Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hiragana

**Hiragana** (平仮名, ひらがな): Japonca yazmaq içün qullanılğan eca yazuvı. Kanji adı berilen Çince kökenli yazı qaraqterleriniñ hızlı yazuvından türemiş bolup Japoncada qullanılğan üç temel yazuv dizisinden birini oluşturmaqtadır. Erken dönemlerde daa ziyade qadınlar tarafından qullanılğandır. Daa soñraları Japondaki til reformları ile kelime köklerine ketirilecek eklerde ve Kanji yazuvı zor bolan arflerniñ yazuvında qullanılmağa başlanğandır. Bugün aynı zamanda yabancı kelimelerniñ veya kanjilerniñ oqunuşlarınıñ köstermek içünde qullanılmaqtadır.

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| あ  *a* | い  *i* | う  *u* | え  *e* | お  *o* | ゃ  *ya* | ゅ  *yu* | ょ  *yo* | ゎ  *wa* |
| か *ka* | き *ki* | く *ku* | け *ke* | こ *ko* | きゃ *kya* | きゅ *kyu* | きょ *kyo* | くゎ *kwa* |
| さ *sa* | し *shi* | す *su* | せ *se* | そ *so* | しゃ *sha* | しゅ *shu* | しょ *sho* |  |
| た *ta* | ち *chi* | つ *tsu* | て *te* | と *to* | ちゃ *cha* | ちゅ *chu* | ちょ *cho* |  |
| な *na* | に *ni* | ぬ *nu* | ね *ne* | の *no* | にゃ *nya* | にゅ *nyu* | にょ *nyo* |  |
| は *ha/wa* | ひ *hi* | ふ *fu/hu* | へ *he/e* | ほ *ho* | ひゃ *hya* | ひゅ *hyu* | ひょ *hyo* |  |
| ま *ma* | み *mi* | む *mu* | め *me* | も *mo* | みゃ *mya* | みゅ *myu* | みょ *myo* |  |
| や *ya* |  | ゆ *yu* |  | よ *yo* |  |
| ら *ra* | り *ri* | る *ru* | れ *re* | ろ *ro* | りゃ *rya* | りゅ *ryu* | りょ *ryo* |  |
| わ *wa* | ゐ *wi* |  | ゑ *we* | を *wo/o* |  |
|  | ん *n* |  |
| が *ga* | ぎ *gi* | ぐ *gu* | げ *ge* | ご *go* | ぎゃ *gya* | ぎゅ *gyu* | ぎょ *gyo* | ぐゎ *gwa* |
| ざ *za* | じ *ji* | ず *zu* | ぜ *ze* | ぞ *zo* | じゃ *ja* | じゅ *ju* | じょ *jo* |  |
| だ *da* | ぢ *dji* | づ *dzu* | で *de* | ど *do* | ぢゃ *dja* | ぢゅ *dju* | ぢょ *djo* |  |
| ば *ba* | び *bi* | ぶ *bu* | べ *be* | ぼ *bo* | びゃ *bya* | びゅ *byu* | びょ *byo* |  |
| ぱ *pa* | ぴ *pi* | ぷ *pu* | ぺ *pe* | ぽ *po* | ぴゃ *pya* | ぴゅ *pyu* | ぴょ *pyo* |  |

* Qırmızınen kösterilen qaraqterler modern Japoncada qullanılmamaqta.

## Tüpbilgiler

tr:Hiragana
# Katakana

**Katakana** (片仮名, カタカナ), Japonca yazmaq içün qullanılğan eca yazuvı. Kanji adı berilen Çince yazı qaraqterleriniñ bir parçasınıñ qullanılmasınen oluşqan. Daa çoq rahipler tarafından qullanılmaga başlandı. Japondaki til reformları ile yabancı kökenli kelimelerniñ yazımında qullanılmağa başlandı.

