# Japon

‌

| Japon
 |
| --- |
| *日本*
*日本国* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *yoq* |
| Gimn: *«Kimigayo»* |
| **Resmiy til** | Japon tili
 |
| **Paytaht** | Tokyo |
| **Eñ balaban şeerler** | Tokyo, Yokohama, Osaka‌
 |
| **Devlet qurumı** | esasqqanunlı monarhiya‌
 |
|  • İmperator
 | Naruhito‌
 |
|  • Baş nazir
 | Sanae Takaiçi[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  377 944 km² (62-nci) 0,8 %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 10-uncı ▼123 802 000 kişi (2024 oktâbr 1) 327,57 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▼4,23 trln. $ (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,925 |
| **Para birlemi** | Yen
 |
| **İnternet domeni** | .jp
 |
| **Telefon kodu** | +81
 |
| **Saat quşağı** | UTC+9
 |

**Japon** ya da **Yaponiya** (yaponca 日本 - *Nihoñ*, *Nippoñ*) - şarqiy Asiyada Japon adalarında bulunğan bir memleket. Japon, Tınç okeanda, Asiyanıñ qıtasınıñ şimaliy-şarqiy yalısında yerleşken. Ğarpta o Japon deñizinen sıñırlana ve Ohotsk deñizinden Şarqiy Çin deñizine qadar uzana. Japon taqımadası 4 esas ve 14, 121 kiçik adadan ibarettir. Japon 47 memuriy prefekturağa ve 8 ananeviy regionğa bölüne, onıñ yeriniñ tahminen 75% dağlı ve sıq ormanlıdır, bu sebepten memleketniñ köy hocalığı ve şeerleşken ealisi şarqiy yalı boyu tüzlüklerinde toplanğan. 2025 senesi ealisi 123 milliondan ziyade olğan. Tokyo — memleketniñ paytahtı ve eñ büyük şeeridir

Japon — Milliy Kongress olaraq belli olğan eki meclisli qanun çıqarıcı organ ile has olğan esas qanunuy bir monarhiyadır. Japon, G7-niñ yekâne Asiya azası ve ulu devlet olaraq tanıla, o dünyanıñ eñ küçlü ordularından birisini saqlap qalmaqta, amma cenk ilân etmek aqqından konstitutsiya boyunca vazgeçti. Nominal İĞSM (İçki Ğayrı Safı Mahsulat) ceetinden dünyanıñ eñ büyük iqtisadiyatlarından biri olğan inkişaflı memlekettir, ilim ve tehnologiyağa müim isse qoşmaqtan ğayrı, avtomobil, elektronika ve robototehnika saalarında dünya lideridir. Dünyada eñ yüksek ömür uzunlığına saip olğanına baqmadan, onıñ ealisi eksile. Japonnıñ medeniyeti bütün dünyağa yahşı belli, o hususan animatsiya, sanat, kömiksler, yemekler, moda, filmler, muzıka, telekörüv ve videooyunlarda körüne.

## Etimologiya

Japonnıñ japonca adı kandzinen 日本 yazıla ve Nihon ya da Nippon telâffuz etile. 8 asırnıñ başlanuvından bu yazılış qabul etilmeden evel, memleket Çinde Va (倭, Japonda 757 s. yaqınlarında 和 deñiştirildi) olaraq ve Japonda Yamato endoniminen belli edi. İerogliflerni oqumaq içün oñyomi usulında qullanılğan Nippon adı resmiy saada sıqça saylana. Nihon ise adetince kündelik qonuşmada qullanıla ve Edo devrinde japon fonologiyasındaki deñişmelerni köstere. 日本 ieroglifleri «kuneşniñ menbası» manasını añlata, bu ise ğarpta belli olğan «Doğğan Küneşniñ Ülkesi» adınıñ menbasıdır.

## Tarih

İmperator Meydzi (明治天皇, *Meiji-tennō*); 1852–1912Japon imperiyası ve onıñ tesiri, 1942
Japon taqımadasındaki ilk belli mesken etilgen yerler Yuqarı Paleolitke aittir, japon paleolitiniñ başlanuvı ise m.e. 36,000 senesine belgiline. IV-VI asırlar arasında onıñ devletleri Narada, soñra Heyan-kö şeerinde imperatornıñ idaresinde birleştirildi. 12-nci asırdan başlap, kerçek akimiyet sögun olaraq belli olğan arbiy asılzadeler ve daymo degen derebeylerniñ ellerinde edi, olar samuray degen bir asılzade cenkçiler sınıfı tarafından saqlana ediler. Kamakura ve Aşikaga sögunatınıñ ükümdarlığı ve cenkleşken devletlerniñ devrinden soñ Japon 1600 senesi Tokugava sögunatı tarafından birleştirilgen, bu devirde dünyadan ayırıluv tışqı siyaset ömürge keçirilgen edi. 1853 senesi Amerika flotu Japonnı ğarpqa ticaret açmağa zorladı, bu ise sögunatnıñ soñu ve 1868 senesi imperator akimiyetiniñ ğayrıdan teklenüvine yol açtı.

