Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Riçard Nikson

| Riçard Nikson |
| --- |
| inglizce *Richard Nixon* |
|  |
| Doğma adı | inglizce *Richard Milhous Nixon* |
| Doğğan künü | 1913 yanvar 9(1913-01-09)[…] |
| Doğğan yeri | * Yorba Linda[d], Orange ilçesi[d], Kaliforniya, Amerika Qoşma Devletleri
 |
| Ölgen künü | 1994 aprel 22(1994-04-22)[…] (81 yaşında) |
| Ölgen yeri | * Manhattan[d], Nyu York, Nyu York, Amerika Qoşma Devletleri
 |
| Memleketi | * Amerika Qoşma Devletleri
 |
| Zenaatı | siyasetçi, zabit, advokat, avtobiograf, devlet erbabı, uquqçı |
| Baba | Francis A. Nixon[d] |
| Ana | Hannah Milhous Nixon[d] |
| Ömür arqadaşı | Pat Nixon[d] |
| Balalar | Tricia Nixon Cox[d] ve Julie Nixon Eisenhower[d] |
| Mukâfatlar |      Commendation Medal[d]    Time dergisi yılın adamı listesi[d] (1971) Time dergisi yılın adamı listesi[d] (1972)  Navy and Marine Corps Commendation Medal[d] |
| Avtograf |  |
|  Wikimedia Commons saytındaki **Multimedia fayllar** |

**Riçard Nikson** (inglizce *Richard Nixon*; 1913 s. yanvar 9, Yorba Linda, Amerika Qoşma Devletleri — 1994 s. aprel 22, Manhetten, Amerika Qoşma Devletleri) — amerikalı siyasetçi, AQŞnıñ 37-cı prezidenti (1969-1974).

## İhtar
# Amerika Qoşma Ştatları

‌

| Amerika Qoşma Ştatları
 |
| --- |
| *United States of America* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«In God We Trust»* *(Biz Allağa inanamız)* |
| Gimn: *«The Star-Spangled Banner»* *(Yıldızlarnen yaraştırılğan bayraq)* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1776 iyül 4 (Büyük Britaniyadan) |
| **Resmiy til** | İngliz tili
 |
| **Laf etilgen başqa tiller** | İspan tili
 |
| **Paytaht** | Vaşington |
| **Eñ balaban şeerler** | Nyu York, Çikago, Los Anceles‌
 |
| **Devlet qurumı** | federativ cumhuriyet‌
 |
|  • Prezident
 | Donald Tramp |
| **Meydanlıq**   • Cemi
 |  9 826 630 km² (3-ünci)
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 3-ünci ▲340 110 988 kişi (2024 İyül 1) 34,61 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▲28,8 trln. $ (2024)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,921 |
| **Para birlemi** | AQD dolları (USD, $)
 |
| **İnternet domeni** | .us .gov .mil .edu
 |
| **Telefon kodu** | +1
 |
| **Saat quşağı** | UTC-5 - -10
 |

**Amerika Qoşma Ştatları** (**AQŞ**) ya da **Amerika Birleşken Devletleri** (**ABD**) (inglizce *United States of America, USA*) – Şimaliy Amerikada büyük ve inkişaflı bir devlet. 50 ştattan ibaret olğan federal cumhuriyet: 48 ştat ve Kolambiya federal bölgesi şarqında Atlantik okean, ğarbında Tınç okean, şimalinde Kanada, cenübinde Meksika arasında buluna, bulardan ğayrı daa eki ştat bar: Alâska ve Havayi. Bundan da ğayrı, AQŞ Virgin adalarınıñ bir qısmına (Amerika Virgin Adaları), Karib deñizindeki Puerto Rikoğa, Tınç okeandaki Şarqiy Samoağa, Guam adasına, Şimaliy Mariana adalarına ve Okeaniyadaki diger adalarğa saiptir. Paytahtı - Vaşington şeeri.

