Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Aqbardaq

| Aqbardaq
 |
| --- |
|  *Galanthus nivalis* bilingen bir aqbardaq |
| İlmiy sınıflaştırma
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Alem:
 | Nebat  |
| Çeşit:
 | Tracheophyta  |
| Taqım:
 | Asparagales  |
| Aile:
 | Amaryllidaceae  |
| Soy:
 | Galanthus  |

 |
| Sinonimler
 |
| * *Erangelia* Reneaulme ex L.
* *Acrocorion* Adans.
* *Chianthemum* Siegert ex Kuntze
 |

**Aqbardaq** (latince *Galánthus*) — bir çiçek, Qırımda da böyle çiçek öse.
# Brazil

‌

| Brazil **Brazil Federativ Cumhuriyeti** |
| --- |
| *Brasil*
*República Federativa do Brasil* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«Ordem e Progresso»* *(Nizam ve progress)* |
| Gimn: *«Hino Nacional Brasileiro»* *(Brazil milliy gimni)* |
| **Resmiy til** | Portugal tili
 |
| **Paytaht** | Brazilia |
| **Eñ balaban şeerler** | San Paulu, Rio de Janeyro‌
 |
| **Devlet qurumı** | federativ cumhuriyet‌
 |
|  • Prezident
 | Luis Inasiu Lula da Silva[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi
 |  8 514 877 km² (5-inci)
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 5-inci ▲213 421 037 kişi (2025 İyül 1) 25,06 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▲1,92 trln. $ (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,754 |
| **Para birlemi** | Real (R$, BRL)
 |
| **İnternet domeni** | .br
 |
| **Telefon kodu** | +55
 |
| **Saat quşağı** | UTC-2, -3, -4, -5
 |

**Brazil** — Cenübiy Amerikada bir memleket.

## İhtar
# Matu Grosu

|  |
| --- |
| ştat |
| Matu Grosu |
| Mato Grosso |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bayraq | Tuğra[d] |

 |
| Memleket | * Brazil
 |
| Merkez | Cuiabá[d] |
| Vali | Mauro Mendes[d] |
| Meydanlıq | * 903 357 km²
 |
| Eali | 3 344 544 kişi (2017)

 |
| Eali sıqlığı |
3,7 kişi/km²

 |
| Saat quşağı | UTC-04.00[d] ve America/Cuiaba[d] |
| ISO 3166-2 kodu | BR-MT |
| Poçta indeksleri | 78000-000 по 78890-000 |
| Resmiy saytı |
|  |
|  Wikimedia Commons saytındaki **Multimedia fayllar** |

**Matu Grosu** (portugalca *Mato Grosso*) — Brazilniñ bir ştatı. Paytahtı — Kuyaba.

## İhtar

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu tamamlanmağan bir maqaledir*. *Onı tüzetip ya da tamamlap Vikipediyağa yardım ete bilesiñiz*.
 |
# Korsika

|  |
| --- |
| region |
| Korsika |
| Corse |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bayraq | Tuğra |

 |
| Memleket |
Frenkistan

 |
| Merkez |
Ayaçço

 |
| Peyda olğan tarihı |
1972

 |
| Reber | Gilles Simeoni[d] |
| Meydanlıq | * 8680 km²
 |
| Eali | 320 208 kişi (2013 yanvar 1)

 |
| Eali sıqlığı |
40,95 kişi/km²

 |
| Saat quşağı | UTC+01.00[d] ve UTC+02.00[d] |
| ISO 3166-2 kodu | FR-20R |
| Resmiy saytı |
|  |
|  Wikimedia Commons saytındaki **Multimedia fayllar** |

**Korsika** (frenkçe *Corse*) — Frenkistannıñ bir regionı. Paytahtı — Ayaçço.

## İhtar

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu tamamlanmağan bir maqaledir*. *Onı tüzetip ya da tamamlap Vikipediyağa yardım ete bilesiñiz*.
 |
# Kanarı adalar

|  |
| --- |
| region |
| Kanarı adalar |
| Las Islas Canarias |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bayraq | Tuğra[d] |

 |
| Memleket |
İspaniya

 |
| Merkez |
Santa-Krus-de-Tenerife

 |
| Peyda olğan tarihı |
1982

 |
| Reber | Ángel Víctor Torres Pérez[d] |
| Meydanlıq | * 7447 km²
 |
| Eali | 2 127 685 kişi (2018)

 |
| Eali sıqlığı |
299,3 kişi/km²

 |
| Saat quşağı | UTC±00.00[d], UTC+01.00[d] ve Atlantic/Canary[d] |
| ISO 3166-2 kodu | ES-CN |
| Resmiy saytı |
|  |
|  Wikimedia Commons saytındaki **Multimedia fayllar** |

