Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# سی ژۆو

**پاشا سی ژۆو** (بە چینی:周思王 خوێندنەوە: ژۆو سی وانگ) ناوی کەسی **جی شوو**، ٣٠م پاشای ئیمپراتۆریەتی ژۆو بوو، ١٨م پاشا بوو لە بەشی ڕۆژھەڵاتەکەی.

بە لەناوبرنی براکەی لە ٤٤١ی پێش زاین چووە سەر تەخت، کە براکەی پاشا ئای تەنھا سێ مانگ بوو چووبوە سەر تەخت، ھەرچۆنێک بێت دواتر خۆی لەلایەن برا بچووکەکەیەوە لەناوبرایەوە دوای پێنج مانگ لە فەرمانڕەوایەتی.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «سی ژۆو»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
* دەروازەی ژیاننامە
# دووک وێنی ڕۆژھەڵاتی ژۆو

**دووک وێن** (بە چینی: 東周文公; خوێندنەوە: دۆنگ ژۆو وێن گۆنگ) ناوی کەسی: **جی جیێ**، چووە سەر فەرمانڕەوایی وەک **پاشا ھویی ژۆو**، بەڵام ئیمپراتۆریەتەکە لەو پەڕی لاوازی دابوو و دەسەڵاتی زۆر بچووکتر ببۆوە فەرمانڕەوایەتیەکەی لە ٢٥٥ی پێش زایین تا ٢٤٩ی پێش زایین، بەمە کۆتایی ھات کاتێک شانشینی چین لە کاتی یەکخستنەوەی چین ھێرشی کردە سەر ڕۆژھەڵاتی ژۆو بووە یەکێک لە ویلایەتەکان لەناو شانشینی چین. دووک وێن دواین ئەندام بوو لە ئیمپراتۆریەتی ژۆو کە چووبێتە سەر تەختی شاھانە لە چین. ھەرچۆنێک بێت لە دەرەوەی پایتەختەکەی ھەرگیز وەک پاشا سەیریان نەدەکرد. و دواتریش چین کۆتایی بە فەرمانڕەوایەتیەکەی ھێنا لە ٢٤٩ی پێش زاین. بەمەش کۆتایی بە ئیمپراتۆریەتی ژۆو (لەناویدا بەرەی ڕۆژاوا، ڕۆژھەڵات، ھەروەھا بەشی ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا) بووە پارچەیەک لە پارچەکانی شانشینی چین.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
* دەروازەی ژیاننامە
# لاوتسزی

| لاوتسزی |
| --- |
|  |
| 老子  |
| لەدایکبوون | سەدەی 6 پز  ویلایەتی چوو، Zhoukou  |
| مەرگ | ھەزارەی ١ەم پز  |
| پیشە | فەیلەسووف، archivist، نووسەر، Taoist  |
| کارەکان | 道德經  |
| مناڵ | Li Zong  |
| باوان | * Li Jing
* Unknown
 |

پەیکەری لاوتسزی
**لاوتسزی** (بە چینی:老子) نووسەر و فەیلەسووفی چینی کەڤنارە وە کەسایەتییەکی کاریگەربوو لە بیروباوەڕی تاویزم. لاوتسی نووسەری تێکستی کلاسیکی (تاو تی چینگ) بوو.

## تێبینیەکان

## سەرچاوەکان

* دەروازەی چین
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی فەلسەفە
* دەروازەی وێژە
# ویلایەتی تان

ویلایەتەکانی سەربە ژۆو
**تان** (بە چینی: خوێندنەوە: تان) ویلایەتێکی سەربە ئیمپراتۆریەتی ژۆو بوو کە لە ئەمرۆدا ئەکەوێتە شاندۆنگ لە سەردەمی دێرینی چینی سەردەمی بەھار و پایز.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «مێژووی چین»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
# ویلایەتی لیانگ

**لیانگ** (بە چینی: خوێندنەوە:لیانگ) ویلایەتێکی سەربە ئیمپراتۆریەتی ژۆو بوو لە سەردەمی بەھار و پایز لە مێژووی دێرینی چین، کە سنووردار بوو لەگەل ویلایەتی چین.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Liang\_(state)»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
# ویلایەتی ئێ

ویلایەتی ئێ ویلایەتێکی دێرینی چین بوو کە لە سەردەمی ئەمرۆ: ھێنان و ھوبێی لە چین، لە نێوان سەدەی ١٢ ی پێش زایین تا ھەڵوەشانەوە و ڕووخانی لە ٨٦٣ی پێش زایین پێشوو تر ویلایەتێکی سەربە ئیمپراتۆریەتی شانگ بوو. وە فەرمانرەواکانی بریتی بوون لە لۆردە یان وەزیرەکانی ئیمپراتۆریەتی شانگ

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «/E\_(state)»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
# ویلایەتی چوان