*
*
*
*
# Mart 8

|  |
| --- |
| ← **mart** →
 |
| Bts
 | Sal
 | Çar
 | Cqş
 | Cum
 | Cts
 | Baz
 |
|  |  |  |  |  |  | 1
 |
| 2
 | 3
 | 4
 | 5
 | 6
 | 7
 | 8
 |
| 9
 | 10
 | 11
 | 12
 | 13
 | 14
 | 15
 |
| 16
 | 17
 | 18
 | 19
 | 20
 | 21
 | 22
 |
| 23
 | 24
 | 25
 | 26
 | 27
 | 28
 | 29
 |
| 30
 | 31
 |  |  |  |  |  |
| 2026 senesi |

**Mart 8** ya da *saban ayınıñ 8. künü* — grigorian taqvimge köre seneniñ 67. (uzun yıllarda – 68.) künüdir.

Yılnıñ soñuna qadar 298 kün qalmaqta.

## Bayram ve hatıra künleri

* Halqara qadınlar künü

## Vaqialar

## Doğumlar

*Buñı daa baqıñız: Kategoriya: Mart 8 künü doğğanlar*
* 1900 — Aleksandr Medvedkin, rus sovet kino rejissörı ve stsenarist.
* 1912 — Abdureim Reşidov, II Cian cenki uçucısı, Sovyetler Birliginiñ Qaramanı.
* 1926 — Grigoriy Kromanov, eston sovet kino rejissörı ve stsenarist.

## Ölümler

*Buñı daa baqıñız: Kategoriya: Mart 8 künü ölgenler*
* 1930 — Vilyam Taft, amerikan siyasetçi, AQŞnıñ 27-nci prezidenti (1909-1913).
* 1998 — Oleg Nikolayevskiy, sovet ve rus kino aktörı, rejissör, stsenarist.
* 2008 — Volodımır Şayderov, ukrain siyasetçi.

## İzaatlar

## Bağlantılar

## Bularnı da baqıp çıqıñız
# Ohayo

|  |
| --- |
| AQŞ ştatı |
| Ohayo |
| *ing.* Ohio |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Bayraq | Tuğra |

 |
| Memleket | * Amerika Qoşma Devletleri
 |
| Merkez | Columbus[d] |
| Vali | Mike DeWine[d] |
| Meydanlıq | * 116 096 km²
 |
| Eali | 11 536 504 kişi (2010 aprel 1)

 |
| Eali sıqlığı |
101,64 kişi/km²

 |
| Saat quşağı | EDT[d] ve America/New\_York[d] |
| ISO 3166-2 kodu | US-OH |
| Resmiy saytı​(ing.) |
|  |
|  Wikimedia Commons saytındaki **Multimedia fayllar** |

**Ohayo** (inglizce *Ohio*) — şimal-ğarbiy Amerika Qoşma Ştatlarında bir ştat. Paytahtı — Kolumbus.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu tamamlanmağan bir maqaledir*. *Onı tüzetip ya da tamamlap Vikipediyağa yardım ete bilesiñiz*.
 |
# Kaliforniya

|  |
| --- |
| AQŞ ştatı |
| Kaliforniya |
| *ing.* California |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |
| Bayraq |

 |
| Memleket | * Amerika Qoşma Devletleri
 |
| Merkez | Sacramento[d] |
| Vali | Gavin Newsom[d] |
| Meydanlıq | * 423 970 km²
 |
| Eali | 33 871 648 kişi (2000)

 |
| Eali sıqlığı |
93,26 kişi/km²

 |
| Saat quşağı | UTC-08.00[d], PDT[d], America/Los Angeles[d] ve UTC-07.00[d] |
| ISO 3166-2 kodu | US-CA |
| Resmiy saytı​(ing.) |
|  |
|  Wikimedia Commons saytındaki **Multimedia fayllar** |

**Kaliforniya** (inglizce *California*) — şimal-ğarbiy Amerika Qoşma Ştatlarında bir ştat. Paytahtı — Sakramento.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu tamamlanmağan bir maqaledir*. *Onı tüzetip ya da tamamlap Vikipediyağa yardım ete bilesiñiz*.
 |
# UTC

**Koordinatsiyalanğan umumdünya vaqtı**, **UCT** (inglizce *Coordinated Universal Time*) – Grinviç meridianınıñ orta küneş vaqtı, 1972-den berli qullanıla. Bugün qullanılğan Saat quşaqları, UTC vaqtına bağlıdır.

Saat quşaqları
# Vikipediya

Cimmi Ueyls, Vikipediya yaratıcısı
**Vikipediya** yada **Vikipedi** (inglizce *Wikipedia*) - azat internet entsiklopediyası.

