Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# İspan tili

| İspan tili español, castellano
 |
| --- |
| Memleketler:
 | Argentina, Boliviya, Çile, Dominikan Cumhuriyeti, Ekvador, Ekvatorial Gvineya, El Salvador, Gvatemala, İspaniya, Honduras, Kolombiya, Kosta Rika, Kuba, Meksika, Nikaragua, Panama, Paragvay, Peru, Puerto Riko, Urugvay, Venesuela, Amerika Qoşma Ştatları.
 |
| Resmiy status:
 | 21 memleket, olardan İspaniya, Meksika, Kolombiya, Argentina, Avropa Birligi
 |
| Laf etken sayısı:
 | 500 million
 |
| Sıralama:
 | 2-4
 |
| Sınıflaştırma
 |
| Kategoriya:
 | Avrasiya tilleri
 |
| İnd-Avropa tilleri
Romans tilleri
İber-Romans tilleri |
| Elifbe:
 | latin elifbesi
 |
| Til kodları
 |
| ISO 639-1:
 | es
 |
| ISO 639-2:
 | spa
 |
| ISO 639-3:
 | spa
 |
|  **Vikipediyanıñ İspanca bölügi bar** |

**İspan tili** (öz adı *español*, *castellano*) — romans tilidir. Birleşken Milletler Teşkilâtı, Avropa Birligi, İspaniya ve Amerikanen Afrikadaki daa 21 memleketniñ resmiy tili. İspanca laf etkenler sayısı 500 millionğa yaqın.
# .co

**.co** – Kolombiyanıñ üst seviye internet domeni.

|  |
| --- |
| **İnternet memleket kodu üst-seviye feza adı** |
| **Faal:**  .ac  .ad  .ae  .af  .ag  .ai  .al  .am  .an  .ao  .aq  .ar  .as  .at  .au  .aw  .ax  .az  .ba  .bb  .bd  .be  .bf  .bg  .bh  .bi  .bj  .bm  .bn  .bo  .br  .bs  .bt  .bw  .by  .bz  .ca  .cc  .cd  .cf  .cg  .ch  .ci  .ck  .cl  .cm  .cn  .co  .cr  .cu  .cv  .cx  .cy  .cz  .de  .dj  .dk  .dm  .do  .dz  .ec  .ee  .eg  .er  .es  .et  .eu  .fi  .fj  .fk  .fm  .fo  .fr  .ga  .gd  .ge  .gf  .gg  .gh  .gi  .gl  .gm  .gn  .gp  .gq  .gr  .gs  .gt  .gu  .gw  .gy  .hk  .hm  .hn  .hr  .ht  .hu  .id  .ie  .il  .im  .in  .io  .iq  .ir  .is  .it  .je  .jm  .jo  .jp  .ke  .kg  .kh  .ki  .km  .kn  .kp  .kr  .kw  .ky  .kz  .la  .lb  .lc  .li  .lk  .lr  .ls  .lt  .lu  .lv  .ly  .ma  .mc  .me  .md  .mg  .mh  .mk  .ml  .mm  .mn  .mo  .mp  .mq  .mr  .ms  .mt  .mu  .mv  .mw  .mx  .my  .mz  .na  .nc  .ne  .nf  .ng  .ni  .nl  .no  .np  .nr  .nu  .nz  .om  .pa  .pe  .pf  .pg  .ph  .pk  .pl  .pn  .pr  .ps  .pt  .pw  .py  .qa  .re  .ro  .rs  .ru  .rw  .sa  .sb  .sc  .sd  .se  .sg  .sh  .si  .sk  .sl  .sm  .sn  .sr  .st  .sv  .sy  .sz  .tc  .td  .tf  .tg  .th  .tj  .tk  .tl  .tm  .tn  .to  .tr  .tt  .tv  .tw  .tz  .ua  .ug  .uk  .us  .uy  .uz  .va  .vc  .ve  .vg  .vi  .vn  .vu  .wf  .ws  .ye  .za  .zm  .zw
 |
|  .рф  السعودية.  مصر.  امارات.  .中国  .中國  .香港  .台灣  .台湾
 |
| **Yedeklengen/berilmegen:** .bl  .eh  .mf  .um    **Berilgen/qullanılmağan:** .bv  .gb  .pm  .sj  .so  .yt    **Başlanğıç:**  .tp    **Yoq etilgen/çekilgen:** .bu  .cs  .dd  .yu  .zr
 |
# Cenübiy Amerika

Dünya haritasında Cenübiy Amerika

**Cenübiy Amerika** – Amerikanıñ cenübiy yarısını teşkil etken bir qıtadır. Ğarbında Tınç okean, şarqında ise Atlantik okean bar. Şimalinde Panama boynunda Şimaliy Amerikanen sıñırdaş ola.

