaz qısmı ola. Güzellik, bediyat, içtimaiyat, içtimaiy ruhiyat ve medeniyetniñ bir kategoriyası olaraq ögrenile. Güzel şeylerni yaratuv - sanatnıñ ıntıluvlardan biri ola.

Güzellikniñ manadaş olğan sözleri - dülberlik ve letafettir. Antonimler ise - beşaretlik, saqatlıq, bozuqlıq.

Güzellik (ya da estetik) idealı - ayrı bir medeniyette güzellikniñ qabul etüv hususiyetlerine köre ayrette qaldırğan misalidir.

## Güzellik añlamınıñ umumiy hususiyetleri

Güzellik, obyekt, subyekt ya da közetüv esnasında adamğa zevq ve memnüniyetini ketirgen ğayeniñ tavsifi olaraq tayin etile. Türlü adamlar dünyanı türlü menimsep, türlü şeylerden zevq alğanlarına köre, güzellikniñ manası ferdiy ve şahsiy olmaq kerektir. Biri, güzellikni riyaziy şartlı ifadelerde köre, başqasınıñ ise canı sıqılır. Lâkin, bazı şeylerine dair çoqusı adamları ile begenüvi bir kele, bu alda güzellik şeyniñ özüne has olğanını ayta bilemiz. Tamam böyle güzellik, bediyat, içtimaiy ruhiyat ve medeniyet kategoriyası olaraq ögrenile.
# Esas qanun

**Esas qanun** (latince *constitutio*— tayin etülüv, qurum, tertip) öyle esas devlet vesiqası (qanundır) ki, o, devlet qurumını, tertibini ve temsil etici, icra ve makeme akimiyet teşkilâtlarınıñ vazifelerini becerüv esaslarını, saylav tertibini, devlet, cemiyet ve grajdanlarnıñ aqları ve vazifelerini tayin ete. Devletniñ diger qanunları adet üzre anayasağa esaslana.

Qanun çıqarıcınıñ iradesi ne qadar obyektiv ifade etkenine köre, anayasanıñ eki - yazma ve yazılmağan gruppasını ayıralar. Yazma anayasalar adliye vesiqalar şeklinde tertip etilip, öz nevbette kodifikatsiyalanğan (tertiplengen şekilde yekâne akt) ve kodifikatsiyalanmağanlarğa (bir qaç vesiqa toplulığına) bölüne.

Çoqusı dünya devletleriniñ, şu cümleden de Ukrainanıñ yazma kodifikatsiyalanğan anayasası bar.
# Huzistan ostanı

**Huzistan ostanı** – İrannıñ bir ostanı.

|  |
| --- |
| Huzistan ostanı |
| farsça استان خوزستان‎ |
|  |
| Memleket | * İran
 |
| Merkez | Ahvaz[d] |
| Meydanlıq | * 64 055 km²
 |
| Eali | 4 710 509 kişi (2016)

 |
| Eali sıqlığı |
73,54 kişi/km²

 |
| Saat quşağı | UTC+03.30[d] ve UTC |
| ISO 3166-2 kodu | IR-06 |
| Telefon kodu | 0632422 |
| Resmiy saytı |
|  |
|  Wikimedia Commons saytındaki **Multimedia fayllar** |

## İhtar