Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tercime

**Tercime**, original yani asıl eserni, münderice ve şekil birligini saqlap, diger til vastasınen yañıdan yaratuv. Bu birlik, asıl eserniñ mefküreviy mundericesini bir bütün etip ve diger til esasında onıñ üslübiy özgünligini yaratmaq esabına irişile. Böyle bütünlikke irişüv yolu, şekil aitliklerini tayin etüvden keçmey. Tek türlü til vastaları becergen vazifelerni teñeştirüv yolu, eñ uzaq tillerni bile teñeştirmege imkân bere. Demek, tercimeniñ tamlığı originalnıñ şekil ceetine degil, funktsional aitliginden ibaret.

|  |
| --- |
| *“Bir çoq til bilmek, bir kilitniñ bir çoq anahtarına saip olmaq demektir. ”* |
| Voltaire
 |
# Edebiyat

Kütüphane raflarındaki eski kitaplar.
**Edebiyat** (arapça أدبيّات‎ – *adabīyāt* - "edepnen bağlı" demek) — bir halq, devir, insanlıqnıñ yazılı ve basılğan eserleri taqımıdır. Edebiyat, bir halqnıñ ve belli bir tarihiy devirniñ bilgi ve medeniyetini ifade ete ve saqlap qaldıra. Aynı zamanda o, sanat çeşitidir ki, yani aqiqatnı bediiy temsillerde köstergen, güzellik qanunlarına esaslanıp yañı bediiy kerçekni yaratqan ve arifler yardımınen metinlerde tayin etilgen müellifiniñ yaratıcı esnasınıñ neticesi olğan söz sanatıdır.

Brockhaus Luğatı (1910)
# Ekinci Cian cenki

*Montreal Daily Star*: "Germany Quit", 1945 s. mayıs 7
**Ekinci Cian cenki** XX asırnıñ ortasında olıp keçti. Altı yıl boyunca, dünyanıñ çeşitli regionlarında sürgen toqtamada cenklernen baş köstergen II Cian cenki, Alman ordularınıñ Lehistanğa ücüm etkeni 1939 s. sentâbr 1 kününde başlağanı qabul etile. 1945 s. sentâbr 2 Yaponiya kapitulâtsiya etken kününde bitti.
# Yunan elifbesi

**Yunan elifbesi** (yunanca Ελληνικό αλφάβητο) - ME IX asırdan berli yunan tilinde yazmaq içün qullanılğan bir elifbedir. Yunan elifbesine esaslanıp latin ve kiril elifbeleri yaratılğan.

| büyük arifnen
 |
| --- |
| Α Β Γ Δ Ε Ζ Η Θ Ι Κ Λ Μ Ν Ξ Ο Π Ρ Σ Τ Υ Φ Χ Ψ Ω
 |
| kiçik arifnen
 |
| α β γ δ ε ζ η θ ι κ λ μ ν ξ ο π ρ σ ς τ υ φ χ ψ ω
 |

## Tarih

Qadimiy yunan tilinde belli olğan ilk yazı (ME 15-12 asırlar yani Mikenler medeniyeti zamanında) B çizgili urufatı ile yazılğan. B çizgili urufatı A çizgili yazıdan asıl olıp, İnd-Avropa tili olmağan Minos tilindeki yazılar içün hızmet etken. Mikenler medeniyeti yıqılğan soñ bu yazı da unutılğan. Yunan tilinde yañı yazılar endi qaranlıq asırlardan soñ peyda olıp, olar elifbe yazısınen yazılar olğan. Yunan elifbesi ME VIII asırda Finikiya elifbesiniñ daa inkişafı olaraq asıl olğan.
# Emoji

Bir emoji.
**Emoji**, elektronik mesajlarda ve internet sitelerinde yer alğan mesaj, diger iletileri zenginleştirmek içün qullanılabilecek ideografi ve smiley içergen uygulama. Emoji, yüz ifadeleri, ortaq nesneler, yerler ve ava durumu türleri ve ayvanlar dahil bolmaq üzere çeşitli türlerde tapılır. Bazen de qaraqterlerden oluşturulır.

## Dünya Emoji Künü

Emojipedia'nıñ qurucusı Jeremy Burge, 2014 yılında Dünya Emoji Kününi qutlamağa qarar bergen ve ardından 17 Temmuz Dünya Emoji Künü küresel bir qutlama bolaraq qutlanğandır.