Meydzi devri Japonnıñ suratlı sanayılaştıruvı, modernizatsiyası, militarizmı ve tecavuziy müstemleke siyasetiniñ devri edi. Memleket 1910 senesi Koreyanı basıp aldı, 1937 senesi Çinge istilâ etti, 1941 senesi AQŞ ve Avropanıñ müstemlekesine ücüm etti. Şay etip, o, Köçer küçü olaraq Ekinci cian cenkine kirdi. Tınç okean cenkinde yeñilmeden ve AQŞ tarafından Hirosima ve Nagasaki şeerlerindeki atom bombardıman etüvden soñ, Japon 1945 senesi kapitulirledi ve ittifaqdaşlarnıñ işğaline keçti. Soñki onyıllıqlarda o, tez iqtisadiy ösüvni keçirdi ve AQŞ-nıñ NATOğa kirmegen birinci büyük ittifaqdaşlarından biri oldı. 1990-ncı senelerniñ başında Japonda aktivlerniñ fiyatı quvuğı yıqılmadan soñ, memleket «ğayıp olğan onyıllıqlar» olaraq belli olğan uzun iqtisadiy turğunlıq devrini keçirdi.

## Coğrafiya

Japonnıñ topografik haritası
Japon, Asiyanıñ Tınç okean yalısı boyunca uzanğan 14 125 adadan ibarettir. Ohotsk deñizinden Şarqiy Çin deñizine qadar 3 000 km şimal-şarqiy cenübiy-ğarpqa qadar uzana. Memleketniñ şimalden cenüpke beş baş adası Hokkaydo, Honsü, Şikoku, Küsü ve Okinavadır. Okinavanı qavrap alğan Rükü Adaları, Küsüniñ cenübindeki bir zıncıdır. Nanpo Adaları Japonnıñ baş adalarından cenübinde ve şarqında yer almaqtadır. Episi birlikte Japon Taqımadaları olaraq bellidir. 2019 yılnıñ malümatına köre Japonnıñ meydanlığı 377,975.24 km² ola. Japon 29.751 km ile dünyanıñ altıncı eñ uzun yalı yolağına saip olmaqtadır. Japop, öz uzaq adaları sebebinden dünyada eñ büyük sekizinci müstesna iqtisadiy zonağa saiptir, şu zonanıñ meydanlığı 4 470 000 km².

Japon taqımadasınıñ 67% ormanlardan, 14% ise köy hocalığı topraqlarından ibaret. Esasen büdürli ve dağlıq yerler mesken etme ceetinden sıñırlıdır. Bu sebepten yaşamağa keçken yerler, hususan yalı boyu yerlerinde eali sıqlığı pek yüksektir. Yerli toplanmanı köz ögüne almasaq bile, Japon eñ sıq mesken etilgen 40-ıncı memlekettir. Honşu — eñ yüksek eali sıqlığına saip olğan adadır, 2010 senesi eali sıqlığı 450 kişi/km² edi, Hokkaydo ise, 2016 s. köre 64,5 kişi/km² ile eñ alçaq eali sıqlığına saip ola. 2014 s. köre Japonnıñ bütün meydanlığınįñ tahminen 0.5% ğayrıdan tiklengen topraqlardan (umetateçi yani rekultivatsiya) ibarettir. Biva gölü — qadimiy bir göldir ve memleketniñ eñ büyük tatlı suv gölüdir.

Japon, Tınç okenanıñ ateş alqası boyunca yerleşkeni içün zelzalelerge, tsunamilerge ve yanardağnıñ fışqıruvına büyük ölçüde oğrağandır. 2016 s. Dünya Telüke İndeksine köre, o tabiiy felâketler telükesi cedvelinde 17-nci yerge saip ola. Japonda 111 faal yanardağ buluna. Ekseriyetle tsunamilernen bitken yıqıcı zelzeleler er yüzyıllıqta bir qaç kere ola. 1923 s. Tokyodaki zelzelesiniñ neticesinde 140.000-den ziyade insan elâk oldı. Soñki zamanlarda olğan büyük zelzeleler ise 1995 s. Büyük Hansin zelzelesi ve büyük bir tsunami ile bitken 2011 s. Tohoku zelzelesidir.