Vikipediya logosı
Vikipediyadaki maqaleler beraberlikte yazıla. 2001 senesi yanvarda Cimmi Ueyls ve Larri Senger tarafından yaratıldı. Bugün vikipediyada 285 tilde 22 millionden ziyade maqale bar. Eñ büyük til bölükleri — inglizce, almanca, frenkçe, felemenkçe.

Qırımtatar vikipediaysı 2008 s. yanvarnıñ 12-ında yaratıldı. Şimdi onıñ 29.709 maqalesi bar.

## Daa baqıñız

* Qırımtatarca Vikipediya

|  |  |
| --- | --- |
|  | *Bu tamamlanmağan bir maqaledir*. *Onı tüzetip ya da tamamlap Vikipediyağa yardım ete bilesiñiz*.
 |
# Qırımtatarca Vikipediya

Qırımtatarca
Dobrucatatarca
**Qırımtatarca Vikipediya** (Dobrucatatarca: *Kîrîm tatarşa Wikipediya*) — azat çoq tilli entsiklopediya olğan Vikipediyanıñ qırımtatar tilindeki bölügi.

| Qırımtatarca Vikipediya (iyünniñ 9, 2026 senesi)
 |
| --- |
| Qullanıcılar
 | 76.775
 |
| Maqaleler
 | 29.710
 |
| İdareciler
 | 2
 |

## Turqumlar

| Kod
 | Ad
 | Alı
 |
| --- | --- | --- |
| crh-latn / crh
 | Qırımtatarca, Latin urufatı
 | aktiv
 |
| crh-cyrl
 | Qırımtatarca, Kiril urufatı
 | aktiv
 |
| crh-latn-ro / crh-ro
 | Dobrucatatarca, Latin urufatı
 | Vikipediyada yoq, bazı Vikilerde saylana bile
 |

## Tarih

* Yanvar 12, 2008 – 1 maqale
* Yanvar 21, 2008 – 557 maqale
* Oktâbr 20, 2009 – 1000 maqale
* Yanvar 30, 2010 – 1405 maqale
* Mayıs 16, 2014 – 4035 maqale
* Yanvar 16, 2021 – 8497 maqale
* Yanvar 21, 2022 – 15000 maqale
* Avgust 27, 2022 - 20000 maqale
* Mayıs 14, 2023 – 25000 maqale
* Oktâbr 1, 2024 – 28420 maqale
# İtaliya

‌

| İtaliya **İtalyan Cumhuriyeti** |
| --- |
| *Italia*
*Repubblica Italiana* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *yoq* |
| Gimn: *«Il Canto degli Italiani»* *(İlalyanlarnıñ türküsi)* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1861 mart 17
 |
| **Resmiy til** | İtalyan tili
 |
| **Paytaht** | Roma |
| **Eñ balaban şeerler** | Roma, Milan, Turin‌
 |
| **Devlet qurumı** | parlament cumhuriyeti‌
 |
|  • Prezident
 | Sergio Mattarella[d]‌
 |
|  • Baş nazir
 | Giorgia Meloni |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  301 318 km² (71-inci) 2,4 %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 23-ünci ▼58 850 717 kişi (2023) 195,31 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▼2,01 trln. $ (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,895 |
| **Para birlemi** | avro (EUR, €)
 |
| **İnternet domeni** | .it
 |
| **Telefon kodu** | +39
 |
| **Saat quşağı** | UTC+1
 |

**İtaliya**, resmiy adı **İtalyan Cumhuriyeti** (italyanca *Italia*, *Repubblica Italiana*) – cenübiy Avropada, Appenin yarımadasında bir devlet. İtaliyanıñ paytahtı ve eñ balaban şeeri Romadır.

## İhtar
# Şeer

Şeer
**Şeer** — balaban bir meskün yerdir, onıñ ealisi köy hocalığınen oğraşmay.

| **Meskün yerler** |
| --- |
| qasaba | köy | şeer şeklinde qasaba | şeer
 |
| küçük meskün yerler  büyük meskün yerler |
# Vatikan