**Kanarı adalar** (ispanca *Las Islas Canarias*) — İspaniyaniñ bir muhtar toplulığ. Paytaht — Santa-Krus-de-Tenerife.

## İhtar

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu tamamlanmağan bir maqaledir*. *Onı tüzetip ya da tamamlap Vikipediyağa yardım ete bilesiñiz*.
 |
# Çarlz Darvin

| Çarlz Darvin |
| --- |
| inglizce *Charles Robert Darwin* |
|  |
| Doğma adı | inglizce *Charles Robert Darwin* |
| Doğğan künü | 1809 fevral 12(1809-02-12)[…] |
| Doğğan yeri | * Shrewsbury[d], Shropshire[d], İngiltere, Büyük Britaniya ve İrlandiya Birleşken Qırallığı[d]
 |
| Ölgen künü | 1882 aprel 19(1882-04-19)[…] (73 yaşında) |
| Ölgen yeri | * Down House[d]
 |
| Memleketi | * Büyük Britaniya ve İrlandiya Birleşken Qırallığı[d]
 |
| Zenaatı | geologiyacı, keşfiyatçı seyaatçı, seyaatçı yazıcı, etologiyacı, naturalist, felsefeci, yazıcı, nebatiyatçı (botanikacı), botanik koleksiyoncusu, bilimsel koleksiyoncu, biyolog |
| Baba | Robert Darwin[d] |
| Ana | Susannah Wedgwood[d] |
| Ömür arqadaşı | Emma Darwin[d] |
| Balalar | Anne Darwin[d], Francis Darwin[d], William Erasmus Darwin[d], Henrietta Darwin[d], George Howard Darwin[d], Leonard Darwin[d], Horace Darwin[d], Charles Waring Darwin[d], Elizabeth Darwin[d] ve Mary Eleanor Darwin[d] |
| Mukâfatlar | Kraliyet Madalyası[d] (1853)   Fellow of the Linnean Society of London[d] Fellow of the Royal Geographical Society[d] Royal Society Üyesi[d] Baly Medal[d] (1879) Fellow of the Geological Society of London[d] Bressa Prize[d] (1875) Honorary doctor of Leiden University[d] (1875)  Honorary Fellow of the Royal Society Te Apārangi[d] (1871) Darwin Madalyası[d] |
| Avtograf |  |
|  Wikimedia Commons saytındaki **Multimedia fayllar** |

**Çarlz Robert Darvin** (inglizce *Charles Robert Darwin*; 1809 senesi kiçik aynıñ 12 — 1882 senesi çeçek ayınıñ 19) - inqqiyat nazariyesini yaratqan ve Alfred Rassel Vollesnen beraber tabiiy saylav esaslarını teklif etken ingliz alimi. Cenübiy Amerikada ve Galapagos adalarında tetqiqlerden soñ (anda o, 1831-1836 seneleri “Bigl” gemisinde devrialem seyaatı vaqtında edi) Darvin “Tabiiy saylav ile çeşitlerniñ asıl oluvı” kitabını neşir etken. Bu kitapta o, tabiiy ve cınsiy saylavlarnıñ esasları ile inqqiyat esnasını añlata edi. Onıñ nazariyesi qattı munaqaşalarnıñ peyda oluvına sebep olğan, çünki bazı insanlarnıñ fikrine köre, Barlıq Kitabı Tevratqa uymay edi.

## Menbalar
# Ayatiyat

**Ayatiyat** (**Biologiya**) - canlılarnı tedqiq etken bir ilim dalıdır. Ayatiyatnıñ nebatiyat (botanika), ayvaniyat (zoologiya) ve tibbiyet kibi bir çoq dalı eskidir.

