Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Türkmenistan

‌

| Türkmenistan **Türkmenistan Cumhuriyeti** |
| --- |
| *Türkmenistan*
*Türkmenistan Respublikasy* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«Türkmenistan Bitaraplygyň Watanydyr»* *(Türkmenistan Tarafsızlıq Vatanıdır)* |
| Gimn: *«Türkmenistan milliy gimni»* *( audio)* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1991 sentâbr 1 (ŞSCBden) |
| **Resmiy til** | Türkmen tili
 |
| **Paytaht** | Aşqabat |
| **Eñ balaban şeerler** | Aşqabat, Balqanabat, Daşoğuz‌
 |
| **Devlet qurumı** | cumhuriyet‌
 |
|  • Prezident
 | Serdar Berdımuhamedov |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  488 100 km² (52-nci) 4,9 %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 112-nci ▲6 117 933 kişi (2021) 12,53 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,745 |
| **Para birlemi** | Türkmenistan manatı (TMM)
 |
| **İnternet domeni** | .tm
 |
| **Telefon kodu** | +998
 |

**Türkmenistan**, resmiy adı **Türkmenistan Cumhuriyeti** (türkmence *Türkmenistan Respublikasy*) – merkeziy Asiyada bir memleket.

## Müim Şahsiyetler

* Sergey Balassanân, Türkmen Komponist
* Saparmırat Nıyazov, ilk Türkmenistan devlet başı
* Dmitriy Şçepilov, sovet siyasetçi ve tış işleri naziri
* Gaygisiz Atabayev, sovet siyasetçi
* Cüneyit Han, Türkmenlerniñ soñ qaramanı, Hive Hanı

## İhtar
# Hazar Qağanlığı

**Hazar Qağanlığı** ya da **Hazar Hanlığı** - 650-969 yılları arasında üküm etken Türkiy hanlıq.

|  |
| --- |
| **Hazar Qaqanlığı, Hazar Hanlığı**  |
| **651-1048 ya da 650–969** |
|  Tuğra
 |
| Hazar Qaqanlığı, Hazar Hanlığı haritada |
| **Paytaht** | Belencer (650-720)
Semender (720-750)
İtil (750 – 965–969)

 |
| **Resmiy til** | Hazar tili
 |
| **Resmiy din** | Teñrilik, Yeudilik
 |
| **Devlet qurumı** | Monarhiya
 |

Künbatar Türk qağanatından ayırılıp çıqa Kavkaz aldındaki Edilniñ tüp ve orta aqımındaki bugünki sırt-künbatar Qazahistan territoriyalarını Azaq deñizi boylarını, Qırımnıñ küntuvar Avropanıñ Özü özenine qadarki çöllerni ormanlı cerlerni de idaresi astında tutqan edi.

Devletniñ özegi bugünki Dağıstannıñ deñiz boyu cerlerinde oturğan bola. Şunıñ içün deñizge de alâ bugün bir qaç tilde Hazar deñizi deyler. Soñra Edilniñ tüp yaqlarına köçe. İdare etici aqsüyeklerniñ bir bölümi Yeudilik dinine işanğan edi.

Soñki teşkirüvlerge köre Hazarlarda **R1a-Z93** haplogruppası tapılğan (qazuv işleri qurğanlarında ötkerilgen) birinci haplogruppa topları köbüsinmen qırımtatarlarda (30%), tatarlarda (35%), qaraçay-balqarlarda (40%), başqırtlarda, peştunlarda, qırğızlarda (70%), qoban noğaylarında (55%), iskitlerde, kimerlerde, hunlarda bar. Bugünki yeudiylerde şo gruppalar körülmegen şuña köre Hazar halqınıñ Künbatar Türkiy Qağanatından çıqqanı ve tatar-başqırt, qaraçay-balqar qardaş tuvğanlığı isbatlanğan.