‌

| Vatikan **Vatikan Şeeri Devleti** |
| --- |
| *Vaticanum*
*Status Civitatis Vaticanae*
*Vaticano* *Stato della Città del Vaticano* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *yoq* |
| Gimn: *«Inno e Marcia Pontificale»* *(Gimn ve Potifik Marşı)* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1929 fevral 11 (İtaliyadan) |
| **Resmiy til** | Latin tili, İtalyan tili
 |
| **Paytaht** | Vatican Şeeri |
| **Eñ balaban şeerler** | Vatican Şeeri‌
 |
| **Devlet qurumı** | absolüt monarhiya‌
 |
|  • Roma Papası
 | XIV. Leo[d]‌
 |
|  • Şeer idarecisi
 | Raffaella Petrini[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  0,44 km² (232-nci) - %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 229-ıncı ▲882 kişi (2024 dekabr 31) 2004,55 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** |  |
| **Para birlemi** | avro (EUR, €)
 |
| **İnternet domeni** | .va
 |
| **Telefon kodu** | +39 (İtaliyanen beraber)
 |
| **Saat quşağı** | UTC+1
 |

**Vatikan**, resmiy adı **Vatikan Şeeri Devleti** (latince *Vaticanum*, *Status Civitatis Vaticanae*; italyanca *Vaticano*, *Stato della Città del Vaticano*) - cenübiy Avropada İtalyan paytahtı Roma şeeriniñ içinde bulunğan kiçik bir devlet.
# Avropa

Dünya haritasında Avropa

**Avropa** – Afrikanıñ şimalinde, Asiyanıñ ğarbında ve Atlantik okeanınıñ şarqında bulunğan, yarımada şeklindeki qıta. Dünyanıñ eñ küçük ekinci qıtası. Asiyanen beraber büyük Avrasiya qıtası terkip ete. Atlantik ve Arktik okeanlarğa ve olarnıñ deñizlerine (Aq, Qara, Baltik ve ilh.) çıqışı bardır. Avropa qıtasınıñ meydanlığı 10 523 000 km² (dünyanıñ 2%), ealisi 712 000 000 kişidir (dünya ealisiniñ 11%).

     Şimaliy Avropa      Ğarbiy Avropa      Şarqiy Avropa      Cenübiy Avropa

**Qıtalar**

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Afrika
 |  Antarktida
 |  Asiya
 |  Avropa
 |  Avstraliya ve Okeaniya
 |  Şimaliy Amerika
 |  Cenübiy Amerika
 |
# Latin tili

| Latin tili Lingua Latina
 |
| --- |
| Memleketler:
 | ölgentir
 |
| Resmiy status:
 | Roma İmperiyası, Vatikan
 |
| Sınıflaştırma
 |
| Kategoriya:
 | İtalyan tilleri
 |
| İnd-Avropa tilleri
İtalyan tilleri
Latin falisk tilleri
Latin tili |
| Elifbe:
 | Latin elifbesi
 |
| Til kodları
 |
| ISO 639-1:
 | la
 |
| ISO 639-2:
 | lat
 |
| ISO 639-3:
 | lat
 |
|  **Vikipediyanıñ Latince bölügi bar** |

**Latin tili** (latince *Lingua Latina*) qadimiy bir tildir, ölü tillerden biri. Latin tili Roma İmperiyasınıñ resmiy tili edi. Orta asır Avropasında mırzalar ve ruhaniyler qullana ediler. Roma İmperiyasınıñ yıqılğan soñ, halqnıñ Latin tili Frenk, İspan, İtalyan, Portugal, Romen ve başqa tillere çevirilgi.

Halq Latin tilinden kelgen Romans tilleri haritası
# Albius Tibull

**Albius Tibull** M.e. 55 ile M.e. 19 arası yaşagan bir latin şair. *Corpus Tibullianum* adlı ağıt kitabı yazdı.

| Albius Tibull |
| --- |
| latince *Albius Tibullus* |
|  |
| Doğğan künü | M.e 55 |
| Doğğan yeri | Roma |
| Ölgen künü | M.e 19 |
| Ölgen yeri | Roma |
| Memleketi | * Qadimiy Roma[d]
 |
| Zenaatı | şair |
| Baba | *bilinmez* |
| Ana | *bilinmez* |
|  Wikimedia Commons saytındaki **Multimedia fayllar** |
# Almaniya

