Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# San Tome ve Prinsipi

‌

| San Tome ve Prinsipi
 |
| --- |
| *República Democrática*
de São Tomé e Príncipe |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«Unidade, Disciplina, Trabalho»* |
| Gimn: *«Independência total»* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1975 s. iyül 12 (Portugaliyadan) |
| **Resmiy til** | Portugal tili
 |
| **Paytaht** | San Tome |
| **Eñ balaban şeerler** | San Tome‌
 |
| **Devlet qurumı** | cumhuriyet‌
 |
|  • Prezident
 | Carlos Vila Nova[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  1001 km² (170-inci) 0 %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 188-inci ▲204 327 kişi (2017) 204,12 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▲547 mln. $ (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,618 |
| **Para birlemi** | Dobra
 |
| **İnternet domeni** | .st
 |
| **Telefon kodu** | +239
 |
| **Saat quşağı** | UTC+0
 |

**San Tome ve Prinsipi** – Afrikada bir memleket.
# Seyşeller

‌

| Seyşeller
 |
| --- |
| *République des Seychelles Republic of Seychelles Repiblik Sesel* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«Finis Coronat Opus»* |
| Gimn: *«Koste Seselwa»* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1976 s. iyün 29 (Büyük Britaniyadan) |
| **Resmiy til** | Frenk tili, Seyşel tili, İngliz tili
 |
| **Paytaht** | Viktoriya |
| **Eñ balaban şeerler** | Viktoriya‌
 |
| **Devlet qurumı** | cumhuriyet‌
 |
|  • Prezident
 | Patrick Herminie[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi
 |  459 km² (180-inci)
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 182-nci ▲119 773 kişi (2023) 260,94 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▲1,59 mlrd. $ (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,785 |
| **Para birlemi** | Seyşel rupiya
 |
| **İnternet domeni** | .sc
 |
| **Telefon kodu** | +248
 |
| **Saat quşağı** | UTC+4
 |

**Seyşeller** – Afrikada bir memleket.
# Tanzaniya

‌

| Tanzaniya
 |
| --- |
| *Jamhuri ya Muungano wa Tanzania United Republic of Tanzania* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«Uhuru na Umoja»* |
| Gimn: *«Gimn»* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1961 s. (Büyük Britaniyadan) |
| **Resmiy til** | Suahili, İngliz tili
 |
| **Paytaht** | Dodoma |
| **Eñ balaban şeerler** | Dodoma‌
 |
| **Devlet qurumı** | cumhuriyet‌
 |
|  • Prezident
 | Samia Suluhu[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  947 300 km² (31-inci) 6,2 %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 23-ünci ▲61 741 120 kişi (2022 avgust 3) 60,5 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▲75,7 mlrd. $ (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,549 |
| **Para birlemi** | Tanzaniya şilling
 |
| **İnternet domeni** | .tz
 |
| **Telefon kodu** | +255
 |
| **Saat quşağı** | UTC+3
 |

**Tanzaniya** - Afrikada bir memleket.
# Togo

‌

| Togo
 |
| --- |
| *République togolaise* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«Travail, Liberté, Patrie»* |
| Gimn: *«Salut à toi, pays de nos aïeux»* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1960 s. aprel 27 (Frenkistandan) |
| **Resmiy til** | Frenk tili
 |
| **Paytaht** | Lome |
| **Eñ balaban şeerler** | Lome‌
 |
| **Devlet qurumı** | cumhuriyet‌
 |
|  • Prezident
 | Jean-Lucien Savi de Tové[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  56 785 km² (127-nci) 4,2 %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 123-ünci ▲9 515 240 kişi (2024) 137,32 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▲9,93 mlrd. $ (2024)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,539 |
| **Para birlemi** | VSEAO frankı
 |
| **İnternet domeni** | .tg
 |
| **Telefon kodu** | +228
 |
| **Saat quşağı** | UTC+0
 |

