Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Uran

**Uran** (timsali: ) – küneş sisteminiñ yedinci seyyaresi. Küneşten uzaq seyyarelerden biri.

| Uran |
| --- |
|  |
|  |
| Adını bergen | Uranüs[d] ve Urania[d] |
| Bulunğan yeri | * küneş sisteminiñ tışqarsında[d]
 |
| Ögrengen | uranology[d] |
| Tapqan | William Herschel[d] |
| Tapılğan vaqtı | 1781 mart 13 |
| Tapılğan felekiyatlıq yeri | Bath[d] |
| Yoldaş | Cordelia[d], Ophelia[d], Bianca[d], Cressida[d], Desdemona[d], Juliet[d], Portia[d], Rosalind[d], Cupid[d], Belinda[d], Perdita[d], Puck[d], Mab[d], Miranda[d], Ariel[d], Umbriel[d], Titania[d], Oberon[d], Francisco[d], Caliban[d], Stephano[d], Trinculo[d], Sycorax[d], Margaret[d], Prospero[d], Setebos[d], Ferdinand[d], ε ring[d], β ring[d], ν ring[d], μ ring[d], 5 ring[d], 4 ring[d], 6 ring[d], γ ring[d], λ ring[d], η ring[d], ζ ring[d], α ring[d], δ ring[d] ve S/2023 U 1[d] |
| Ana astronomik cısım | Küneş |
| Apoapsis | 3 006 318 143 km |
| Periapsis | 2 734 998 229 km |
| Periapsis argumenti | 2,983715 radyan |
| Dünyadan uzaqlıq | 2 600 000 000 km ve 3 150 000 000 km |
| Tüzetme | 0,0229 ± 0,0008 |
| Orbita ekstsentrisiteti | 0,04725744 |
| Orbita avuqlığı | 0,013485 radyan, 0,11 radyan ve 0,018 radyan |
| Orbita devri | 84,0205 yıl ve 30 688,5 kün |
| Sinodal dönemi | 31 938 624 s |
| Aylanuv devri | 61 200 s |
| Orbitanıñ büyük yarımköçeri | 2 870 658 186 ± 1 km ve 2 870 658 170 655,7 metr |
| Artqan dügümniñ boyluğı | 1,291839 radyan |
| Ortalama anomaliya | 2,5 radyan |
| Körüngen büyükligi | 5,9 ve 5,32 |
| Albedo | 0,488 ve 0,3 |
| Mıqnatislik momenti | 3,9E+24 ± 5,0E+22 J/T |
| Sıqlıq | 1,271 g/cm³ |
| Sıcaqlıq | 49 K, 53 K ve 57 K |
| Kütle | 86 810 ± 13 Yg |
| Meydanlıq | * 8 115 600 000 km²
 |
| Kölem | 68 330 000 000 000 km³ |
| Radius | 25 362 ± 7 km, 25 559 ± 4 km ve 24 973 ± 20 km |
| Diametr | 51 118 km |
| Felekiyat timsali |  |
| Devir | J2000.0[d] |
|  |
| Köşe diametri | 3,3 ″ ve 4,1 ″ |
| Oñ açıqlıq | 17s 09d 10s |
| Sapma | −15° 10′ 0″ |
| Yüzdeki gravitatsiya | 8,7 m/s² |
|  Wikimedia Commons saytındaki **Multimedia fayllar** |

| **Küneş sisteması** |
| --- |
|  |
| **Seyyareler:** Utarit - Çolpan - Dünya - Merih - Müşteri - Zual - Uran - Neptun
 |
| **Kiçkene seyyareler:** Pluton - Eris - Haumea - Makemake
 |
| **Diger:** Küneş - Ay - Asteroid quşağı - Quyruqlı yıldızlar - Neptun artında cisimler - Koyper quşağı- Oort bulutı
 |