‌

| Almaniya **Almaniya Federativ Cumhuriyeti** |
| --- |
| *Deutschland*
*Bundesrepublik Deutschland* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *yoq* |
| Gimn: *«Das Lied der Deutschen»* |
| **Mustaqillik tarihı** | 843 senesi
 |
| **Resmiy til** | Alman tili
 |
| **Paytaht** | Berlin |
| **Eñ balaban şeerler** | Berlin, Hamburg, Münhen‌
 |
| **Devlet qurumı** | federativ cumhuriyet‌
 |
|  • Prezident
 | Frank-Valter Ştaynmayer[d]‌
 |
|  • Kantsler
 | Friedrich Merz[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  357 050 km² (63-ünci) 2,416 %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 14-ünci ▼83 577 140 kişi (2024 dekabr 31) 234,08 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▲4,12 trln. € yaqın (2023)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,942 |
| **Para birlemi** | avro (EUR, €)
 |
| **İnternet domeni** | .de
 |
| **Telefon kodu** | +49
 |
| **Saat quşağı** | UTC+1
 |

**Almaniya**, resmiy adı **Almaniya Federativ Cumhuriyeti** (almanca *Deutschland, Bundesrepublik Deutschland*) – ğarbiy Avropada bir devlet.

## İhtar
# Hazaralar

Hazara milliy urbasında hazara qızı
**Hazaralar** (darica *هزاره‌ها*) ya da **azaralar** — Afğanistanda yaşağan dari tilinde (onıñ içinde hazaragi şivesi) laf etken bir türk (asılına köre) halqı, Afğanistannıñ tamır halqı. Olar Afğanistannıñ eñ büyük halqlarından biridir (bazı menbalarğa köre, olarnıñ sayısı 8 million nüfüske yete bile).

Olarnıñ etnogenezine birinci nevbette türkiy halqlar, amma monğol ve irani halqlar da tesir ettiler. Olar şiitlerdir. Tarihqa baqqanda, olar Afğanistanda quvulğanlar. Ükümdar Abdurrahman han hazaralarğa qarşı soyqırım etti.

Olar esasen Bamian vilâyetinde yaşaylar. Taliban tarafından yoq etken Bamian Buddaları — olarnıñ medeniy ve tarihiy mirasınıñ bir qısmıdır.

## Kitaplar

* *Monsutti Alessandro* War and migration: Social networks and economic strategies of the Hazaras of Afghanistan. — Routledge, New York: Routledge, 2005. — ISBN 978-0-415-97508-7
* *Frederiksen Birthe* Caravans and trade in Afghanistan: The changing life of the nomadic Hazarbuz. — London: Thames and Hudson, 1996. — ISBN 978-0-500-01687-9
* *Poladi Hassan* The Hazāras. — Stockton, California: Mughal Publishing Company, 1989. — ISBN 978-0-929824-00-0
* *Kakar M. Hasan* The pacification of the Hazaras of Afghanistan. — New York: Afghanistan Council, Asia Society, 1973.
* *Harpviken Kristian Berg* Political Mobilization Among the Hazara of Afghanistan: 1978–1992. — Oslo: Institutt for Sosiologi, Universitetet i Oslo, 1996. — ISBN 978-82-570-0127-8
# Afğanistan

‌

| Afğanistan **Afğanistan İslâm Emirliği** |
| --- |
| *افغانستان*
*د افغانستان اسلامي امارت*
*افغانستان* *امارت اسلامی افغانستان* |
|  | Afğanistan tuğrası |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *yoq* |
| Afğanistan milliy gimni
 |
| **Mustaqillik tarihı** | 1919 avgustos 8
 |
| **Resmiy til** | Puştun tili, Dari tili (farsça)
 |
| **Paytaht** | Kabil |
| **Eñ balaban şeerler** | Kabil‌
 |
| **Devlet qurumı** | İslâm Cumhuriyeti
Talibandan soñ: Teokratiya‌

 |
|  • Emir
 | Haybatulla Ahunzada[d]‌
 |
|  • Baş nazir
 | Mohammad Hasan Ahund[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi
 |  652 090 km² (41-inci)
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 40-ıncı ▲41 454 761 kişi (2023) 63,57 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▲17,2 mlrd. (2023)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,478 |
| **Para birlemi** | afğani (AFN)
 |
| **İnternet domeni** | .af
 |
| **Telefon kodu** | +93
 |
| **Saat quşağı** | UTC+4:30
 |

**Afğanistan**, resmiy adı **Afğanistan İslâm Emirliği** (puştuca *افغانستان* – *Afġānistān*, *د افغانستان اسلامي امارت* – *Də Afġānistān Islāmī Imārat*; darica *افغانستان* – *Afġānistān*, *امارت اسلامی افغانستان* – *Imārat-i Islāmī-yi Afghānistān*) – Asiyada bir memleket.

