# تەناخ

|  |
| --- |
| زنجیرەک وتار لەسەر |
|  |
| **جوولەکایەتی** |
| پۆل:جوولەکایەتی |
| جووەکان · جوولەکایەتی · خێڵەکان |
| ئۆرسۆدۆکس · کۆنەپەرستی · چاکسازی |
| حەریدییەت · حەسیدییەت · ئۆرسۆدۆکسییەتی نوێ |
| درووستکار · نوێگەر · مرۆڤادۆست . حاخامییەت . قەڕاییەت · سەمارییەت |
| فەلسەفەی یەهوودییەت |
| پرەنسنیپەکانی باوەڕ · منیان · کابالا |
| هەڵبژێردراوی · هۆڵۆکۆست · هالاخا · کەشروت |
| سەنیەعووت · هاوڕێیەتی · مۆراڵ · مووسار |
| **دەقی ئایینی** |
| تەورات · تەناخ · تەلموود · مەدارش · تۆسێفتا |
| کارە ڕەببانییەکان · کوزاری · تەوراتی میشنە |
| ئەربەعە تۆریم · شولحان عاروخ · میشنە بێرورە |
| خومەش · سیدۆر · Piyutim · زۆرهار · تانیا |
| **شارە پیرۆزەکان** |
| قودس · سەفەد · خەلیل · تەبەڕییە |
| **کەسایەتی گرنگ** |
| ئیبراهیم · ئیسحاق · یەعقووب/ئیسرائیل |
| سارا · ڕیبیکا · راحێل · لیئە |
| مووسا · دەبورا · راعوس · داوود · سوولەیمان |
| ئیلیا · Hillel · شامای · یەهوودای پادشا |
| Saadia Gaon · Rashi · Rif · Ibn Ezra · Tosafists |
| Rambam · Ramban · Gersonides |
| Yosef Albo · Yosef Karo · Rabbeinu Asher |
| Baal Shem Tov · Alter Rebbe · Vilna Gaon |
| Ovadia Yosef · Moshe Feinstein · Elazar Shach |
| Lubavitcher Rebbe |
| **سووڕی ژیانی یەهوودەکان** |
| Brit · B'nai mitzvah · Shidduch · Marriage |
| Niddah · Naming · Pidyon HaBen · Burial |
| **پیاوانی ئایینی** |
| حاخام · Rebbe · Hazzan |
| کۆهێن/قەشە · Mashgiach · Gabbai · Maggid |
| Mohel · ماڵی ئایین · روش يشيفة |
| **تەلارە ئایینییەکان** |
| كنيس · ميكفة · پەرستگای پیرۆز / Tabernacle |
| **وتارە ئایینییەکان** |
| تالڵیت · Tefillin · Kipa · Sefer Torah |
| تزيتزيت · Mezuzah · منورة · Shofar |
| 4 Species · Kittel · Gartel · Yad |
| نوێژەکانی یەهوودییەت |
| خزمەتگوزارییەکانی یەهوودییەت · Shema · Amidah · Aleinu |
| Kol Nidre · Kaddish · Hallel · Ma Tovu · Havdalah |
| **یەهوودییەت و ئایینەکانی تر** |
| مەسیحییەت · ئیسلام · کاسۆلیکییەت · رێککەوتن |
| أديان إبراهيمية · Judeo-Paganism · التعددية |
| المورمونية · "Judeo-Christian" · Others |
| **بابەتی پەیوەندیدار** |
| نقض لليهودية · معاداة اليهودية |
| معاداة السامية · محبة أو محاباة السامية · يشيفة |
| * ب
* و
* د
 |

تۆماری کتێبی تەناخ
**تەناخ** (بە عیبری:תנ"ך) ناوی عیبری کتێبی پیرۆزی یەھوودیەکانە کە لە لای مەسیحیەکان پێی دەوترێ **تەوراتی عیبری** و دوای ھەندێ گۆڕانکاری و زیادکردن بە ناوی پەیمانی کۆن خستراوەتە ناو ئینجیلی پیرۆز و سێ بەش لەخۆ دەگرێ:

* تەورات یان **توورا** (بە عیبری:תורה) = (فەرمان یان شەریعەت)
* نێڤیم (بە عیبری:נביאים) = (کتێبی پێخەمبەران)
* کێتووڤیم (بە عیبری:כתובים) = (نووسراوەکان)

**تەناخ** لەڕاستیدا لە تێکەڵ کردنی پیتی سەرەتای ئەو سێ وشەیە لە زمانی لاتینی دا درووست بووە. *ت*، *ن*، *خ*.

## ناوەکانی کتێبەکانی تەورات

ناوەکانی ناو بازنە ئەو ناوانەن کە لای مەسیحیەکان باون:

### تەورات

* بێرشیت בראשית (کتێبی خووڵقان)
* شەمووت שמות (کتێبی دەرچوون)
* ڤییقرا ויקרא (کتێبی لێڤیتێس = ئەو بانگ دەکات)
* بێمدیبار במדבר (بەمیدبار = لە بیابان)
* دێڤاریم דברים (وتارەکان)

### نێڤیم

* کتێبی نێڤیم کە خۆی لە چەند بەشێکی تر پێک ھاتووە.
* کتێبی یووشەع یان یەهووشەع יהושע

بە پێخەمبەرایەتی یووشەع یان چوونە ناو **سەرزەوی پیرۆز** لە لایەن قەومی بەنی ئیسرائیل دەست پێ دەکا و مێژووی قەومی بەنی ئیسرائیل دەڵێتەوە.

* شووفتیم یان کتێبی داوەران (حاکمەکان) שופטים

باسی بەسەرھاتەکانی ھەندێ حاکم دەکات کە دوای یووشەع رێبەری خەڵکیان لەستۆ بوو، وەکوو: *دوورا* و *گیدعوون* و *شیمشۆن*.

* شێمۆئیل שמואל، دوو کتێبی ھەبووە.

ئەو کتێبە باسی دوای *شووفتیم* دەکات. ھەروەھا باسی بوونە پاشای **شاوول** یەکەم پاشای بەنی ئیسرائیل و دواتریش باسی داوود دەکا.

* مەلاخیم یان کتێبی پێخەمبەران מלכים

بە باس کردنی سەردەمی پاشایانی بەنی ئیسرائیل لە دوای داوود و لە دەسەڵاتی شۆلۆمۆ(سولەیمان) دەست پێ دەکات و تا تێکدرانی **خانووی ھێمیقداش** بە دەستی پاسای بابێل درێژەی ھەیە.

* ئەشعیا ישעיהו
* ئەرمیا ירמיהו
* حەزقیال יחזקאל

#### دوازدە کتێبکان

* یووشەع הושע
* یووئیل יואל
* عامووس עובדיה
* عووبێدیا עובדיה
* یوونس יונה
* میخا מיכה
* ناحووم נחום
* حەب‌قووق חבקוק
* سێفنیا צפניה
* حەگای חגי
* زەکەریا זכריה
* مالاخی מלאכי

### کێتووڤیم

* تێھیلیم یان سروودەکانی داوود یان زەبوور یا مزامیر داوود תהילים
* میشلێ شلۆمۆ یان ئاماژەکانی سولەیمان משלי
* کووھێلێت جامعە קהלת یان جامعە لە بارەی سولەیمان کووڕی داوود دایە.
* شێرھاشێریم، گەرەترین غەزەڵەکان یان بە کوردی *گەرەترین غەزەڵەکان* שיר השירים
* ئەیووب איוב
* ڕووس רות
* ئێرمیا איכה
* ئێستێر אסתר
* دانیال דניאל
* ئێزرا עזרא
* نێحیمیا נחמיה
* مێژووێ سەردەمەکان דברי הימים شامل کتێبی یەکەم سەردەمەکان و کتێبی دووھەمی سەردەمەکان

## وتارە پەیوەندیدارەکان

* یەھوودییەت
* تەورات
* بەنی ئیسرائیل
* یووشەع
* سولەیمان
* داوود
* ئایینە ئیبراھیمییەکان

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان

* ویکی فارسی تنخ