**ویلایەتی چوان** (بە چینی سادەکراو: 权国; چینی دێرین:權國 خوێندنەوە: چوان گوۆ) ویلایەتێکی سەربە ئیمپراتۆریەتی ژۆو بوو، فەرمانرەواکانی بە ڕەسەن خەڵکی ئیمپراتۆریەتی شانگ بوون ویلایەتی چوان لەلایەن وێن دینگ دامەزراوە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «مێژووی چین»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
# ویلایەتی شێن (ھێنان)

**ویلایەتی شێن** (چینی سادەکراو: 沈国; چینی دێرین:沈國: خوێندنەوە: شێن گوۆ) یەکێک بوو لە ویلایەتەکانی سەربە ئیمپراتۆریەتی ژۆو لە سەردەمی بەھار و پایز لە جیھانی مۆدێرنیی ئەمرۆدا ئەکەوێتە ھێنان.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «مێژووی چین»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
# ویلایەتی تچاوۆ

ویلایەتەکانی ژێر ژۆو
**ویلایەتی چاوۆ** (بە چینی:巢) ویلایەتێکی سادەی سەردەمی برۆنزی چین بوو کە خەڵکەکەی دەگەڕانەوە بۆ ڕەگەزی ھۆزی شوو کە لە باشووری دەریاچەی ھوایی دەژیان.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Chao\_(state)»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
* دەروازەی ژیاننامە
# ویلایەتی ژۆنگلی

**ویلایەتی ژۆنگلی** (بە چینی:鍾離, بە شێوەیەکی ڕەسەن بە 童麗 دەنوسرێت) ویلایەتێکی دێرینی چین بوو لە سەردەمی بەھار و پایز ویلایەتێکی سەربە ئیمپراتۆریەتی ژۆو بوو، ویلایەتی ژۆنگلی یەکێک بوو لە ویلایەتە بەھێزەکانی سەردەمی خۆی کە بتوانێت بەرگری لەخۆی بکات.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «مێژووی چین»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
# ویلایەتی ژۆولای

لە ناوەراست ویلایەتی ژۆولای، لە ڕۆژھەڵات ، لە ڕۆژاوا ویلایەتی چوو، لە باکووری ویلایەتی سوو، لە پاشان ھەردوو ویلایەتی چای و چێن ئەکەونە سەر ویلایەتی چوو
**ویلایەتی ژۆولای** (بە چینی: 中山;) ویلایەتێکی بچووک بوو لە سەردەمی بەھار و پایز کە فەرمانرەوایەتی بەشێکی ناوەندی ڕووباری ھوایی دەکرد، پایتەختەکەی ھەمان ناوی ویلایەتەکەی ھەبوو، دواتر بەھۆی فراوانخوازی  چوو، چوو فراوانخوازیەکەی تا ڕۆژھەڵات برد و ویلایەتی ژۆولای گرتەوە بەڵام چوو ھێشتی ویلایەتی ژۆولای بەشێوەیەکی ناو خۆبەڕێوەبەری بکات لەژێر ئیمپراتۆریەتەکەی، ویلایەتی ژۆولای مایەوە تا ٥٢٩ی پێش زاین، دواتر ویلایەتی وو پایتەختەکەی خستە ژێر دەسەڵاتی خۆی و خێزانی فەرمانرەوایی ژۆولای دەسەڵاتیان لەدەستدا.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «مێژووی چین»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
# چێن توۆ

**چێن توۆ** (بە چینی:陳佗; خوێندنەوە: چێن توۆ) ١٣م فەرمانرەوای ویلایەتی دێرینی چین ویلایەتی چێن بوو لە سەردەمی بەھار و پایز

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «مێژووی چین»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
* دەروازەی ژیاننامە
# ییچوو

ویلایەت و ناوچەکانی ژێر ئیمپراتۆریەتی ژۆو
**ییچو** (بە چینی سادەکراو:义渠 چینی دێرین:義渠 خوێندنەوە: یی چوو) ویلایەتێکی دێرینی چین بوو کە ئەمرۆ بە نینگسیا دایە لە رۆژھەڵاتی گانسو و باکووری شێنسی لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ژۆو.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «ییچوو»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
* دەروازەی ژیاننامە
# سەربزێوی

**سەربزێوی** یان **یاخیبوون** ڕاپەڕینێکی توندوتیژانەیە لە دژیی حکوومەت. **سەربزێو** ئەو کەسەیە کە خەریکی سەربزێویییە. **گرووپی سەربزێوکار**، گرووپێکی ھاوئاھەنگی ھۆشیارانەن، و ھەوڵ دەدەن جڵەویی ڕامیاری بەسەر تەواوی دەوڵەتێک یان بەشێک لە دەوڵەتێکدا بەدەست بھێنن. زۆرجار سەربزێوی بەھۆی ناڕەزایی ڕامیاری، دینی، یان کۆمەڵایەتییەوە دروست دەبێت کە لە نایەکسانی یان پەراوێزخستنێکی ھەستپێکراوەوە سەرچاوە دەگرێت. وشەی سەربزێوی لە زمانی ئینگلیزیدا (بە ئینگلیزی: Rebellion) لە لاتینی *re* و *bellum* ھاتووە، و لە فەلسەفەی لۆکدا ئاماژەیە بۆ بەرپرسیارێتی خەڵک بۆ ڕووخاندنی حکوومەتێکی ناڕەوا.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی کۆمەڵگا
# جووتیاری کرێچی