Afğanistan haritası
* Kabul
*
*
*

## Tüpbilgiler
# Evliya Çelebi

| Evliya Çelebi |
| --- |
| osmanlıca اولیا چلبی‎ |
|  |
| Doğğan künü | 1611 mart 25(1611-03-25)[…] |
| Doğğan yeri | * İstanbul, Osmanlı Devleti
 |
| Ölgen künü | 1682[…] |
| Ölgen yeri | * Qaire, Mısır ya da
* İstanbul, Osmanlı Devleti
 |
| Memleketi | * Osmanlı Devleti
 |
| Zenaatı | keşfiyatçı seyaatçı, tarihçı, yazıcı, seyaatçı, şair, seyaatçı yazıcı |
|  Wikimedia Commons saytındaki **Multimedia fayllar** |

**Evliya Çelebi** (Mart 25 1611, İstanbul — 1681) — XVII asırnıñ ortalarında Qırım Hanlığı topraqlarını ziyaret etip tafsilâtlı tarif etken belli osmanlı seyaatçısıdır. Geray devletiniñ topraqlarında yapqan seferiniñ neticesinde qırımtatar devletiniñ keçmişi devri aqqında işançlı qaydlar qaldırdı, aynı vaqıtta memleketteki bugünki siyasiy vaziyetni de tasvir etti.

## Edebiyat

Seyahatname — Evliya Çelebi

## İhtar
# Tatar tügülmen, degenlerge!

**Tatar tügülmen, degenlerge!** — qırımtatar ulu şairi Bekir Çoban-zadeniñ 1919 senesi yazğan bir şiiri.

## Şiir

Süñlün cılınıñ dördünci ayında,

Macarlar eliniñ bir qızğın cayında…

Cetişti Batı han qart Dunay boyuna…

Haberler ciberdi yavurlar soyuna…

«Habersiz keldiler, deme soñ duşman,

Atıñnı egerle, yayıñnı quşan!..»

Yavurlar, dinleri tatardan ayrı:

Frengi, germanı, o mürtet macarı…

Bekletmiy cetişti, külüşip, oynap,

Collarda tusnaqlar, elçiler qaynap…

Haçların taqtılar öpip moyunğa,

Kör, topal erenler ep keldi oyunğa…

«Barbarlar, bularnıñ soğuşı oyun…

Din, bilgi qolıman qırayıq soyun…»

Diy edi Avropa, bu yavur oppa…

Tatardan körmegen bir yahşı sopa…

Tatarlar turdılar çıñların cırlap,

Yayların, atların altunman sırlap…

Bir soğuş boldı şay… Ah, Acem körse!..

Firdevsiy bulardan bir destan örse!..

On kere saldırdı cavur şay gürlep,

On kere qanıman yerlerni kirlep…

Oy, tatar balları bar edi cenkte,

Bularnıñ torunı Cengiz de, Lenk de…

Tütme-tüt boldı ay, bayraqlar qolda,

Qoraylar toz boldı, sel aqtı colda…

Ay, urdı cigitler narasız, sessiz…

Bir künde cığıldı Avropa essiz…

Yetmiş bir milleti boynunı egdi…?-

«Amenna!» dediler, Batı han ceñdi…

Batı han qolunda kemigi, eti…

Avropa o vaqıt «Tatarman!» dey edi…

O aqşam bir dügün yasadı tatar,

O aqşam kerekmiy cıldızlar, aylar…

Çın tatar bulardır, qaytarma bilgen,

Tatarca cırlağan, ölümge külgen…

Bar tatar tek bugün caşağan bolsa,

Bugünçün tuvğan da aşağan bolsa…

\* \* \*

«Biz tatar tügülmiz!», — dey bugün dönme,

Elbette, tügülsiñ, ay, bayğuş köle…

Sen bugün oytalıq, ırğatsıñ, çoban!