Ayatiyatçılar bütün canlılarnı, bütün seyyareni qaplağan kürreviy büyüklikten, üceyre ve molekulalarnı qavrağan mikroskopik büyüklikke qadar olarnı tesirlegen müim dinamik adiseler ile birlikte tedqiq etken, ayatiyat ilminen oğraşqan kişilerdir. Bir çoq esnası terkibinde sığındırğan ayatiy esnaslardan bazıları; energiya ve maddeniñ işlenmesi, vucutnı oluştırğan maddelerniñ sintezlenmesi, yaralarnıñ yahşılaşması ve cümle organizmniñ çoğalmasıdır.

Ayatiyat, bu qadar ziyade mevzunı öz qavramı altında toplağanı içün bir çoq dallarğa bölüngendir. Organizm türüne köre bu ilim dalını bölgen usul; ösümliklerni tedqiq etken botanika, ayvanlarnı tedqiq etken zoologiya ve soñki olaraq da mikroorganizmlerni tedqiq etken mikroayatiyatnı baş dallar olaraq ala. Bazı bölme usullarnı ise, tedqiq etilgen organizmlerniñ derecesine köre bu talilni yapmaqtadır. Bu sistema ayatnıñ temel himiyasını tedqiq etken molekulalar ayatiyatnı, ayatnıñ temel yapı taşları olğan üceyrelerni tedqiq etken üceyre ayatiyatını, organizmlerniñ içki organlarınıñ çalışuvını tedqiq etken fiziologiyanı, organizmlerniñ tış körünişlerini tedqiq etken morfologiyanı ve organizmlerniñ bir-birleri ve çevre ile bağlarını tedqiq etken ekologiyanı, ayatiyatnıñ baş dalları olaraq qabul ete.

## Resimler

* Animalia - Bos primigenius taurus
* Planta - Triticum
* Fungi - Morchella esculenta
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus
* Bacteria - Gemmatimonas aurantiaca (- = 1 Micrometer)
* Archaea - Halobacteria
* Virus - Gamma phage
# İlim

Lazer ve Kâbe Yolu
İç terlemesi qarşı aşı
Sıma Tsânnıñ Çin tarihi
**İlim** - dünya (tabiat ve cemiyet) aqqında aqiqiy bilgi almaq, dünyanıñ obyektiv qanunlarını keşif etmek ve onıñ inkişaf etecegini tahmin etmek maqsadınen yapılğan kişilerniñ faaliyetidir.

* **İçtimaiy ilimler**
	+ Atiqiyat (Arheologiya)
	+ Beşeriyat (Antropologiya)
	+ Edebiyatşınaslıq
	+ Felsefe
	+ İçtimaiyat (Sotsiologiya)
	+ İqtisadiy coğrafiya
	+ İqtisadiyat
	+ Medeniyetşınaslıq (Kulturologiya)
	+ Ruhiyat (Psihologiya)
	+ Sanatşınaslıq
	+ Siyasetşınaslıq (Politologiya)
	+ Tarih
	+ Tilşınaslıq, Lisaniyat (Lingvistika)
	+ Ülkeşınaslıq
* **Riyaziyat** (Matematika)
	+ Cebir (Algebra)
	+ Endese (Geometriya)
	+ Esap (Arifmetika)
	+ Riyaziy talil (Matematik analiz)
* **Tabiiy ilimler**
	+ Ayatiyat (Biologiya)
		- Ayvaniyat (Zoologiya)
		- Nebatiyat (Botanika)
		- Teşri (Anatomiya)
		- Tibbiyet
	+ Coğrafiya
	+ Fenniyat (Tehnikiy ilimler)
	+ Fizika
		- Felekiyat (Astronomiya)
		- Mehanika
	+ Himiya
	+ Yerşınaslıq (Geologiya)
# Coğrafiya

Coğrafiya, ya da topraq yazısı (qadimiy yunanca γεωγραφίαqadimiy yunanca γεωγραφία-dan γεωγραφία ; bu yerde γεια — Yer ve γραφειν — yazmaq, tarif etmek) Yerniñ coğrafik qabuğını (içzeminkürreni) ve fezaiy tabiat ve içtimaiy-iqtisadiy çeşitligini, seyareniñ, onıñ ayrı region ve devletleriniñ hocalığını ve ealisini, em de tabiat müiti ve insan faaliyeti arasındaki bağlarını ögrengen ilimler taqımı. Zemaneviy añlayışta 'coğafiya' añlamınıñ yerini 'coğafiya ilimleri' añlamı alğan.

## Añlam

'Coğrafiya' ıstılasını ilk olaraq qadimiy yunan coğrafiyacı Eratosthenes (ME 276-194) teklif etken.