| جووتیاری کرێچی |
| --- |
| لقی | جووتیار |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**جووتیاری کرێچی** (بە ئینگلیزی: Tenant farmer) جۆرێک لە جووتیارە کە لەسەر زەوی کەسێکی تر کار دەکات و بەشێک لە بەرهەمەکەی دەدات بە خاوەن زەوییەکە وەک کرێ.

## سەرچاوەکان
# پیتەر ھۆ

| پیتەر ھۆ |
| --- |
|  |
| لەدایکبوون |  (١٩٧٥-٠٩-١٣) ١٣ی ئەیلوولی ١٩٧٥ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| زمانی زگماکی | زمانی ئینگلیزی |
| زمانەکانی ئاخاوتن | زمانی ئینگلیزی |
| زمانی نووسین | زمانی ئینگلیزی |
| پەروەردە | Dominican International School، OCAD University |
| دەستپێکی چالاکی | ١٩٩٤ |
| ئامێری مۆسیقا | دەنگ |
| چەشن | mandopop |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**پیتەر ھۆ** (بە ئینگلیزی: Peter Ho؛ لەدایکبووی ١٣ی ئەیلوولی ١٩٧٥ لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا) ئەکتەرێکی ئەمریکییە. لە ١٩٩٤ دەستی بە چالاکی کردووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* پیتەر ھۆ لە بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی ھۆڵیوود
* دەروازەی فیلم
* دەروازەی ئەکتەران
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی ھونەرەکان
* دەروازەی تەلەڤیزیۆن
* دەروازەی مۆسیقا
# لیو فێی، شازادەی شانشینی چی

| لیو فێی |
| --- |
| *پاشا/شازادەی شانشنیی چی*  |
| فەرمانڕەوایی | ٢٠١ تا ١٨٩ی پێش زاین |
|

| ناوی دوای مردن |
| --- |
| پاشا داۆھوی چی (齊悼惠王) |

 |
| باوک | ئیمپراتۆر گاۆزوی ھان |
| دایک | Consort Cao |
| لەدایکبوون | نەزانراو |
| مردن | ١٨٩ی پێش زاین |

**لیو فێی** شازادەی شانشینی چی (بە چینی سادەکراو: 刘肥 چینی دێرین: 劉肥) بە فەرمی **پاشا دائۆھوی شانشینی چی** (بە چینی: 齊悼惠王 مردن: ١٨٩ی پێش زاین) کوڕی ئیمپراتۆر لیو بانگ بوو. دوای بەزاندنی سیانگ یو لە جەنگی گایسیا لە ٢٠٢ی پێش زاین لەنێوان لیو بانگ و سیانگ یو، لیو بانگ ئیمپراتۆریەتێکی دامەزراند بەناوی ھان و خۆی وەک ئیمپراتۆر ناساند و کوڕەکەی لیو فێی وەک پادشای شانشینی چی دانا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ژیاننامە
# شانشینی جینان

**شانشینی جینان** (بە چینی: 濟南郡) شانشینێکی مێژوویی چینە، کە ئێستا ئەکەویتە پارێزگای شاندۆنگ. شانشینی جینان لە رۆژھەڵاتی ھان دامەزرا. لەژێر شانشینی چی.