### İqlim

Fudzi dağı ve Şinkansen
Japonnıñ iqlimi esasen ortadır, amma şimalden cenüpkece ğayet deñişe. Hokkaydo – ülkeniñ eñ şimal regionı, dımlı qıta iqlimine saip, qışları uzun, suvuq, yazları ise pek sıcaq ve salqın. Yağanaqlar küçlü degildir, amma adalarda, adet üzre, qışta teren qar obaları çıqa.

Honsüniñ ğarbiy yalısındaki Japon Deñizi yerlerinde, şimal-ğarbiy qış yelleri küçlü qar yağuvını ketire. Yazda regionda bazan Fön yelleri içün artqaç yüksek araretler ola bile. Orta yükseklikte özüne has içki dımlı qıta iqlimine saip, yaz ve qış arasında büyük araret farqları bar. Çugoku ve Şikoku regionlarnıñ dağları Seto içki Deñizini mevsimiy yellerden qoruyaraq yıl devamında orta bir ava teminlemektedir.

Tınç okean yalısına dımlı bir subtropik iqlim hastır, qışlar yımşaqtır, ara-sıra qar yağa, yazlar ise cenüp-şarqiy mevsimiy yelniñ sebebinden sıcaq ve dımlı ola. Rükü ve Nanpo adaları, issi qışlar ve sıcaq yazlarnen subtropik bir iqlimge saip ola. Yağanaqları, hususan yağmur mevsimi devamında pek küçlü ola. Okinavada baş yağmur mevsimi mayıs başinda başlana ve yağmur cebesi yavaş-yavaş şimalge ilerile. Yaznıñ soñunda ve küzniñ başında tayfunlar sıq-sıq küçlü yağmur ketire. Etraftaki Müit Nazirliginiñ malümatına köre, küçlü ava yağanaqları ve araretlerniñ yükselmesi köy hocalığı sektorında ve başqa saalarda meseleler doğurmaqtadır. Japonda bügünge qadar eñ yüksek araret 41,8 °C, 2025 senesi avgust 5-te qayd etildi.

### Ayatiyat çeşitligi

Japon adalarınıñ iqlimini ve coğrafiyasını aks ettirgen 9 orman ekoregionı bar. Olar Rükü ve Bonin adalarındaki subtropik dımlı keñ yapraqlı ormanlardan, baş adalarnıñ orta iqlim regionlarındaki orta keñ yapraqlı ve qarışıq ormanlarğa, şimal adalarınıñ suvuq, qış qısımlarındaki ineyapraqlı ormanlarğa qadar uzana. 2019 senesi Japonda 90.000-den ziyade kiyik ayvan çeşiti buluna, olarnıñ arasında qoñur ayuv, japon makakası, japon yenot köpegi, japon kiçik tarla sıçanı ve japon dev salamandrası bar. Japonda 52 Ramsar sılaq-bataqlı topraq buluna. Beş yer özleriniñ ayrıca tabiiy qıymeti içün YUNESKOnıñ Dünya Miras Cedveline qoşulğan.

### Etraftaki müit

YÜNESKOnıñ dünya mirasına kirsetilgen Koya dağındaki Kongobu-dzide küz qaşıq ağaç yapraqları
Ekinci cian cenkinden soñraki suratlı iqtisadiy ilerilev devrinde ükümet ve sanayı korporatsiyaları ekologik siyasetke az diqqat ete ediler; neticede, 1950-1960-ncı seneleri etraf müitniñ kirlenmesi tarqaldı. Artqan raatsızlıqqa seslenerek, ükümet 1970 senesi etraftaki müitni qorçalav qanunlarını qabul etti. 1973 senesi cermay buhranı ve tabiiy resurslarınıñ eksikligi Japonnı energiyadan maqul qullanmağa mecbur etti. Japon Ekologik Semerelik İndeksinde 20-nci yerde tura. Japon dünyada karbon dioksid gazı çıqaruv boyunca 5-nci yerni ala.

## Edebiyat

**Qullanılğan edebiyat История Японии / Под ред. А. Е. Жукова. — М.: Институт востоковедения РАН, 1998. — Т. 2. 1868—1998. — 703 с. — ISBN 5-89282-073-4.

* История Японии / Под ред. Д. В. Стрельцова. — М. : Аспект-Пресс, 2015. — 560 с. — ISBN 978-5-7567-0794-6.

## Tüpbilgiler