## Tüpbilgiler
# Neptun

| Neptun |
| --- |
|  |
| Adını bergen | Neptün[d] |
| Bulunğan yeri | * küneş sisteminiñ tışqarsında[d]
 |
| Ögrengen | poseidology[d] |
| Tapqan | Urbain Le Verrier[d], John Couch Adams[d], Johann Gottfried Galle[d] ve Heinrich Ludwig d'Arrest[d] |
| Tapılğan vaqtı | 1846 sentâbr 23 |
| Tapılğan felekiyatlıq yeri | Berlin Gözlemevi[d] |
| Yoldaş | Naiad[d], Thalassa[d], Despina[d], Galatea[d], Larissa[d], Proteus[d], Triton[d], Nereid[d], Halimede[d], Sao[d], Laomedeia[d], Psamathe[d], Neso[d], Hipokampus[d], Adams ring[d], Arago ring[d], Galle ring[d], Lassell ring[d], Le Verrier ring[d], Courage[d], Égalité 2[d], Liberté[d], Égalité 1[d], Fraternité[d], S/2002 N 5[d] ve S/2021 N 1[d] |
| Ana astronomik cısım | Küneş |
| Apoapsis | 4 537 039 826 km |
| Periapsis | 4 459 753 056 km |
| Periapsis argumenti | 0,784783 radyan |
| Dünyadan uzaqlıq | 4 300 000 000 km ve 4 600 000 000 km |
| Tüzetme | 0,0171 ± 0,0013 |
| Orbita ekstsentrisiteti | 0,009456 |
| Orbita avuqlığı | 0,030893 radyan, 0,11 radyan ve 0,013 radyan |
| Orbita devri | 164,8 yıl ve 60 193,2 kün |
| Sinodal dönemi | 31 751 136 s |
| Aylanuv devri | 57 600 s |
| Orbitanıñ büyük yarımköçeri | 4 503 443 661 ± 1 km ve 4 498 396 417 009,5 metr |
| Artqan dügümniñ boyluğı | 2,300069 radyan |
| Ortalama anomaliya | 4,5 radyan |
| Körüngen büyükligi | 7,67 ve 8 |
| Mıqnatislik momenti | 2,2E+24 ± 5,0E+22 J/T |
| Sıqlıq | 1,638 g/cm³ |
| Sıcaqlıq | 72 K |
| Kütle | 102 430 ± 10 Yg |
| Meydanlıq | * 7 618 300 000 km²
 |
| Kölem | 62 540 000 000 000 km³ |
| Radius | 24 622 ± 19 km, 24 764 ± 15 km ve 24 341 ± 30 km |
| Diametr | 49 528 km |
| Felekiyat timsali |  |
| Devir | J2000.0[d] |
| Köşe diametri | 2,4 ″ |
| Yüzdeki gravitatsiya | 11 m/s² |
|  Wikimedia Commons saytındaki **Multimedia fayllar** |

**Neptun** (timsali: ) – küneş sisteminde tapılğan ve küneşten eñ uzaq olğan seyyaredir.

| **Küneş sisteması** |
| --- |
|  |
| **Seyyareler:** Utarit - Çolpan - Dünya - Merih - Müşteri - Zual - Uran - Neptun
 |
| **Kiçkene seyyareler:** Pluton - Eris - Haumea - Makemake
 |
| **Diger:** Küneş - Ay - Asteroid quşağı - Quyruqlı yıldızlar - Neptun artında cisimler - Koyper quşağı- Oort bulutı
 |