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی چین
# چاوۆ پی

| چاوۆ پی |
| --- |
| بە چینی: 曹丕 |
|  |
| لەدایکبوون | ٢٩ی ئایاری ٠١٨٧ Bozhou، چین |
| مردن | ٢٩ی حوزەیرانی ٢٢٦(٢٢٦-٠٦-٢٩) (٣٩ ساڵ ژیاوە) لوۆیانگ، چین |
| Courtesy name | 子桓 |
| Temple name | 世祖 |
| Posthumous name | 文皇帝 |
| باوک | چاوۆ چاوۆ |
| دایک | Empress Dowager Bian |
| ھاوسەر | خاتوو ژێن، Guo Nüwang، Q10884663، datter av keiser Xian |
| خزمەکان | Takamuko no Furutari |
| خێزان | House of Cao |
| شوێنی ڕەسەن | Luoyang |
| پیشە | شاعیر، نووسەر، پادشا، سیاسەتوان |
| پۆستەکان | Emperor of China، Chinese king |
| دۆخی مافەکانی لەبەرگرتنەوە | مافەکانی لەبەرگرتنەوە بەسەرچوون |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**چاوۆ پی** (لەدایکبووی ١٨٧ تا ٢٩ی حوزەراینی ٢٢٦( یەکەم ئیمپراتۆری ویلایەتی چاوۆ وێی بوو لە سەردەمی سێ شانشینەکە لە چین. دووەم کوڕی لۆرد چاوۆ چاوۆ بوو کە لە کۆتایی سەردەمی ھان ژیاوە لە ٢٥ی تشرینی دووەمی ٢٢٠ چاوۆ پی بە زۆر وادەکات ئیمپراتۆر سیان واز لە تەخت بێنێت و کۆتایی بە ئیمپراتۆریەتی ھان دەھێنێت دواتر لە ١١ی کانوونی یەکەمی ٢٢٠ خۆی وەک ئیمپراتۆر دەناسێنێت و ویلایەتی چاوۆ وێی دادەمەزرێنێت و بەردەوام دەبێت لە جەنگ دژی ویلایەتەکانی تری دەوروبەری. بەڵام لە جەنگەکانی سەرکەوتنێکی ئەوتۆ بەدەست ناھێنێت.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Cao Pi»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٦ی نیسانی ٢٠٢٢.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی چین
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
* دەروازەی وێژە
* دەروازەی سیاسەت
# یوان شوو

وێنەی یوان شوو لەلایەن وێنەکێشێکی ئیمپراتۆریەتی چینگ
**یوان شوو** لۆرد و ژەنەڕاڵێکی چینی بوو لە ساڵە دواییەکانی حکوومەتی ھانی ڕۆژھەڵاتدا دەژیا. دوای کەوتنی ئیمپراتۆریەتی ھان یوان شوو توانی گەشە بکات و خۆی وەک ئیمپراتۆر بناسێنێت و لە ١٩٧ی زاینیدا ئیمپراتۆریەتی ژۆنگ دابمەزرێنێ، ھەرچەند دوای مردنی ئیمپراتۆریەتەکەی ڕووخا.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Yuan Shu»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٣١ی ئابی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ژیاننامە
# دۆنگمیۆنگی گۆگۆریۆ

| دۆنگمیۆنگی گۆگۆریۆ |
| --- |
|  |
| فەرمانڕەوایی | ٣٧ی پێش زایین - ١٩ی پێش زایین |
| جێگر | پاشا یوری |
| Consort | سۆ سیۆ-نۆ |
| ھاوسەر | یەکەم ھاوسەر: خاتوو **یی**
 دووەم ھاوسەر: سۆ سیۆ-نۆ |
| باوک | هێ مو-سو |
| دایک | یۆھوا |
| لەدایکبوون | ٥٨ی پێش زایین |
| مردن | ١٩ی پێش زایین (تەمەن ٣٩) |
| ناشتن | پیۆنگیانگ |

|  |
| --- |
| دۆنگمیۆنگی گۆگۆریۆ |
| Hangul | 동명성왕 *یان* 동명왕  |
| Hanja | 東明聖王 *یان* 東明王  |
| Birth name |
| Hangul | 고주몽 *یان* 추모  |
| Hanja | 高朱蒙 *یان* 鄒牟  |

**پاشا دۆنگ میۆنگ** (٥٨ی پێش زایین تا ١٩ی پێش زایین | ماوەی فەرمانڕەوایی ٣٧ی پێش زایین تا ١٩ی پێش زایین). وە هەروەها دەناسرێت بە **دۆنگمیۆنگ سیۆنگھوانگ** (بەهانگۆل: 동명성왕 | بەهانجا: 東明聖王) کە بەمانای **پاشای ڕۆژهەڵاتی پیرۆز** دێت، وە دەناسرێت بە ناوی لەدایک بوونییەوە **جومۆنگ** (بەھانگۆل: 주몽، بەھانجا: 朱蒙) ئەو دامەزرێنەر و پاشای گۆگۆریۆیە لە باکووری سێ شانشینەکەی کۆریا کە توانی ناوچەکە کۆنتڕۆڵ بکات.

## فەرمانڕەوایی

لە ٣٧ی پێش زایین جومۆنگ و دووەم ھاوسەری سۆسۆنۆ گۆگۆریۆیان دامەزراند و بوون بە یەکەم پاشا و شاژن. لە ماوەی ھەمان ساڵدا پاشا سۆنگیانگی پیریو خۆی بەدەستەوەدا دوای وەرگرتنی ھاوکاری زاڵبوون بەسەر ھۆزی مۆھی و داگیری کرد. لە ٣٤ی پێش زایین، بە درێژایی دروست کردنی کۆشک، یەکەم پایتەختی گۆگۆریۆ شاری جۆڵبۆن، تەواو بوو. دوای چوار ساڵ، لە ٢٨ی پێش زایین، جومۆنگ، ژەنەڕاڵ پوو وای یۆم بۆ داگیرکردنی باکووری، ئۆکجی دیاریکرد. لە ماوەی ھەمان ساڵ، دایکی جومۆنگ، خاتوو یۆھوا مرد لە کۆشکی دۆنگبویۆ.