## 🎗

Emoji sözcügü 2015 yılında Oxford Üniversitesi sözlügü tarafından yılın sözcügü seçilgendir. Emoji sözcügüniñ kökeni Japonca 絵文字 (えもじ, emoji) < 絵 (え, e, “resim”) + 文字 (もじ, moji, “qaraqter”) şeklinde açıqlanmaqta. Emojiniñ Türkçe qarşılığı ise Pamukkale Üniversitesi İngilizce sözlügüne köre **sındamga** sözcügüdir.
# Moñğol tili

| Moñğol tili ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠬᠡᠯᠡ, монгол хэл
 |
| --- |
| Memleketler:
 | Moñğol Ulusı, Çin, Rusiye
 |
| Resmiy status:
 | Moñğol Ulusı
 |
| Laf etken sayısı:
 | 5. Million
 |
| Sınıflaştırma
 |
| Kategoriya:
 | Altay tilleri
 |
| Altay tilleri
* Moñğol tilleri
	+ **Moñğol tili**
 |
| Elifbe:
 | Kiril elifbesi, Moñğol yazuvı
 |
| Til kodları
 |
| ISO 639-1:
 | mn
 |
| ISO 639-2:
 | mon
 |
| ISO 639-3:
 | mon, khk, mfv
 |
|  **Vikipediyanıñ Moñğolca bölügi bar** |

**Moñğol tili** yada **Moğol tili** (ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠬᠡᠯᠡ, монгол хэл) – Moñğol Ulusınıñ resmiy tili ve halha moñğollarnıñ ana tili.

## İhtar
# Türk tili

| Türk tili Türkçe, Türkiye Türkçesi
 |
| --- |
| Memleketler:
 | Türkiye, Bulğaristan, Şimaliy Qıbrız Türk Cumhuriyeti, Şimaliy Makedoniya, Yunanistan, Kosovo, Romaniya, Azerbaycan, Suriye, Iraq, Felemenk, Belçika, Büyük Britaniya, Almaniya, Frenkistan, İsveçiya, Avstriya, Danimarka, Rusiye, Qazahistan, Özbekistan, AQŞ, İran, Türkmenistan, Gürcistan
 |
| Resmiy status:
 | Türkiye, Şimaliy Qıbrız Türk Cumhuriyeti, Qıbrız Cumhuriyeti, Şimaliy Makedoniya, Kosovo
 |
| Laf etken sayısı:
 | +77 million (ana tili olaraq)
+83 million (ekinci tilnen beraber)

 |
| Sıralama:
 | 15
 |
| Sınıflaştırma
 |
| Kategoriya:
 | Avrasiya tilleri
 |
| Altay tilleri
Türkiy tiller
Oğuz tilleri
**Türk tili** |
| Elifbe:
 | latin elifbesi
 |
| Til kodları
 |
| ISO 639-1:
 | tr
 |
| ISO 639-2:
 | tur
 |
| ISO 639-3:
 | tur
 |
|  **Vikipediyanıñ Türkçe bölügi bar** |

**Türk tili** ya da **Türik tili** (öz adı *Türk dili*, *Türkçe*) – türkiy gruppadaki oğuz tillerinden bir tildir, Türkiye, Şimaliy Qıbrız Türk Cumhuriyeti ve Qıbrız Cumhuriyetiniñ resmiy tili. Türk tili türkiy tillerden eñ cayratılğandır (90 millionğa yaqın).
# Bruney

‌

| Bruney **Bruney Darü's-Selâm Devleti** |
| --- |
| *Brunei*
*Negara Brunei Darussalam* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«"Always in service with God's guidance"»* |
| Gimn: *«Allah Peliharakan Sultan»* *(God Bless the Sultan)* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1984 yanvar 1 (Büyük Britaniyadan) |
| **Resmiy til** | Malay tili, İngliz tili
 |
| **Paytaht** | Bandar Seri Begavan |
| **Eñ balaban şeer** | Bandar Seri Begavan‌
 |
| **Devlet qurumı** | absolüt mutlaqiyeti‌
 |
|  • Sultan
 | Hassanal Bolkiah[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  5765 km² (170-inci) 8,6 %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 175-inci ▲458 949 kişi (2023) 79,61 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▲16,7 mlrd. $ (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,829 |
| **Para birlemi** | ringgit (bruney dolları) (BND)
 |
| **İnternet domeni** | .bn
 |
| **Telefon kodu** | +673
 |
| **Saat quşağı** | UTC+8
 |

**Bruney**, resmiy adı **Bruney Darü's-Selâm Devleti** (malayca *Brunei, Negara Brunei Darussalam*) - cenüp-şarqiy Asiyadaki Borneo adasındaki bir memleket.
# Slavân tilleri

Ğarbiy slavân tilleri      Şarqiy slavân tilleri      Cenübiy slavân tilleri
Slavân tilleri
**Slavân tilleri** — İnd-Avropa til ailesiniñ bir gruppasıdır.