## Tüpbilgiler
# Pluton

**Pluton** (timsali: ) – bir kiçkene seyyaredir.

| Pluton |
| --- |
|  |
|  |
| Adını bergen | Plüton[d] |
| Adlandıran | Venetia Burney[d] |
| Bulunğan yeri | * küneş sisteminiñ tışqarsında[d]
 |
| Eñ yüksek yeri | Tenzing Montes[d] |
| Evelkisi | (134339) 5628 T-3[d] |
| Soñrasında | (134341) 1979 MA[d] |
| Ögrengen | hadeology[d] ve Plüton jeolojisi[d] |
| Tapqan | Clyde Tombaugh[d] |
| Tapılğan vaqtı | 1930 fevral 18 |
| Tapılğan felekiyatlıq yeri | Lowell Gözlemevi[d] |
| Küçük gezegen grubu | Neptün ötesi cisim[d] |
| Yoldaş | Charon[d], Nix[d], Hydra[d], P4[d] ve Styx[d] |
| Ana astronomik cısım | Küneş |
| Apoapsis | 7 376 671 004 217 metr ve 7 376 671 004,22 km |
| Periapsis | 4 438 120 030 056,9 metr ve 4 438 120 030,06 km |
| Periapsis argumenti | 3,91074 radyan |
| Tüzetme | 1 |
| Orbita ekstsentrisiteti | 0,24880766 ± 1,0E−8 |
| Orbita avuqlığı | 0,29915 radyan ve 0,21 radyan |
| Orbita devri | 90 553,02 kün |
| Sinodal dönemi | 31 685 472 s |
| Aylanuv devri | 551 856,672 s |
| Orbitanıñ büyük yarımköçeri | 5 906 440 596 528,8 metr |
| Artqan dügümniñ boyluğı | 1,925167 radyan |
| Ortalama anomaliya | 0,44065 radyan |
| Körüngen büyükligi | 15,1 |
| Mutlak büyükligi | −0,7 |
| Albedo | 0,6 |
| Sıqlıq | 1,85 g/cm³ |
| Sıcaqlıq | 33 K, 44 K ve 55 K |
| Kütle | 13,05 ± 0,07 Yg |
| Radius | 1185 km, 1185 km ve 1185 km |
| Diametr | 2376 km |
| Felekiyat timsali |  |
| Coğrafiya | Plüton'un coğrafyası[d] |
| Devir | J2000.0[d] |
|  |
| Yüzdeki gravitatsiya | 0,62 m/s² |
|  Wikimedia Commons saytındaki **Multimedia fayllar** |

## Tüpbilgiler

| **Küneş sisteması** |
| --- |
|  |
| **Seyyareler:** Utarit - Çolpan - Dünya - Merih - Müşteri - Zual - Uran - Neptun
 |
| **Kiçkene seyyareler:** Pluton - Eris - Haumea - Makemake
 |
| **Diger:** Küneş - Ay - Asteroid quşağı - Quyruqlı yıldızlar - Neptun artında cisimler - Koyper quşağı- Oort bulutı
 |
# Fars tili

| Fars tili, Pars tili زبان فارسی، زبان پارسی
 |
| --- |
| Memleketler:
 | İran, Afğanistan, Tacikistan, Özbekistan, Iraq, Bahreyn, Azerbaycan, Küveyt ve Birleşken Arap Emirlikleri
 |
| Regionlar:
 | Ğarpiy Asiya, Orta Asiya
 |
| Resmiy status:
 | İran, Afğanistan ve Tacikistan
 |
| Laf etken sayısı:
 | 110 000 000
 |
| Sınıflaştırma
 |
| Kategoriya:
 | İran tilleri
 |
| İnd-Avropa tilleri
İnd-İran tilleri
İran tilleri
Ğarpiy İran tilleri
Fars tili |
| Elifbe:
 | Fars elifbesi
 |
| Til kodları
 |
| ISO 639-1:
 | fa
 |
| ISO 639-2:
 | per
 |
| ISO 639-3:
 | fas
 |
|  **Vikipediyanıñ Farsçe bölügi bar** |

**Fars tili** yada **Pars tili** (Farsça, فارسی - پارسی) – İnd-Avropa til ailesiniñ İran taqımından bir tildir. İran, Afğanistan ve Tacikistannıñ resmiy tili. Üç şivesi bar, üçü de üç devlette resmiy til: Fars tili (İran), Dari tili (Afğanistan), Tacik tili (Tacikistan).