جومۆنگ نێردراوێکی نارد و لەگەڵ ژمارەیەکی زۆر دیاری بۆ پاشا گیموا لە سوپاسگوزاری بۆ پاشا گیموا. لە ١٩ی پێش زایین، یەکەم ھاوسەری جومۆنگ خاتوو (**یی**)، ڕۆشت لە دۆنگبویۆ لەگەڵ کوڕەکەی یوری بۆ گۆگۆریۆ، لەو کاتەدا ھاوسەری دووەمی جومۆنگ سۆ سیۆ-نۆ شاژن بوو. کاتێک خاتوو یی و یوری گەیشتنە گۆگۆریۆ، سۆسۆنۆ نازناوی شاژنی گۆگۆریۆی پێدرا دوای ھەستکردن بەوەی کە جومۆنگ یوری ئەکاتە جێنشین بڕیار ئەدات کە گۆگۆریۆ جێ بھێڵیت، سۆ سیۆ-نۆ لەگەڵ ھەردوو کوڕەکەی و ھەندێک لە شوێنکەوتوانی وە سەرکردایەتییان کرد و ڕۆشتن بۆ باشوور لە نیمچەدوورگەی کۆریا، کە ئێستا ئەکاتە کۆریای باشوور. لەوێ بایکجیان دامەزراند. جومۆنگ یەکەم کوڕی ھەڵبژارد یوری وەک جێگرەوەی تەختی پاشایەتی گۆگۆریۆ.

## خێزان

* باوک: هێ مو-سو
* دایک: یۆھوا
* زڕ باوک: گیموا پاشای دۆنگبویۆ
* ھاوسەری یەکەم: خاتوو **یی**

1. یوری پاشا یوری

* ھاوسەری دووەم: سۆ سیۆ-نۆ

1. بیریو
2. ئۆنجۆ (پاشا ئۆنجۆ)

## سەرچاوە

* ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Dongmyeong of Goguryeo

|  |
| --- |
| دۆنگمیۆنگی گۆگۆریۆ **خێزانی گۆمردن:** ١٩ی پ.ز |
| ناونیشانی پاشاکان |
| **ناونیشانی نوێ** | **پاشای گۆگۆریۆ** ٣٧ی پ.ز - ١٩ی پ.ز | جێگر یوری |

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی کۆریای باشوور
# کانزاناسی

دروست کردنی کانزای بڕۆنز
**کانزاناسی** یان **مێتالۆرجی** زانستی ناسین، دەرهینان و کار لەگەڵ کانزاکانە. کانزاناستی لقێکە لە زانستی ماددە کە باس دەکات لە سیفاتی فیزیایی و کیمیایی توخمی کانزایی، ئاوێتەی کانزایی و داڕشتەی کانزایی.

## مێژوو

سەردەمی کانزاناسی دەگەڕێتەوە بۆ نزیک شەش هەزار ساڵ پێش زایین. یەکەم کانزا دوای سەردەمی بەردین کە دۆزراوەتەوە بریتی بوە لە مس. دواتر ئاسن دۆزرایەوە کە بەکار هێنانی بە پێی شوێن دەگۆڕێت.

## دەرهێنان

## داڕشتە

**داڕشتە** (بە ئینگلیزی: Alloy) بریتییە لە تێکەڵەی چەند توخمی کانزایی یاخود تێکەڵەی ماددەی کانزایی و ناکانزایی. لەم حاڵەتەدا ماددەی بەرھەم ھاتوو سیفەتی ھاوبەشی فیزیایی وەردەگرێ. پێویستە ئەمەش بزانین کە داڕشتە جیاوازە لە ئاوێتە کە کارلێکی کیمیایی لە نێوان توخمەکان ڕووی داوە و ماددەیەکی بە تەواو جیاواز دروست بوە. بۆ نمونە ستیل (پۆڵا) ماددەیەکە کە لە ئاسن و کەمێک سیلیکۆن و کاربۆن دروست بوە. لە ڕاستی دا چونکە ئاسن بە تەنھایی ھەم نەرمە و ھەم زوو داخوران دەگرێ، بە تێکەڵ کردنی ئەم ماددانە توانراوە ئەم دوو کەمو کورتیە عیلاج بکەن. بە شێوەیەکی گشتی ئەو ماددە کانزاییانەی لە دەوروبەری خۆمان دەیانبینین بەزۆری ماددەی تریان تێکەڵ کراوە و بەتەنھایی کەمتر بەکار دێن.