**Qıtalar**[gizle]

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Afrika
 |  Antarktida
 |  Asiya
 |  Avropa
 |  Avstraliya ve Okeaniya
 |  Şimaliy Amerika
 |  Cenübiy Amerika
 |
# Boliviya

‌

| Boliviya **Boliviya Çoqmilletli Devleti** |
| --- |
| *Bolivia*
*Estado Plurinacional de Bolivia*
*Bulibya*
*Wuliwya* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«¡La unión es la fuerza!»* *(Birlik - küçtir!)* |
| Gimn: *«Bolivianos, el hado propicio»* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1825 avgust 6 (İspaniyadan) |
| **Resmiy til** | ispan tili, keçua tili, aymara tili
 |
| **Paytaht** | Sukre |
| **Eñ balaban şeerler** | Santa Krus de la Syerra‌
 |
| **Devlet qurumı** | cumhuriyet‌
 |
|  • Prezident
 | Rodrigo Pas Pereyra[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  1 098 581 km² (28-inci) 1,29 %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 84-ünci ▲12 244 159 kişi (2023) 11,15 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▲43,1 mlrd. $ (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,692 |
| **Para birlemi** | Boliviano (BOB)
 |
| **İnternet domeni** | .bo
 |
| **Telefon kodu** | +591
 |
| **Saat quşağı** | UTC-4
 |

Uyuni
**Boliviya** — Cenübiy Amerikada bir memleket.

## Şuña daa baqıñız

* Boliviyanıñ resmiy tilleri cedveli
# Çile

‌

| Çile **Çile Cumhuriyeti** |
| --- |
| *Chile*
*República de Chile* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«Por la Razón o la Fuerza»* *(Aqılnen ya da quvetnen)* |
| Gimn: *«Himno Nacional de Chile»* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1810 sentâbr 18 (İspaniyadan) |
| **Resmiy til** | İspan tili
 |
| **Paytaht** | Santyago |
| **Eñ balaban şeer** | Santyago‌
 |
| **Devlet qurumı** | demokratik cumhuriyet‌
 |
|  • Prezident
 | José Antonio Kast[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  756 950 km² (38-inci) 1,07 %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 60-ıncı ▲19 458 000 kişi (2021) 25,71 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▼301 mlrd. $ (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,855 |
| **Para birlemi** | Çile pesosı (CLP)
 |
| **İnternet domeni** | .cl
 |
| **Telefon kodu** | +56
 |
| **Saat quşağı** | UTC-4
 |

**Çile** — Cenübiy Amerikada memleket.

Çile haritası
San Pedro de Atakama qasabası
## İklim

* Arika
* Santyago
* Valdivia
* Pasha adası
* Punta Arenas
* Villa Las Estrellas

## Bağlantılar

* ThisisChile.cl - Official Chile website - English and Spanish version 25 iyülniñ 2011 s. arhivlengen.
# Ekvador

‌

| Ekvador **Ekvador Cumhuriyeti** |
| --- |
| *Ecuador*
*República del Ecuador* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«Dios, patria y libertad»* *(Allah, vatan ve azatlıq)* |
| Gimn: *«Salve, Oh Patria»* *(Selâm Saña, Vatanımız)* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1822 mayıs 24
 |
| **Resmiy til** | ispan tili
 |
| **Paytaht** | Kito |
| **Eñ balaban şeerler** | Guayakil‌
 |
| **Devlet qurumı** | prezidentlik cumhuriyeti‌
 |
|  • Prezident
 | Daniel Noboa[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  256 370 km² (73-ünci) 8,8 %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 65-inci ▲16 938 986 kişi (2022) 66,07 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▲115 mlrd. $ (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,74 |
| **Para birlemi** | AQŞ dolları (USD)
 |
| **İnternet domeni** | .ec
 |
| **Telefon kodu** | +593
 |
| **Saat quşağı** | UTC-5 (-63)
 |

**Ekvador** — Cenübiy Amerikada memleket.

### Guápulo, Quito “Ekvador”

*
*
*
*
*
*
*
# Paragvay

‌

| Paragvay **Paragvay Cumhuriyeti** |
| --- |
| *Paraguay*
*República del Paraguay*
*Paraguái* *Tetã Paraguái* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«Paz y justicia»* *(Sulh ve adalet)* |
| Gimn: *«Paraguayos, República o Muerte»* *(Paragvaylılar, Cumhuriyet ya da Ölüm)* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1811 mayıs 14 (İspaniyadan) |
| **Resmiy til** | İspan tili, Guarani tili
 |
| **Paytaht** | Asunsyon |
| **Eñ balaban şeer** | Asunsyon‌
 |
| **Devlet qurumı** | cumhuriyet‌
 |
|  • Prezident
 | Santiago Peña[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  406 752 km² (59-ıncı) 2,3 %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 101-inci ▲6 811 297 kişi (2017) 16,75 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▲41,7 mlrd. $ (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,717 |
| **Para birlemi** | guarani (PYG)
 |
| **İnternet domeni** | .py
 |
| **Telefon kodu** | +595
 |
| **Saat quşağı** | UTC-4
 |