Fars tiliniñ yayılışı

## Elifbe

Arap elifbesi (İran ve Afğanistan)

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ا
 | ب
 | پ
 | ت
 | ث
 | ج
 | چ
 | ح
 |
| خ
 | د
 | ذ
 | ر
 | ز
 | ژ
 | س
 | ش
 |
| ص
 | ض
 | ط
 | ظ
 | ع
 | غ
 | ف
 | ق
 |
| ک
 | گ
 | ل
 | م
 | ن
 | و
 | ه
 | ی
 |

Kiril elifbesi (Tacikistan)

Аа Бб Ва Гг Ғғ Дд Ее Ёё Жж Зз Ии Йй Ӣӣ Кк Ққ Лл Мм Не Оо Пп Рр См Тт Уу Ӯӯ Фф Хх Ҳҳ Чч Шш ъ Ээ Юю Яя

## Atıflar
# Ramazan

Yarımay — Ramazan başını yad ete
**Ramazan** (arapça رمضان‎ – *[ra.ma.dˤaːn]*) — icriy taqvimniñ doquzıncı ayı, İslâm dininde muqaddes ay. Bu ay devamında er bir imanlı musulmanğa orazanı tutmaq kerek. Bu İslâmnıñ beş şartından biri. Ramazan ayı 29 ya da 30 kün devam ete ve musulman Hicriy taqvimine bağlı ola. Oraza şefaqtan soñ başlana ve kuneş qonğan soñ bite, arasında aşamağa ve içmege mümkün degil. Ramazanda yaramay fikirler, tütün içüv ve mahrem yaqınlığı da yasaq ola.

Bu ayda, rivayetlerge köre, Peyğamberi Muhammed aleyhisselâmğa Qur’an-ı Kerimniñ ilk ayetleri nazil etilgen edi.

**Oraza — Allāh içün sabır etmesidir**

Ramazanda en esas ibadet —oraza tutmaqtır. Tan atqandan kuneş batqance insan aşamamalı, içmemeli, sigara çekmemeli ve nefsni her türlü haram isteklerinden saqlay. Amma oraza — tek aştan ve suvdan vazgeçmesi degil ki,  aqaretli sözlerinden, ğıybeti yalan aytqanından ve yaramay areketlerden de saqlanmaq demektir.

Oraza tutqan insan öz iç dünyasını temizley, sabırlı olmağa, Allahqa yaqınlaşmağa ve merhametni köstermege ogrene.

**Qoranta, dostluq ve cemaat ruhı**

Ramazan — aile bağlarını ve dostluqnı qaviyleştirmesi içün de buyük fırsattır. Her aqşam iftar vaqtında, orazanı açqanda aileler ve dostlar bir yerge toplanıp, beraber aşaylar. Çoq yerlerde, cemaat iftarları ötkerile, hususan muhtaclar içün. Bu adet — Ramazannıñ birligini ve  yardımlaşuvını pek yahşı kösterir.

**Zekât ve fitir sadaqası**

Ramazanda muslumanlar zekât (farz sadaqa) ve  fitir aqçalarını (tek Ramazan vaqtında vacip olğan sadaqası) bermege tırışalar. Bu vaqıtta insanlar mallarını başqalarnen böleler, yardımğa muhtac kimselerge onı bereler. Bu, cemiyetnıñ bağlarını quvvetleştire ve insan qalbini yımşata.

**Qıymetli geceler**

Ramazannıñ soñki on künü içindeki geceler hususiy ehemmiyetke saiptir. Olarnıñ biri — Qadır gecesi — Qur’an-ı Kerimniñ nazil etilgen gecesi olaraq belli, bin aydan da hayırlı sayıla. Bu gecelerde muslumanlar dua eterler, Qur’annı oquylar, tövbe ve tefekkür içindedirler.

**Bayram ve Ramazannıñ bitirilmesi**

Ramazannıñ soñunda — Oraza Bayramı ya da Ramazan Bayramı kelip çıqadır. Bayram sabası, cemaat bir yerge kelip bayram namazı qıla. Soñra qorantalar, dostlar bir-birini ziyaret ete, ediyelernı bağışlaylar, tatlılarnen sıylaylar. Muhtaclar içün ise fitir sadaqası berilmesi vaciptir, böyleliknen olar da bayram quvançını yaşay bileler.

## Şuña daa baqıñız

* Oraza bayramı
* Qurban bayramı
* Arife künü

## İhtar