داڕشتەیەکی سروشتی کە پێکهاتوە لە زێڕ و زیو. ئەم داڕشتەیە بۆ دروست کردنی سکەی دراو بەکار براوە
## دروست کردن

### چارەسەری گەرمی

### چارەسەری میکانیکی

## پەیکەری مایکڕۆیی

## سەرچاوەکان

* دەروازەی زانستی ماددە
# سوارچاک

| سوارچاک |
| --- |
|  |
| لقی | جەنگاوەر |
| پێشگرێکی شەرەفمەندانە | سێر |
| بواری پیشە | chivalry |
| فۆڕمی ناونیشانی نێر | فارس، cavaliere، riteris، cavaler، chevalier |
| پۆل بۆ پۆلە هاوناوەکان | Q59576034 |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**سوارچاک** (بە ئینگلیزی: Knight) سەربازێکی پسپۆر بووە لە سەردەمی ناوین. سوارچاکەکان باشترین سەرباز بوون لە شانشینەکەدا. سوارچاکەکان شەڕیان دەکرد بۆ گەورەکان یان نۆبڵەکان، و لە بەرامبەردا زەوییان وەردەگرت. ئەوان پێیان وابوو کە شەرەف زۆر گرنگە، و کۆدێکیان ھەبوو کە پێی دەوترێت چیڤاڵری.

## سوارچاکەکان لە تەمەنی ناوەڕاستدا

سوارچاک بۆ یەکەم جار لە سەدەی ھەشتەمدا بەکارھێنراوە لە سوپاکانی ڕۆمانی کۆتاییدا. سوارچاکەکانی ئەمڕۆ ھەرچەندە ئەوان چیتر شەڕ ناکەن وەک جەنگاوەرێکی ھەڵبژاردە، بەڵام ھێشتا ھەر ماوون. ھەندێک فەرمانی بەریتانی بۆ سوارچاک ھێشتا ماون، وەک فەرمانی ئیمپراتۆریەتی بەریتانی. ئەمڕۆ چەقۆ بە ناوی یەکەمیانەوە بانگ دەکرێت.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Knight»، ویکیپیدیای ئینگلیزی سادە. سەردان لە ٢٠ی ئازاری ٢٠٢٢.

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی شەڕ
# بویۆ یونگ

**بویۆ پونگ** (بە هانگۆل: 부여융؛ بە ھانجا: 扶餘隆)، لە ٦١٥ز لەدایکبووە و لە ٦٨٢ز مردووە، یەکێک بوو لە کوڕەکانی پاشا ئیوجای کۆتا پاشای بایکجی. یونگ میراتگری دیاریکراووی تەختی پاشایەتی بوو، و ئەبووە سی و دووەمین فەرمانڕەوای بایکجی.

## سەرچاوە

* ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Buyeo Yung
# وانگ دوۆ (ئیمپراتۆریەتی مینگ)

282x282پیکسڵ
**وانگ دوۆ** (سادەکراو:王铎;، دێرین:王鐸; لەدایکبووی ١٥٩٢ بۆ ١٦٥٢) خۆشنووس، وێنەکێش، شاعیر بوو لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی مینگ.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Wang Duo (Ming dynasty)»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٦ی ئابی ٢٠٢١.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی شیعر
* دەروازەی ھونەرەکان
# شانشینی زیچوان

شانشینی زیچوان (بە چینی: 菑川國, 甾川國, 淄川國) شانشینیکی ناو ئیمپراتۆرییەتی ھان بوو، کە لە سەردەمی ئەمرۆدا دەکەوێتە باکوری شاندۆنگ.

زیچوان لە شانشینی چی جیاکراوەتەوە لە ١٦٥ی پێش زاین، و دراوە بە لیو سیان (劉賢) کوڕی لیو فێی پادشای شانشینی چی سیان لە کاتی کودەتاکەی ھان لەناوبرا، دواتر براکەی لیو ژی (劉志) چووە شوێنی.

ئەو پاشایانەی فەرمانرایی شانشینەکەیان کردووە:

* لیو سیان (賢), ١٦٤ی پێش زاین – ١٥٤ی پێش زاین؛
* لیو ژی (志), پاشا یی (懿) پادشای زیچوان، ١٥٤ ی پێش زاین – ١٣٠ پێش ژاین؛
* لیو جیان (建), پاشا جینگ (靖) پادشای زیچوان، ١٣٠ ی پێش زاین تا ١٠٩ی پێش زاین؛
* لیو یی (遺), پاشا چینگ (頃) پاشای زیچوان، ١٠٩ی پێش زاین تا ٧٤ی پێش زاین؛
* لیو ژۆنگگو (終古), پاشا سی (思) پادشای زیچوان، ٧٤ی پێش زاین تا ٤٦ی پێش زاین؛
* لیو شانگ (尚), پادشا کائۆ (考) پادشای زیچوان، ٤٦ی پێش زاین تا ٣٩ی پێش زاین؛
* لیو ھێنگ (橫), پاشا سیائۆ (孝) پادشای زیچوان، ٣٩ی پێش زاین تا ٩ی پێش زاین؛
* لیو یو (友), پاشا ھوایی (懷) پادشای زیچوان، ٩ی پێش زاین تا ٢ی پێش زاین؛
* لیو یۆنگ (永), ٢ی پێش زاین تا ٨ی زاینی؛
* لیو ژۆنگ (終), ٢٦ی تا ٣٦.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
# ١١٣

|  |  |
| --- | --- |
| ھەزارە: | ھەزارەی ١ـەم |
| سەدەکان: | سەدەی ١ – **سەدەی ٢** – سەدەی ٣ |
| ساڵەکان: | ١١٠ ١١١ ١١٢ – **١١٣** – ١١٤ ١١٥ ١١٦ |