* **Şarqiy slavân tilleri**
	+ Qadimiy şarqiy slavân tili †
		- Ruten †
			* Belarus
			* Rusin
			* Ukrain
		- Rus tili
* **Ğarbiy slavân tilleri**
	+ Sorb sektsiyası
		- Aşağı Sorb tili
		- Yuqarı Sorb tili
	+ Lehit sektsiyası
		- Leh tili
		- Pomeran †
			* Kaşub
			* Slovin †
		- Polab †
		- Silez
	+ Çeh-Slovak sektsiya
		- Slovak
		- Çeh
* **Cenübiy slavân tilleri**
	+ Şarqiy sektsiyası
		- Sloven
		- Sırb-Hırvat
			* Sırb
			* Hırvat
			* Bosnak
			* Montenegro
	+ Ğarbiy sektsiya
		- Bulğar
		- Makedon
		- Eski Kilse slavân †

İzaat: **† ölü tiller**.
# Çeh tili

| Çeh tili čeština
 |
| --- |
| Memleketler:
 | Çehiya, Avstriya, Hırvatistan, Slovakiya, Sırbistan
 |
| Resmiy status:
 | Çehiya ve Avropa birligi
 |
| Laf etken sayısı:
 | 12 million
 |
| Sıralama:
 | 70
 |
| Sınıflaştırma
 |
| Kategoriya:
 | Slavân tilleri
 |
| İnd-Avropa tilleri
Slavân tilleri
Ğarbiy Slavân tilleri
Çeh tili |
| Elifbe:
 | Latin elifbesi
 |
| Til kodları
 |
| ISO 639-1:
 | cs
 |
| ISO 639-2:
 | cze
 |
| ISO 639-3:
 | ces
 |
|  **Vikipediyanıñ Çehçe bölügi bar** |

**Çeh tili** (çehçe *čeština*) — ğarbiy slavân gruppasından bir tildir, Çehiyanıñ resmiy tili.

## Çeh elifbesi

| A a | Á á | B b | C c | Č č | D d | Ď ď | E e | É é | Ě ě | F f
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| á | dlouhé á | bé | cé | čé | dé | ďé | é | dlouhé é | ije, é s háčkem | ef
 |
| /a/ | /aː/ | /b/ | /ʦ/ | /ʧ/ | /d/ | /ɟ/ | /ɛ/ | /ɛː/ | /ɛ, jɛ/ | /f/
 |
| G g | H h | Ch ch | I i | Í í | J j | K k | L l | M m | N n | Ň ň
 |
| gé | há | chá | í, měkké í | dlouhé í | jé | ká | el | em | en | eň
 |
| /g/ | /ɦ/ | /x/ | /ɪ/ | /i:/ | /j/ | /k/ | /l/ | /m/ | /n/ | /ɲ/
 |
| O o | Ó ó | P p | Q q | R r | Ř ř | S s | Š š | T t | Ť ť |  |
| ó | dlouhé ó | pé | kvé | er | eř | es | eš | té | ťé |  |
| /o/ | /oː/ | /p/ | /kv/ | /r/ | /ɼ, r̝/ | /s/ | /ʃ/ | /t/ | /c/ |  |
| U u | Ú ú | Ů ů | V v | W w | X x | Y y | Ý ý | Z z | Ž ž |  |
| ú | dlouhé ú | ů s kroužkem | vé | dvojité vé | iks | ypsilon, tvrdé ý | dlouhé ypsilon | zet | žet |  |
| /u/ | /uː/ | /uː/ | /v/ | /v/ | /ks, gz/ | /ɪ/ | /iː/ | /z/ | /ʒ/ |  |
# Hunan

|  |
| --- |
| Hunan |
|  |
| Memleket | * Çin Halq Cumhuriyeti
 |
| Merkez | Çangşa[d] |
| Reber | Mao Weiming[d] |
| Meydanlıq | * 211 836 km²
 |
| Eali | 65 683 722 kişi (2010)

 |
| Eali sıqlığı |
310,07 kişi/km²

 |
| Saat quşağı | UTC+08.00[d] |
| ISO 3166-2 kodu | CN-HN |
| Resmiy saytı |
|  |
|  Wikimedia Commons saytındaki **Multimedia fayllar** |