## Qurulış

Paleocoğrafik dünya haritasınıñ Pangeyadan künümüzge qadar deñişüviniñ animatsiyası
250 million yıl evel Pangeya Paleoqıtasınıñ bölünüvi ve Atlantik Okeannıñ yaratıluvı
Kâinattan Katrina qasırğası
Köppen ve Geigerge köre dünya iqlim haritası
Dünyanıñ siyasiy haritası
# Opapışlar

| Opapışlar
 |
| --- |
|   |
| İlmiy sınıflaştırma
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Domen:
 | Eukaryota  |
| Üst alem:
 | Opisthokonta
Holomycota
Zoosporia  |
| Alem:
 | Fungi (Linnaeus, 1753) R.T. Moore, 1980 |

 |

**Opapışlar** yada **Mantarlar** (latince *fungus; çoqlu: fungi*) – bir çeşit canlı türü ve bir ayatiyatiy alem. Opapışlarnıñ çeşit türleri tapıla. Meselâ küf opapışlar ya da şapqalı opapışlar. Şapqalı opapışlar halq arasında daa bir bilinmekte. Ayatiyatta opapışlarnen ilgilengen bilimge mikoloji aytıla.

## Tüpbilgiler
# Renessans

| Renessans |
| --- |
|  |
| Bulunğan yeri | * Avropa
 |
| Evelkisi | Gotik sanat[d], Orta asır[d] ve Geç Orta Çağ[d] |
| Soñrasında | barok ve Erken Modern Dönem[d] |
| Başlanğan vaqtı | XIV asır |
| Bitken vaqtı | XVII asır |
| Ögrengen | Renaissance studies[d] |
| İsimlendirilmesi | Renaissance |
|  Wikimedia Commons saytındaki **Multimedia fayllar** |

**Renessans** (frenkçe *Renaissance* - "yañıdan doğuv") — Orta Asırlarnıñ soñu — Yañı Zamannıñ başındaki medeniy-felsefiy areket, gumanizm ideallarına esaslanıp ve antik mirasına baqtırılğan.

Zemaneviy tetqiqatçılarğa köre Renessans beş devirden ibaret:

1. Proto Renessans (XIII asırnıñ 2-nci yarısı — XIV asır);
2. Erte Renessans (1410/1425 s. XV asır — XV asırnıñ soñu);
3. Yüksek Renessans (XV asırnıñ soñu — XVI asırnıñ ilk 20 yılı);
4. Keç Renessans (XVI asırnıñ ortaları — XVI asırnıñ 90-ıncı yılları);
5. Şimaliy Renessans (XVI asır).

## Edebiyat

* M. Mıhalçenko. Gumanizatsiya // Politıçna entsıklopediya/ redkol.: Yu. Levenets (ğolova), Yu. Şapoval (zast. golovı). — K.: Parlamentske vıdavnıtstvo, 2011. — S.166. — ISBN 978-966-611-818-2.
# Andlar

**Andlar** (ispanca *Andes; Cordillera de los Andes*) - dünyanıñ eñ uzun (qararnen 7000 km) ve eñ yüksek (Akonkagua dağı, 6962 m) dağ sistemalarından biridir. Bütün Cenübiy Amerikadan keçe.

And dağları bütün Cenübiy Amerikadan keçip şimalden (Karib deñizinden) cenüpke (Tyerra del Fuego adalarına) qadar Tınç okeannıñ yalısı boyunca uzana. Kolumbiya, Venesuela, Ekvador, Peru, Boliviya, Çili ve Argentinadan keçe. Sistemanıñ kenişligi 200-800 km, dağlarnıñ ortalama yüksekligi 3600 m-dir.

Bu, yaş bir dağ sistemasıdır, And yanardağ quşağını yapqan Sangay, Purase, Kotopahi, Lulyayalako (dünyada eñ yüksegi) kibi pek faal yanardağ bar, sistemanıñ cenübinde çoq buzluq bar. Zelzeleler pek sıq ola. Ebediy qar sıñırı cenüpte 600 m-den şimalde 6300 m-ge qadardır. Andlarda çoq faydalı qazıntı tapılğan, eteklerinde (hususan cenüp ve orta qısımlarında) cermay ve tabiiy gaz çıqarılmaqta ve bu yerde de renkli maden külçeleri de çıqarılmaqta.
# Vergiliy

Publiy Vergiliy Maron (latince Publius Vergilius Maro; milâttan evel 15 oktâbr 70 — milâttan evel 20 sentâbr 19) — burunğı Romanıñ eñ körümli şairlerinden ve antik edebiyatınıñ eñ meşur şairlerinden biri, Roma halqınıñ efsaneviy peyda oluvını tasvirlegen «Aeneis» destanınıñ müellifidir.