«Tatarman!» — deseñ de, tabılmaz inanğan…

Seniñ bu inkârıñ qorqudan kele…

«Men tatar tügülmen!» — Avropa küle…

Azğana yüregiñ bolsa tek seniñ,

Añlasañ cigitlik ne demek ekenin…

Tanısañ Batını, Cengizni yahşı,

Aqar da közleriñ ökürli yaşı.

«Tatarman!» — der ediñ, kökregiñ tüyip,

«Tatarman!» — der ediñ öz tiliñ süyip…

Sen tatar tügülsiñ, soğuşta bolmay,

Bir Batı çığıp da, qamçısın almay…

Tatarsıñ toy bolsa, tac, taht tursa,

Bir Cengiz qopıp da, ayağın ursa…

Soğuştan burun da er sözü inkâr,

Soğuşlar bitken soñ alayı tatar…

\* \* \*

Qabışqan betiñde bolmasa eski

Batırlar soyunıñ al qanı, süyegi…

Bazı bir sözüñde bolmasa izi,

Burunğı cigitler duyğusı, sesi…

Oşasañ bütünley duşmanğa, cavğa,

İç tüşkün körmesem qılıçqa, atqa…

Seniñmen der edim men de: «Coq tatar!

Batıman, Cengizmen kömüldi barabar…»
# Birinci Cian cenki

I Cian cenki iştirakçileri. Antant ve onıñ tarafdarları yeşil, Merkeziy devletleri portaqal, tarafsız memleketler kül tüsnen kösterilgen.
**Birinci Cian Cenki** XX asırnıñ başında olıp keçti. 1914 senesi iyül 28 künü başlandı. Bir qaç künden soñ bu cenk cian cenkine çevirildi. Dört yıl ve üç ay devam etken (1918 senesi noyabr 11 künü bitti) cenkte otuz üç memleket – o devir insanlıqnıñ 87%-i – iştirak etti.

Cenk yılları iqtisadiy vaziyet ep kerginleşe edi. Fabrikalar qapala, fiyatlar öse, köyler harabe alda ediler. Bu devirde devletke itirazlar ve inqilâbiy ğayeler arta edi. Tek Ukrainada 1915 senesi 117 iş taşlav (забастовка), 1916 senesi – 218 iş taşlavlar olıp keçti. İş taşlavlarda 240 000 işçi iştirak etti.

## Esas iştirakçiler

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| **Antant** | **Merkeziy devletler** |
|  Büyük Britaniya |  Almaniya
 |
|  Frenkistan |  Avstriya-Macaristan
 |
|  Rusiye |  Osmanlı Devleti
 |
|  İtaliya |  Bulğaristan
 |
|  Sırbistan |  |
|  AQŞ |  |
| **ve başqaları** |  |
# Ahmet Ali Çelikten

**Ahmet Ali Çelikten** ilk cian cenkinde uçan Osmanlı uçucı. Birinci qara uçucı edi. 1883 senesi doğdı. 1908 senesi deñiz tehnikulı oqutuv *Haddehane Mektebi* bitire. 1914de Mülâzım-ı evvelde deñiz uçuv mektebinde *Mülâzım-ı evvel*de oqudı. İlk Cian cenki ve Türk mustaqillik cenkinde cenkleşti. 1924 senesi Türkiye Cumhuriyeti İstiqlâl Medali (*İstiklâl Madalyası*) mukâfatınen taqdirlengen edi*.* 24 İyün 1969 künü öldi.

| Ahmet Ali Çelikten |
| --- |
| türkçe *Ahmet Ali Çelikten* |
|  |
| Doğma adı | İzmirli Ahmet Alioğlu |
| Doğğan künü | 1883(1883) |
| Doğğan yeri | Osmanlı Devleti |
| Ölgen künü | 24 iyün 1969 |
| Ölgen yeri | Türkiye |
| Memleketi | * Osmanlı Devleti
* Türkiye
 |
| Zenaatı | uçucı, askeriy hadim |
| Mukâfatlar |

Türkiye Cumhuriyeti İstiqlâl Medali

 |
|  Wikimedia Commons saytındaki **Multimedia fayllar** |
# Ğazze soyqırımı

| Ğazze soyqırımı |
| --- |
|  |
| Devlet | * Filistin
* İsrail işğali altındaki territoriyalar[d]
* İsrail ve onıñ işğali altındaki territoriyalar[d]
 |
| Bulunğan yeri | * Ğazze sektorı[d]
 |
| Başlanğan vaqtı | 2023 oktâbr 7 |
| Ölü sayısı | 64 260 kişi |
| İsse qoşqan faktor | 2023 Ğazze gumanitar buhranı[d] ve sionizm[d] |
| Ücüm maqsadı | filistinler[d] |
| Cinayetçi | İsrail |
| Qurban | filistinler[d] |

**Ğazze soyqırımı** — Ğazze cenki vaqtında İsrail tarafından Filistin halqınıñ devam etken, maqsatlı ve sistemalı öldürmesidir.