١١٣ لە ڕۆژژمێرەکانی تر| ڕۆژژمێری کوردی | ٨١٢–٨١٣ |
| ڕۆژژمێری ئێرانی | ٥٠٩ پێش کۆچی – ٥٠٨ پێش کۆچی |
| ڕۆژژمێری زایینی | ١١٣ *CXIII* |
| ڕۆژژمێری ئەتیوبیایی | ١٠٥–١٠٦ |
| ڕۆژژمێری ئەرمەنی | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری کۆچی | ٥٢٥ پێش کۆچی – ٥٢٤ پێش کۆچی |
| ڕۆژژمێری ئیگبۆ | −٨٨٧ – −٨٨٦ |
| ڕۆژژمێری ئاشووری | ٤٨٦٣ |
| ڕۆژژمێری بەربەری | ١٠٦٣ |
| ڕۆژژمێری بەنگالی | −٤٨٠ |
| ڕۆژژمێری بەھایی | −١٧٣١ – −١٧٣٠ |
| ڕۆژژمێری بودایی | ٦٥٧ |
| ڕۆژژمێری بیزەنتی | ٥٦٢١–٥٦٢٢ |
| ڕۆژژمێری شیوش | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری چینی | 壬子年 (ئاو جرج) ٢٨٠٩ یان ٢٧٤٩     *— تا —* 癸丑年 (ئاو گا) ٢٨١٠ یان ٢٧٥٠ |
| ڕۆژژمێری ھەتاویی تایلەندی | ٦٥٦ |
| ڕۆژژمێری دیسکۆردی | ١٢٧٩ |
| ڕۆژژمێری ژاپۆنی | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری جولیانی | ١١٣ *CXIII* |
| ڕۆژژمێری بێرمەیی | −٥٢٥ |
| ڕۆژژمێری عیبری | ٣٨٧٣–٣٨٧٤ |
| ڕۆژژمێری قبتی | −١٧١ – −١٧٠ |
| ڕۆژژمێری کۆری | ٢٤٤٦ |
| ڕۆژژمێری مینگوو | ١٧٩٩ پێش ڕۆژژمێری کۆماری چین 民前١٧٩٩年 |
| ڕۆژژمێری ھۆڵۆسن | ١٠١١٣ |
| ڕۆژژمێرە ھیندووەکان |  |
|  - *ڤیکرام سامڤات* | ١٦٩–١٧٠ |
|  - *شاکا سامڤات* | ٣٥–٣٦ |
|  - *کاڵی یوگا* | ٣٢١٤–٣٢١٥ |
| لە دروستبوونی ڕۆما | ٨٦٦ |
| ساڵی فەرمانڕەواییی ئینگلیزی | *نەزانراو* |
| ئەم سندووقە: * بینین
* وتووێژ
* دەستکاری
 |

**١١٣** (CXIII) ساڵێکی ئاسایی بوو کە لە ڕۆژی شەممە لە ڕۆژژمێری جولیانی دەست پێ دەکات، ١١٣یەمین ساڵی دەستنیشانکردنی سەردەمی مەسیحی (CE) و *ئانۆ دۆمینی* (AD)، ١١٣یەمین ساڵی ھەزارەی ١ەم، ١٣یەمین ساڵی سەدەی ٢ەم، و ٤ەمین ساڵی دەیەی ١١٠ بوو. لە سەرەتای ساڵی ١١٣، ڕۆژژمێری زایینی ١٣ ڕۆژ لەپێش ڕۆژژمێری جولیانی بوو، کە ڕۆژژمێرێکی باوی کات بوو.

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
# خۆکوشتن

خۆکوژییەکە، نیگارەیەک لەلایەن ئێدوارد مانێ
**خۆکوشتن** بریتییە لەو کردەیەی کەسێک کۆتایی بە ژیانی خۆی دەھێنێت و بەمەبەست دەبێتە ھۆی مەرگی خۆی. خۆکوشتن زۆرجار لە دوای ھیوابڕان ڕوودەدات؛ حاڵەتێک کە زۆرجار لەگەڵ نەخۆشیی دەروونی، خەمۆکی، خواردنەوەی ئەلکول و ھتد… ھاوکاتە. لە سەدەی ١٩ دوو بیردۆز سەبارەت بە خۆکوشتن ھاتنە ئاراوە. دامەزرێنەری دەروونناسی ژان دومینینک ئیسکیرول لەبارەی خۆکوشتنەوە دەڵێت: «ئەم دیاردەیە لە ئەنجامی گۆشەگیری، دورکەوتنەوە لە کۆمەڵگە و نەخۆشی دەروونی ڕوودەدات»، لەکاتێکدا دامەزرێنەری بیردۆزی کۆمەڵناسی ئیمیل دورکایم لەبارەی ھۆکاری خۆکوشتنەوە دەڵێت: «کێشە کۆمەڵایەتییەکان و بوونی سیستەمی چینایەتی ھۆکاری سەرەکیی خۆکوشتنن.»