**Hunan** – Çinniñ bir eyaleti.

## Tüpbilgiler
# Sanayı inqilâbı

Kömürden çalışqan buv maşnası, Britaniyadaki ve bütün dünyadaki sanayı inqilâbınıñ müim bir amili edi.
**Sanayı inqilâbı** ya da **sanayı devrimi** - İngilterede XVIII asırnıñ ekinci yarısında başlanğan ve XIX asır devamında Avropa ülkelerine, AQŞ ve Yaponiyağa cayrağan el, esnaf-manufakturlı ve evdekiden büyük maşna fabrika-zavod istisalına keçüv. Sanayı inqilâbınıñ müim bir qısmı - naqliyat iş maşnalar ve maqamlıqlarnı istisalğa tatbiq etmesi edi. Olar, insanlarnıñ el emegi yerine kelip, mustaqil maşna qurucılıq saasını yarattılar.

## Has-hususiyetler

Sanayı inqilâbı, tarihta emiyetli deñişikliginiñ timsali ola. Em belli bir derecede er künlük ayatınıñ er bir ceetine onıñ tesiri bar edi. Hususan, eali kelirleriniñ orta seviyesi, daa misali olmağan daimiy artuvını köstermege başladı. Eki asır içinde 1800 seneden soñ dünya ealisi altı kere artqan devrinde bir can başına orta dünya keliri ondan ziyade kere artqan. Nobel mukâfatınıñ laureatı Robert Lukasnıñ sözlerine köre, “adiy adamlarnıñ yaşayış seviyesi, tarihta ilk sefer turğun köterüvni köstermege başladı. Bu iqtisadiy areketni uzaqtan bile añdıra bilgen iç bir şey olmağan edi bundan evel”.
# Pencap, Pakistan

|  |
| --- |
| Pakistan Pencap |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bayraq | Tuğra |

 |
| Memleket | * Pakistan
 |
| Merkez | Lahor |
| Chief Minister of Punjab[d] | Sardar Salim Haider Khan[d] |
| Meydanlıq | * 205 344 ± 1 km²
 |
| Eali | 127 688 922 kişi (2023) |
| Eali sıqlığı |
621,83 kişi/km²

 |
| Saat quşağı | UTC+05:00[d] |
| ISO 3166-2 kodu | PK-PB |
| Resmiy saytı​(ing.) |
|  |
|  Wikimedia Commons saytındaki **Multimedia fayllar** |

**Pencap** – Pakistannıñ bir eyaleti.

## İhtar
# Nikola Tesla

| Nikola Tesla |
| --- |
| sırbca *Никола Тесла* |
|  |
| Doğma adı | sırbca *Никола Тесла* |
| Doğğan künü | 1856 İyül 10(1856-07-10)[…] |
| Doğğan yeri | * Smiljan[d], Lika regiment[d], Q12745671?, Croatian Military Frontier[d], Military Frontier[d], Avstriya İmperiyası[d]
 |
| Ölgen künü | 1943 yanvar 7(1943-01-07)[…] (86 yaşında) |
| Ölgen yeri | * Nyu York, Nyu York, Amerika Qoşma Devletleri[…]
 |
| Memleketi | * Avstriya İmperiyası[d]
* Aziz Stephen Tacı Toprakları[d]
* Amerika Qoşma Devletleri
 |
| Zenaatı | keşfiyatçı, elektrik mühendisi, fizikacı, Elektrikçi, makine mühendisi, futurist |
| Baba | Milutin Tesla[d] |
| Ana | Đuka Mandic[d] |
| Mukâfatlar |      Edison Madalyası[d] (1916) IEEE Bursu[d] Elliott Cresson Medal[d] (1894) John Scott Award[d] (1934) National Inventors Hall of Fame[d] (1975) Honorary doctor of the University of Zagreb[d] Fellow of the American Association for the Advancement of Science[d] Honorary doctor of the Technical University of Graz[d] doctor honoris causa from the University of Paris[d] (1937)  |
| Avtograf |  |
|  Wikimedia Commons saytındaki **Multimedia fayllar** |

**Nikola Tesla** (sırbca *Никола Тесла, Nikola Tesla*; 1856 oraq ayınıñ 10, Smılân, Avstriya-Macaristan - 1943 qara qış ayınıñ 7, Nyu York, AQŞ) - sırp ve amerikalı icatkâr ve fizikacısı.