**Togo** - Afrikada bir memleket.
# Uganda

‌

| Uganda Cumhuriyeti
 |
| --- |
| *Jamhuri ya Uganda* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«Kwa mungu na nchi yangu / For God and My Country»* *(Alla ve memleketım içün)* |
| Gimn: *«Oh Uganda, Land of Beauty»* *(Ah, Uganda, güzellik memleketi)* *( audio)* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1962 oktâbr 9 (Büyük Britaniyadan) |
| **Resmiy til** | İngliz tili, suahili tili
 |
| **Paytaht** | Kampala |
| **Eñ balaban şeerler** | Kampala, Gulu, Lira‌
 |
| **Devlet qurumı** | prezidentlik cumhuriyeti‌
 |
|  • Prezident
 | Yoveri Kaguta Museveni[d]‌
 |
|  • Baş nazir
 | Robinah Nabbanja[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  236 040 km² (81-inci) 15,39 %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 32-nci ▲47 123 531 kişi (2021) 199,64 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▲45,6 mlrd. $ (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,525 |
| **Para birlemi** | Uganda şillingi (UGX)
 |
| **İnternet domeni** | .ug
 |
| **Telefon kodu** | +256 (Keniyadan ve Tanzaniyadan +006)
 |
| **Saat quşağı** | UTC+3
 |

**Uganda** (resmiy adı — **Uganda Cumhuriyeti**, suahilice *Jamhuri ya Uganda*) - şarqiy-merkeziy Afrikada bir memleket. Şarqta Keniya ile, şimalde Cenübiy Sudan ile, ğarpta Ruanda ile ve cenüpte Tanzaniya ile qomşu.

1962 s. oktâbrniñ 9-ında mustaqil oldı.

Resmiy tilleri — ingliz tili ve suahili tili, amma başqa tilleri de qullanıla: cümleden, luganda tili, runyoro tili, runyankole tili, rukiga tili, luo tili ve lusoga tili.

Uganda Şarqiy Afrika platosındadır. Ugandada deñiz yoq, amma çoq göl bar: Viktoriya gölü, Kyoga gölü, Albert gölü, Edvard gölü, Corc gölü ve saire.
# Zimbabve

**Zimbabve** (inglizce *Zimbabwe*) resmiy adı **Zimbabve Cumhuriyeti** (inglizce *Republic of Zimbabwe*) – Afrikada bir memleket.

‌

| Zimbabve **Zimbabve Cumhuriyeti** |
| --- |
| *Zimbabwe*
*Nyika yeZimbabwe Ilizwe leZimbabwe Dziko la Zimbabwe Dziko la Zimbabwe Hango yeZimbabwe Zimbabwe Nù Inyika yeZimbabwe Nyika yeZimbabwe Tiko ra Zimbabwe Naha ya Zimbabwe Cisi ca Zimbabwe Shango ḽa Zimbabwe Ilizwe lase-Zimbabwe Republic of Zimbabwe* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«Unity, Freedom, Work»* *(Birlik, Azatlıq, İş)* |
| Zimbabve milliy gimni
 |
| **Resmiy tiller** | ingliz tili ve daa 16 til
 |
| **Paytaht** | Harare |
| **Eñ balaban şeer** | Harare‌
 |
| **Devlet qurumı** | Cumhuriyet
 |
| **Meydanlıq**   • Cemi
 |  390 757 km²
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | ▲15 178 979 kişi (2022) 38,85 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▼20,7 mlrd. $ (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,593 |
| **Para birlemi** | Zimbabve dolları
 |
| **İnternet domeni** | .zw
 |
| **Telefon kodu** | +263
 |
| **Saat quşağı** | UTC+2
 |
# Azawad

‌

| Azavad **Azavad Mustaqil Devleti** |
| --- |
| *ⴰⵣⴰⵓⴷ*
*أزواد* *دولة أزواد المستقلة*
*Azawad* *État indépendant de l'Azawad* |
|  | Azavad tuğrası |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *yoq* |
| Azavad milliy gimni
 |
| **Mustaqillik tarihı** | 2012 aprel 6 (tanılmağan) (Maliden) |
| **Resmiy til** | Tuareg berberisi tili, arap tili, songay tili, fula tili, bambara tili, frenk tili
 |
| **Paytaht** | Gao (muvaqqat) Timbuktu (ilân etilgen) |
| **Eñ balaban şeerler** | Gao‌
 |
|  • Prezident
 | Bilâl Ag Aşerif[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  - km² (-) - %
 |
| **Eali**   • Cemi
 | - 3 000 000 kişi (2012)
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** |  |
| **Telefon kodu** | +223
 |
| **Saat quşağı** | UTC+0
 |