**Paragvay** — Cenübiy Amerikada memleket.
# Gayana

‌

| Gayana **Gayana Kooperativ Cumhuriyeti** |
| --- |
| *Gayana*
*Co-operative Republic of Guyana* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«One people, one nation, one destiny»* *(Bir halq, bir millet, bir taqdir)* |
| Gimn: *«Dear Land of Guyana, of Rivers and Plains»* *(Qıymetli Gayana, Özenler ve Tüzlükler Ülkesi)* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1966 mayıs 26 (Büyük Britaniyadan) |
| **Resmiy til** | İngliz tili (regional tiller: Gayana kreol tili, Akavayo, Hindustani, Makuşi, Vai-Vai, Aravak tilleri, Karib tilleri)
 |
| **Paytaht** | Corctaun |
| **Eñ balaban şeer** | Corctaun‌
 |
| **Devlet qurumı** | Yarım-prezdentlik cumhuriyeti‌
 |
|  • Prezident
 | İrfaan Ali[d]‌
 |
|  • Baş nazir
 | Mark Fillips[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  214 970 km² (84-ünci) 8,4 %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 162-nci ▲878 674 kişi (2022) 4,09 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▲15,4 mlrd. $ (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,714 |
| **Para birlemi** | Gayana dolları (GYD)
 |
| **İnternet domeni** | .gy
 |
| **Telefon kodu** | +592
 |
| **Saat quşağı** | UTC-4
 |

**Gayana** — Cenübiy Amerikada memleket.

Hoatsin quşu
# Peru

‌

| Peru **Peru Cumhuriyeti** |
| --- |
| *Perú*
*República del Perú*
*Piruw* *Piruw Republika* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *yoq* |
| Gimn: *«Somos libres, seámoslo siempre»* |
| **Resmiy til** | İspan tili
 |
| **Paytaht** | Lima |
| **Eñ balaban şeerler** | Lima‌
 |
| **Devlet qurumı** | presidentlik cumhuriyeti‌
 |
|  • Prezident
 | José María Balcázar[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  1 285 220 km² (20-nci) 8,80 %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 41-inci ▲33 726 000 kişi (2023) 26,24 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▲243 mlrd. $ (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,762 |
| **Para birlemi** | Sol S/. (PEN)
 |
| **İnternet domeni** | .pe
 |
| **Telefon kodu** | +51
 |
| **Saat quşağı** | UTC-5
 |

**Peru** — Cenübiy Amerikada memleket.

Maçu Pikçu inkalarnıñ şeeri
Hose de San Martin Perunıñ mustaqilligini ilân ete, 1821 s.
Angamos uruşı
Pisarronıñ evi
Alpamayo
Kalyao
Señor de los Milagros Lima
Urarina shaman, 1988
# Surinam

‌

| Surinam **Surinam Cumhuriyeti** |
| --- |
| *Suriname*
*Republiek Suriname* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«Justitia - Pietas - Fides»* *(Adalet, dindarlıq, işanç)* |
| Gimn: *«God zij met ons Suriname»* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1975 noyabr 25 (Felemenkten) |
| **Resmiy til** | Felemenk tili
 |
| **Paytaht** | Paramaribo |
| **Eñ balaban şeer** | Paramaribo‌
 |
| **Devlet qurumı** | parliamentlik cumhuriyet‌
 |
|  • Prezident
 | Jennifer Geerlings-Simons[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  163 820 km² (91-inci) 1,1 %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 170-inci ▲563 402 kişi (2017) 3,44 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▲3,62 mlrd. $ (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,73 |
| **Para birlemi** | Surinam dolları (SRD)
 |
| **İnternet domeni** | .sr
 |
| **Telefon kodu** | +597
 |
| **Saat quşağı** | UTC-3
 |