Sırp ailesinde doğıp keççe AQŞ vatandaşı olğan. Tesla, eñ çoq elektriklik, mıqnatislik ve elektrotehnikası saalarında öz icatlarınen belli. Ayrıca, oña deñişici aqım, çoq fazalı sisteması ve deñişici aqmınen elektrik köçüricisiniñ icatları ait. Niagara uçansuvındaki ilk gidroelektrostantsiyasınıñ qurucılığında esas şahsı edi. Sİ sistemasında mıqnatis induktsiyasınıñ ölçü birlemi, tetqiqatçınıñ şerefine adlandırılğan.

## Tercimeiyal

Niagara uçansuvnıñ yanında Tesla abidesi, Nyü-York ştatı, AQŞ
Kanada tarafından Niagar uçansuvnıñ yanında Tesla abidesi
Fayl:Pic 4804 — копия.JPGBelgraddaki Nikola Tesla abidesi
Efsanege dair, Nikola Tesla, tamam afat yarı gecesinde dünyağa kelgen. Bu, bugünki Hırvatistan (o zaman Avstriya-Macaristan) Gospiç şeeri yanında Smilân köyünde oldı. Babası - Milutin Tesla pravoslav kilsesiniñ papazı edi. Anası - Cuka Tesla (Mandik) pravoslav papazınıñ qızı edi. Halq yırlarınıñ çoqusını bile edi, amma o vaqıtlarda sıq rastkelgeni kibi, oqumış olmağan edi. Aile, beş baladan ibaret edi - eki oğlan ve üç qız, Nikola, dörtünci balası edi.

1862 senesi aile, Gospiçke köçip kelgen, anda Tesla, gimnaziyada oquy edi. Soñ Tesla, Karlovatstaki mektebini bitirgen. Grats tehnikiy universitetinde elektrotehnikasını oquy edi, anda ise bakalavr derecesini almağa tırışa edi. Amma oquv yurtu, lektsiyalarğa qatnamağanı içün, oña bu derecesini tasdiqlamadı. 1880 - Pragadaki Karl universitetinde oquy edi.

## Menbalar
# Mantıq

**Mantıq** (arapça مَنْطِق‎ – *manṭiq*, "söz aytuv" manasına kelgen n-t-q tamırından; Ğarp tillerinde *logika*, qadimiy yunanca λογική, "söz", "mana", "fikir" manasına kelgen λόγος sözünden) - qanunlar ve tefekkür çeşitleri, ögrenüv yolları, bilgi ve muakemeniñ kerçekliginiñ şartları, eñ adiy şekiller, doğru fikir etüviniñ usul ve printsipleri aqqında bir ilimdir.

Kündelik tilde mantıq, bir qaç fikirden netice çıqarmaq içün bir muakeme usulıdır.

Daa resmiy olaraq, mantıq, endi belli ve bar olğanlardan yañı iddialarnı doğurğan bir esnasta - çıqarmada - toqtala.

Mantıq, aynı zamanda, ameliy aqıl, muayyen tefekkür, miqdar hususiyetlerini ve etraftaki dünyanıñ parçalarını belgilemek qabiliyeti manasına kele. Bundan ğayrı, mantıq, insanlarğa sezgi olaraq menimsengen sımalarnı añlamağa ve olarnı, başqa insanlar tarafından añlanğan tilde tasvirlemege yardım ete.

Adetince, mantıq, felsefeniñ bir saası olaraq incelene. On sekizinci asırnıñ ortasından başlap mantıq, riyaziyatnıñ, soñki vaqıtları ise informatikanıñ araştırma predmeti ola. İlim olaraq, mantıq, fikirler ve delillerniñ qurulışını araştıra ve sınıflaştıra, olarnıñ kodifikatsiyasınıñ shemalarını azırlay. Demek ki, mantıqnıñ araştırma predmeti, ihtimallıq ve sebeplik aqqında fikirlerni kirsetip, pek büyük ola bile.

Mantıq mantıqiy nuqsanlarnıñ terkibini ve paradokslarnı da tetqiq ete.

Qadimiy yunanlılar dialektikanı mantıqqa ve belâğatqa bölgenler. Belâğat, qandırıcı delillernen bağlı olıp, mantıqqa qarşı qoyula bile.