**Azavad**, resmiy adı **Azavad Mustaqil Devleti** (berberice ⴰⵣⴰⵓⴷ‎, arapça دولة أزواد المستقلة‎, frenkçe *État indépendant de l'Azawad*) — şimaliy Afrikadada tanılmağan bir memelekettir. 2012 s. aprelniñ 6-sında Azavad milliy azatlıq areketi Azavadnıñ Maliden mustaqillgini ilân etti.
# Somaliland

‌

| Somaliland **Somaliland Cumhuriyeti** |
| --- |
| *Soomaaliland*
*Jamhuuriyadda Soomaaliland*
*صوماليلاند* *جمهورية صوماليلاند* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«لا إله إلا الله محمد رسول الله"* "Allahtan ğayrı ilâh yoqtır, ve Muhammed Allahnıñ peyğamberidir» |
| Gimn: *«Samo ku waar»* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1991 mayıs 18 (tanılmağan) (Somaliyadan) |
| **Resmiy til** | Somali tili, Arap tili, İngliz tili
 |
| **Paytaht** | Hargeysa |
| **Eñ balaban şeerler** | Hargeysa, Berbera‌
 |
| **Devlet qurumı** | Prezident cumhuriyeti‌
 |
|  • Prezident
 | Abdurrahman Muhammed Abdullahi[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  137 600 km² - %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 6 500 000 kişi (2024) 47,24 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** |  |
| **Para birlemi** | Somaliland şillingi
 |
| **İnternet domeni** | -
 |
| **Telefon kodu** | +252
 |
| **Saat quşağı** | UTC+3
 |

**Somaliland**, resmiy adı **Somaliland Cumhuriyeti** (somalice *Jamhuuriyadda Soomaaliland*, arapça جمهورية صوماليلاند‎) — şarqiy Afrikada tanılmağan bir memlekettir. Resmen Somaliyanıñ parçası, ama aslında mustaqil.
# Zekât

**Zekât** (arapça **الزَّكاةٌ**‎) - islâmnıñ beş şartından biri olıp, şeriatqa köre zengin sayılğan musulmannıñ yılda bir kere bermesi farz olğan berginiñ adıdır.
# Kütleviy haber vastaları

Gazetalar, kütleviy medianıñ bir çeşitidir
**Kütleviy haber vastaları (KHV), kütleviy media** (inglizce *mass media*) - büyük insan taqımlarına bir vaqıtta malümat berilmesine niyetlengen media çeşitidir. Matbuat (gazetalar, mecmualar, kitaplar), radio, telekörüv, internet, kinematograf, ses ve video yazıları, videometin, telemetin, reklama resimleri ve panelleri, multimedia merkezleri kibi media, malümatnıñ berilmesi, saqlanması ve icra etilmesini qaplap ala. Bütün bu vastalarnıñ umumiy has-hususiyeti bar - kütleviy bir auditoriyağa muracaat etüv, bir çoq kişi içün qullanıla bilüv, şirket tarafından mündericesini işlep çıqaruv ve malümatnı tarqatuv. *Media* ıstılası, misal içün telekörüv kanalları ya da neşriyatlarnı şu tehnologiyalar temin etken teşkilâtlar içün de qullanıla. Kütleviy media - teşviqatnıñ baş aletidir .
# Til

Meksika, Teotihuacán'da (yaklaşık milattan sonra 200) bir kişinin ağzından bir rulo çıkararak, tilini sembolize eden bir divar resmi
**Til** - insaniyetlik inkişafınıñ belli bir seviyesinde peyda olğan, ilerilegen ve içtimaiy maqsadı olğan ses ve grafika işaretleri sisteması; til qaideleri, işaretler qullanuvını ve insanlar qonuşuvı vastaları olaraq vazifesini tertip ete. Til - eñ müim qonuşuv ve bilgi elde etüv usulıdır.

Ukraina devlet standartlarına köre (2392-94), **til**, bildirişüv esnasını temin etken ve adette luğat ve qaidelerden ibaret olğan işaretler sistemasıdır.

İnsan, formal ve ayvan tillerini ayıralar. Tillerniñ ögrenüvinen oğraşqan ilim, tilşınaslıq ya da lisaniyat deyler.

## Tilniñ tetqiq etüv usulları

Tilniñ tetqiq etüviniñ esas usulları tasviriy, qıyaslama-tarihiy, teñeştirüv ve qurulışlı ola. Diahronik ve sinhronik til yöneliş çeşitleri ögrenüvine dair tetqiqiy usullar qullanalar.