## Atıflar
# İsrail

‌

| İsrail **İsrail Devleti** |
| --- |
| *ישראל*
*מדינת ישראל*
*إسرائيل* *دولة إسرائيل* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *yoq* |
| Gimn: *«Ha Tikva»* *(Ümüt)* |
| **Mustaqillik tarihı** | 1948 mayıs 14 (Büyük Britaniyadan) |
| **Resmiy til** | İbrani tili, Arap tili
 |
| **Paytaht** | Qudus |
| **Eñ balaban şeerler** | Qudus, Tel Aviv-Yafo, Hayfa‌
 |
| **Devlet qurumı** | cumhuriyet‌
 |
|  • Prezident
 | İzak Hertzog[d]‌
 |
|  • Baş nazir
 | Binyamin Netanyahu[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  20 770 / 22 072 km² (151-inci) ~2 %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 96-ncı ▲9 840 000 kişi (2023) 473,76 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | 521 mlrd. dolar (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 | 478 010 000 000 dolar |
| **İİİ** | 0,919 |
| **Para birlemi** | yañı şekel (₪, NIS)
 |
| **İnternet domeni** | .il
 |
| **Telefon kodu** | +972
 |
| **Saat quşağı** | UTC+2
 |

**İsrail**, resmiy adı **İsrail Devleti** (ibranice ישראל - *Yisrā'el*, מדינת ישראל - *Medīnat Yisrā'el*; arapça إسرائيل - *Isrā'īl*, دولة إسرائيل - *Dawlat Isrā'īl*) – Asiyada bir memleket. Aq ve Qızıl deñizlerge çıqışı bardır.

## İhtar
# İran

‌

| İran **İran İslâm Cumhuriyeti** |
| --- |
| *ایران*
*جمهوری اسلامی ایران* |
|  |  |
| bayraq
 | tuğra
 |
|  |
| Milliy şiar: *«İstiqlâl, azadî, cumhuri-ye islâmi»* *(İstiqlâl, Azatlıq, İslâm Cumhuriyeti)* |
| Gimn: *«Surûd-ı Millî-ye İrân»* *(İran İslâm Cumhuriyetiniñ gimni)* |
| **Mustaqillik tarihı** | milâttan evel 559 s.
 |
| **Resmiy til** | Fars tili
 |
| **Laf etilgen başqa tiller** | Azerbaycan tili, Kürd tili, Beluç tili ve başqa
 |
| **Paytaht** | Tehran |
| **Eñ balaban şeerler** | Tehran‌
 |
| **Devlet qurumı** | İslâm Cumhuriyeti‌
 |
|  • Prezident
 | Mesud Pezeşkiyan[d] |
| **Meydanlıq**   • Cemi   • Suv (%)
 |  1 648 195 km² (18-inci) 0,7 %
 |
| **Eali**   • Cemi   • Eali sıqlığı
 | 18-inci ▲92 417 700 kişi (2025) 56,07 kişi/km²
 |
| **UİM** (nominal)   • Cemi   • Can başına
 | ▲389 mlrd. $ (2022)
 |
| **UİM** (SAQP)   • Cemi   • Can başına
 |  |
| **İİİ** | 0,774 |
| **Para birlemi** | İran Rialı (IRR)
 |
| **İnternet domeni** | .ir
 |
| **Telefon kodu** | +98
 |
| **Saat quşağı** | UTC+3:30
 |

**İran**, resmiy adı **İran İslâm Cumhuriyeti** (farsça جمهوری اسلامی ایران‎ – *Cumhuri-ye İslâmi-ye İran*) – ğarbiy Asiyada bir memleket. Payitahti Tehran

## Gimn

İrannıñ gimni:

 İran İslam Cumhuriyetiniñ gimni (de jure)

 Ey İran (de fakto)

## İhtar