|  |  |
| --- | --- |
| Katakana
 |  |
| ア *a* | イ *i* | ウ *u* | エ *e* | オ *o* | ヤ　*ya* | ユ　*yu* | ヨ　*yo* |
|  |
| カ *ka* | キ *ki* | ク *ku* | ケ *ke* | コ *ko* | キャ *kya* | キュ *kyu* | キョ *kyo* |
| サ *sa* | シ *şi* | ス *su* | セ *se* | ソ *so* | シャ *şa* | シュ *şu* | ショ *şo* |
| タ *ta* | チ *çi* | ツ *tsu* | テ *te* | ト *to* | チャ *ça* | チュ *çu* | チョ *ço* |
| ナ *na* | ニ *ni* | ヌ *nu* | ネ *ne* | ノ *no* | ニャ *nya* | ニュ *nyu* | ニョ *nyo* |
| ハ *ha* | ヒ *hi* | フ *fu* | ヘ *he* | ホ *ho* | ヒャ *hya* | ヒュ *hyu* | ヒョ *hyo* |
| マ *ma* | ミ *mi* | ム *mu* | メ *me* | モ *mo* | ミャ *mya* | ミュ *myu* | ミョ *myo* |
| ヤ *ya* |  | ユ *yu* |  | ヨ *yo* |  |
| ラ *ra* | リ *ri* | ル *ru* | レ *re* | ロ *ro* | リャ *rya* | リュ *ryu* | リョ *ryo* |
| ワ *wa* | ヰ *wi* |  | ヱ *we* | ヲ (w)o
 |  |
|  | ン *n* |  |
|  |
| ガ *ga* | ギ *gi* | グ *gu* | ゲ *ge* | ゴ *go* | ギャ *gya* | ギュ *gyu* | ギョ *gyo* |
| ザ *za* | ジ*ci* | ズ *zu* | ゼ *ze* | ゾ *zo* | ジャ *ca* | ジュ *cu* | ジョ *co* |
| ダ *da* | ヂ *(ci)* | ヅ *(zu)* | デ *de* | ド *do* | ヂャ *(ca)* | ヂュ *(cu)* | ヂョ *(co)* |
| バ *ba* | ビ *bi* | ブ *bu* | ベ *be* | ボ *bo* | ビャ *bya* | ビュ *byu* | ビョ *byo* |
| パ *pa* | ピ *pi* | プ *pu* | ペ *pe* | ポ *po* | ピャ *pya* | ピュ *pyu* | ピョ *pyo* |

Ayrıca sadeleştirme soñrası qullanımdan turğan ヰ=(w)i ve ヱ=(w)e diye eki arf daa tapılır.

## Tüpbilgiler

tr:Katakana
# Çin yazuvı

Qoyu yeşil：Resmiy bolaraq geleneksel Çin yazuvı qullanıldığı bölgeler (Tayvan, Hong Kong, Makao)
 Yeşil：Resmiy bolaraq basitleştirilgen Çin yazuvı qabul edildigi fakat fiilen geleneksel Çince yazuvı qullanıldığı bölge (Malezya)
 Çim rengi：Resmiy bolaraq Çin yazuvı qullanıldığı bölgeler (Çin qıtası, Singapur)
 Açıq yeşil：Resmiy bolaraq Çin yazuvı qullanıldığı bölgeler. (Japonya, Cenübiy Koreya)
 Sarı：Eskiden Çin yazuvı qullanılıp bugün qullanılmadığı bölgeler (Vietnam, Şimaliy Koreya, Moğolistan).

"Mao Zedong"
Çin yazuvı tarıhiy kelişimi
**Çin yazuvı** (Çince: 汉字/漢字; Pinyin: hànzì), künümüzde Çince, Japonca ve Koreceniñ yazılmasında qullanılğan simgesel grafikler ya da logogramlardır. Bunlarğa Mandarin Çincesinde *hànzì*, Japoncada *kanji*, Korecede *hanja* ya da *hanmun*, Vyetnamcada ise *hán tự* ya da *chữ nho* adı berilir.

Çin yazısının ilk örnekleri Çinniñ Shang Hanedanlığı döneminde, yaqlaşıq ME 1600 yıllarına ait Fal Yazıtlarıdır. Çin qaraqteri daa soñra Çin tışında şarqiy ve cenübiy Asiyada Kore, Vyetnam ve Japonda qullanılmaga başlanğan. 20. asırda Şimaliy Koreya ve Vyetnam, Çin qaraqterini qullanmağa tamamınen bıraqqanlar. Bugün Cenübiy Koreya ve Japonyada ise bu ülkeler öz yazım sistemlerini keliştirmiş bolmalarına qarşın Çin qaraqteri alâ qısmen qullanılmaqtadır.

Çin yazı qaraqterleri, elifbeden farqlı bolaraq ses belirtmek içün qullanılmaz; bir tür resim yazısından türemiştir. Bu nedenle farqlı tillerde deñişik seslernen oqunabilir; ancaq añlam deñişmez. Bu sayede Çinceniñ yüzlerce farqlı lehçesini qonuşan Çinliler içün tarıh boyunca iletişimi qolaylaştırğan bir araç bolmuştur. Söz tizimi bolaraq Çinceden tamamen farqlı tilleri qonuşqan Japonlar ve Koreliler ise temel tilbilgisi qurallarını ögrendikten soñra Çince Budist yazmalar kibi belgeleri oquyabilgenlerdir. Bu yönnen Çin qaraqteri Uzaq Şarqda kültürel alışverişin temel taşıdır.