Vergiliy, onıñ ilham perileri arasında: Klio ve Melpomena. 3. asırda yaratılğan mozaika, zemaneviy Sus şeeri, Tunis.
Milâttan evel 39 s. «Bukolikalar» (yunanca «bukolika», «bukolikos» — «çoban») eseri dünya yüzü kördi. Vergiliy, tamam bu eserni öz ebediy faaliyetiniñ başlanğıcı olaraq qabul ete edi.

Vergiliy, Metsenatnıñ teklifi ile yedi yıl devamında (milâttan evel 37 - 30 ss.) köy hocalığı aqqında ikâye etken «Georgics» adlı didaktik bir poemanı yazdı.

Vergiliyniñ eñ müim eseri «Aeneis» adlı bir qaramaniy poemadır. Diyanetkâr troyalı Eney, oğlu Anhis ve Troyada yanğın olğanda latin devletine qaçqan Venera aqqında bir rivayetniñ temelindedir.

## Bağlantılar

* Верґілій Марон Публій // Зарубіжні письменники. Енциклопедичний довідник : у 2 т. / за ред. Н. Михальської та Б. Щавурського. — Тернопіль : Навчальна книга — Богдан, 2005. — А — К. — С. 261. — ISBN 966-692-578-8.
# Frenk tili

| Frenk tili Français
 |
| --- |
| Memleketler:
 | Frenkistan, Kanada, Belçika, İsviçre, Lübnan, Lüksemburg, Monako, Mağrip, Cezair, Tunis, Afrika ve Asiyadaki Frenkistannıñ sabıq müstemlekeleri
 |
| Resmiy status:
 | 29 memleket, olardan Frenkistan, Belçika, İsviçre, Kanada, AB, BMT
 |
| Laf etken sayısı:
 | 270 million
 |
| Sıralama:
 | 12
 |
| Sınıflaştırma
 |
| Kategoriya:
 | Avrasiya tilleri
 |
| İnd-Avropa tilleri
Romans tilleri
Gall-Romans tilleri |
| Elifbe:
 | latin elifbesi
 |
| Til kodları
 |
| ISO 639-1:
 | fr
 |
| ISO 639-2:
 | fre (B); fra (T)
 |
| ISO 639-3:
 | fra
 |
|  **Vikipediyanıñ Frenkçe bölügi bar** |

**Frenk tili** (öz adı *français*) — bir romans tilidir. Birleşken Milletler Teşkilâtı, Avropa Birligi, Frenkistan, Belçika, İsviçre, Kanada ve bir çoq Frenkistannıñ sabıq müstemlekeleriniñ resmiy tili.
# Ördekmurun

| Ördekmurun
 |
| --- |
|   |
| Saqlav alı
 |
|  Near Threatened
 |
| İlmiy sınıflaştırma
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Alem:
 | Animalia  |
| Çeşit:
 | Chordata  |
| Sınıf:
 | Mammalia  |
| Taqım:
 | Monotremata  |
| Aile:
 | Ornithorhynchidae  |
| Soy:
 | Ornithorhynchus Blumenbach, 1800 |
| Tür:
 | O. anatinus  |

 |
| İlmiy latince adı
 |
| Ornithorhynchus anatinus (Shaw, 1799) |
|   |
| Sinonimler
 |
| * *Ornithorhynchus agilis* de Vis, 1886
* *Platypus anatinus* Shaw, 1799
 |

**Ördekmurun** ya da **Papiymurun** – murnu papiy murnuna oşağan yımırta qozlağan memeli ayvan.

Avstraliyanen Yañı Zelandiya yaqlarında yaşay deñizde yalday em yerde yüre, çekisi 700 g - 2,5 kg arasında, uzunlığı 46-50cm. Arqa ayağındaki tırnağından zeer çıqara, çığarğan bu zeeri adamnı öldürmege yeterli küçte degil, amma bek yaman ağırttıra.

## Menbalar