**Surinam** — Cenübiy Amerikada memleket.
# Urugvay

‌

| Urugvay **Urugvay Şarqiy Cumhuriyeti** |
| --- |
| *Uruguay*
*República Oriental del Uruguay* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«Libertad o muerte»* *(Azatlıq ya da ölüm)* |
| Gimn: *«Himno Nacional Uruguayo»* *(Urugvay milliy gimni)* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1825 avgust 25
 |
| **Resmiy til** | İspan tili
 |
| **Paytaht** | Montevideo |
| **Eñ balaban şeer** | Montevideo‌
 |
| **Devlet qurumı** | prezidentlik cumhuriyeti‌
 |
|  • Prezident
 | Yamandú Orsi[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  176 215 km² (88-inci) 1,5 %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 128-inci ▼3 444 263 kişi (2023) 19,55 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▲71,2 mlrd. $ (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,809 |
| **Para birlemi** | Urugvay pesosı (UYU)
 |
| **İnternet domeni** | .uy
 |
| **Telefon kodu** | +598
 |
| **Saat quşağı** | UTC-3
 |

**Urugvay** — Cenübiy Amerikada memleket.

* Resmiy sayt 9 avgustnıñ 2011 s. arhivlengen.
# Ğağauz tili

| Ğağauz tili Gagauz dili
 |
| --- |
| Memleketler:
 | Moldova, Romaniya, Bulğaristan, Yunanistan, Rusiye, Ukraina, Türkiye, Azerbaycan, Qazahistan, Özbekistan
 |
| Regionlar:
 | Ğağauziya
 |
| Resmiy status:
 | Ğağauziya
 |
| Laf etken sayısı:
 | 150 000
 |
| Sınıflaştırma
 |
| Kategoriya:
 | Avrasiya tilleri
 |
| Altay tilleri
Türkiy tiller
Oğuz tilleri |
| Elifbe:
 | latin elifbesi, kiril elifbesi
 |
| Til kodları
 |
| ISO 639-1:
 | yoq
 |
| ISO 639-2:
 | tut
 |
| ISO 639-3:
 | gag
 |
|  **Vikipediyanıñ Ğağauzca bölügi bar** |

**Ğağauz tili** (öz adı Gagauz dili) - çoqusı Moldovadaki Ğağauz Yeri muhtar regionında yaşağan Ğağauzlarnıñ tili. Qararnen 150 000 kişi tarafından laf etile. Ğağauz tili oğuz gruppasına ait türkiy tildir.

Qomşu tillerden çoq söz alınğanına baqmadan bir qırımtatar yalıboylu ile ğağauz qolayca añlaşır. Eskiden ğağauz tili yunan elifbesinen yazılğan edi, amma 1957 senesi kiril elifbesi qullanılıp başlağanda yunan elifbesinden vazgeçken. 1990-ıncı senelerde ğağauzlarğa muhtariyet berilgenden soñ, türk elifbesiniñ esasında şekillendirilgen bir elifbe meydanğa ketirildi ve bugünge qadar qullanıla. Türk elifbesinden farqlı olaraq ğağauz elifbesinde Ää, Êê ve Ţţ arifleri bar. Ğağauz yazı tili Türkiyede halq arasında laf etilgen türkçeniñ yazığa tökülgen şeklidir denile. Türkçe Ğ arfiniñ yerine çoq sözlerde, sozuq arifler çift yazılaraq Ğ sesi qazandırılır.

* Soora = Soñra
* Lääzım = Lâzim
* Birliindä = Birliginde

Çoqluq ad yapımlarında çoqluq affiksi qırımtatar tilindeki kibi -ler/-lar'dır. Amma, Qazan tatar tilindeki kibi, sözniñ soñki arfi M ya da N olsa çoqluq affiksindeki L arfi yerinde N ola.

* Günnerindä = Künlerinde
* Onnar = Olar

## Elifbe

* **Kiril**

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а
 | Ä ä
 | Б б
 | В в
 | Г г
 | Д д
 | Е е
 | Ё ё
 |
| Ж ж
 | З з
 | И и
 | Й й
 | К к
 | Л л
 | М м
 | Н н
 |
| Ö ö
 | П п
 | Р р
 | С с
 | Т т
 | У у
 | Ӱ ӱ
 | Ф ф
 |
| Х х
 | Ц ц
 | Ч ч
 | Ш ш
 | Щ щ
 | Ъ ъ
 | Ы ы
 | Ь ь
 |
| Э э
 | Ю ю
 | Я я
 |

* **Latin**

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| А а
 | Ä ä
 | B b
 | C c
 | Ç ç
 | D d
 | E e
 | F f
 |
| G g
 | H h
 | I ı
 | İ i
 | J j
 | K k
 | L l
 | M m
 |
| N n
 | O o
 | Ö ö
 | P p
 | Q q
 | R r
 | Ş ş
 | T t
 |
| Ţ ţ
 | U u
 | Ü ü
 | V v
 | Y y
 |