Çinde 1956 yılından soñra *Basitleştirilgen (Qolaylaştırğan) Qaraqterler* qullanılmağa başlanğandır. Buna qarşılıq Tayvan, Hong Kong ve Makao'da alen *Geleneksel (Esas) Qaraqterler* qullanılmaqta.

## Çin qaraqterleriniñ tarıhsel kelişimi

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **Arkaik** | **Zhuanshu (Qin Hanedanlığı)** | **Geleneksel (Esas) qaraqterler** | **Sadeleştirilgen (Qolaylaştırğan)** | **Pinyin** | **Añlamı** |
|  |  | 人 | —  | rén  | insan |
|  |  | 女 | — | nǚ | bike |
|  |  | 子 | — | zǐ | bala |
|  |  | 日 | — | rì | küneş |
|  |  | 月 | — | yuè  | ay |
|  |  | 山 | —  | shān | dağ |
|  |  | 川 | —  | chuān | nehir |
|  |  | 水 | —  | shuǐ | suv |
|  |  | 雨 | — | yǔ | cavun |
|  |  | 竹 | —  | zhú  | bambu |
|  |  | 木 | — | mù | tahta |
|  |  | 馬 | 马 | mǎ | at |
|  |  | 鳥 | 鸟 | niǎo | quş |
|  |  | 龜 | 龟 | guī | qaplı bağa |
|  |  | 龍 | 龙 | lóng | ejderha |

## Zamirler

* 我: Men (wo)
* 你: Sen (ni)
* 他 (bike içün yazuvı: 她): O (ta)
* 我们: Biz (women)
* 你们: Siz (nimen)
* 他们(bike içün yazuvı:她们): Olar (tamen)

## Tüpbilgiler

tr:Çince karakterler
# Savat

**Savat** ve ya **oqur-yazarlıq** - oqumaq ve yazmaq qabiliyeti, ya da bir tilde oqumaq, yazmaq ve laf etmek qabiliyeti kibi tarif etile.

Dünyada savat seviyesi
### Din ve savat

Belli bir derecede din savatnıñ tarqalmasına tesir etken edi. Din adamları mektepler açıp oqumaq-yazmaq ögretken edi.
# Çin

‌

| Çin **Çin Halq Cumhuriyeti** |
| --- |
| *中国*
*中华人民共和国* |
|  |
| bayraq
 |
|  |
| Milliy şiar: *yoq* |
| Gimn: *«义勇军进行曲 (Yìyǒngjūn Jìnxíngqǔ)»* *(Göñüllilerniñ marşı)* *( audio)* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1949 oktâbr 1
 |
| **Resmiy til** | Çin tili
 |
| **Laf etilgen başqa tiller** | Uyğur tili, Tibet tili, Moğol tili
 |
| **Paytaht** | Pekin |
| **Eñ balaban şeerler** | Şanhay, Hoñ Koñ‌
 |
| **Devlet qurumı** | Sotsialistik Cumhuriyet‌
 |
|  • Reis
 | Şi Cinpiñ‌
 |
|  • Baş nazir
 | Li Çiang[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  9 596 960 km² (3-ünci) 2,8 %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 1-inci ▼1 404 890 000 kişi (2025) 146,39 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▲18 trln. $ (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,768 |
| **Para birlemi** | yuan (CNY)
 |
| **İnternet domeni** | .cn
 |
| **Telefon kodu** | +86
 |
| **Saat quşağı** | UTC+8
 |

**Çin**, **Kitay** yada **Qıtay**, resmiy adı **Çin Halq Cumhuriyeti** (çince 中华人民共和国 - *Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó*) – şarqiy Asiyada memleket. Çinniñ ealisi dünyada eñ büyüktir.

## İhtar
# Telefon

1970 senelerniñ dögmeli telefonı
1896 seneli İsveçli telefonı.
**Telefon**, elektrik signallarını (telnen yayınlanğan) ya radio signallarını qullanaraq belli bir mesafeden qonuşma yayınlamağa ve almağa izin bergen bir telebildirişüv türüdir.

Telefonını kef etmesi, bir çoq kişiniñ çalışmasınıñ neticesidir ve yaratmasını muayyen bir kişiğe yazdırmaz (meselâ, fotoğrafiya ya da kinematograf alında olğan kibi).

IP-telefonları
Dögme arama paneli
Telsiz telefon (Radiotelefon)