## ھۆکارەکانی خۆکوشتن

خۆکوشتن کردارێکی ئاڵۆزە کۆمەڵێک ھۆکار ھەیە کە پاڵنەرن بۆ تاک بۆ ئەوەی خۆی بکوژێت وەک:

1. ھۆکاری دەروونی: بەشێک لە دەرووناسان بڕوایان وایە کە ئەو کەسانەی پەنا دەبەنە بەر خۆکوشتن گرفتی دەروونیان ھەیە ئەم گرفتە دەروونیانە وایان لێدەکات ھەست بە تاوان بکەن لەبەرامبەر ئەو ھەڵانەی ئەنجامی دەدەن، و توشی خەمۆکی دەبن، ئەمەش وایان لێدەکات خۆکوشتن بە تەنیا ڕێگای دەربازبوون بزانن و ھەروەھا فشار خستنە سەر لەلایەن کەسانی دەوروبەر یەکێکی دیکەیە لە ھۆکارەکان کە وادەکات دەروونی کەسەکە خراپ بێت و ھەست بەوە بکات نەبوونی لە ژیان باشترە.
2. ھۆکاری کۆمەڵایەتی: بەھۆی ئەو کارلێک و کردەیەی کە لە نێوان مرۆڤەکان ھەیە، پەیوەستی یەک دەبن، نەمانی ئەو پەیوەندیانە و لێکترازانی خێزان و نەمانی پەیوەندییە ڕۆحییەکان لە نێوانیان ھۆکارێکە بۆ ئەوەی مرۆڤ ھەست بە نامۆبوون بکات و گۆشەگیر بێت، ئەمانە وادەکەن کە کەسەکە پەنا بباتە بەر خۆکوشتن بۆ ئەوەی لەو بارودۆخە ڕزگاری بێت.
3. ھۆکاری ئابووری: بە یەکێک لە ھۆکارەکانی خۆکوشتن دادەنرێت وەک (ھەژاری و نەبوونی و برسییەتی)، ھەندێک جاریش بەھۆی کەڵەکە بوونی قەرز و پارەی کەسانی دیکە و نەتوانین بۆ داناوەیان کەسی قەرزدار پەنادەباتە بەر خۆکوشتن.
4. نەخۆشییە درێژخایەنەکان: بەھۆی توشبوون بە نەخۆشیی درێژخایەن و نەبوونی چارەسەر، وا لە مرۆڤ دەکات کە بۆ ڕزگاربوون لەو ئازار و خەم و خەفەتەی ھەیەتی پەنا بۆ خۆکوشتن بەرێت.
5. بێ ھیوایی لە ژیان و لەدەستدانی کەسێکی نزیکی خێزانەکە لە ھۆکارەکانی دیکەی خۆکوشتنن.

ھیچ ئایینێک پشتیوانی لە خۆکوشتن ناکات بە کارێکی خراپەکاری دانراوە و حەرامکراوە بۆ نموونە لە ئایینی ئیسلام خۆکوشتن وەک تاوانێکی گەورە باسکراوە.

## سەرچاوەکان

کتێبی بنەماکانب دەرونزانی گشتی نوسنی عێزەدین احمد عزیز چاپی شەشەم ٢٠١٧ ژمارەی سپاردن ٢٤٢١ سالی ٢٠١٠

خۆکوشتن ٢٦ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٠ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.

* دەروازەی دەروونناسی
* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی کۆمەڵگا
# چاوۆ ماوۆ

**چاوۆ ماوۆ** (لەدایکبووی ٢٤١ تا ٢ی حوزەیرانی ٢٦٠) چوارەم ئیمپراتۆری ویلایەتی چاوۆ وێی بوو لە سەردەمی سێ شانشینەکە. نەوەی چاوۆ پی یەکەم ئیمپراتۆری وێی بوو، و وەک کەسێکی ھۆشمەند وەسفکراوە لە خوێندنەکانی. ویستی فەرمانڕەواییەتی شانشینەکەی لە سیما ژاوۆ بسەنێتەوە بەڵام ناتوانێت و شکست دەخوات.

**ھەڵەی لوا لە مۆدیوول:Databox لە ڕیزی 251:attempt to index field 'datavalue' (a nil value).**

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Cao Mao»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٦ی نیسانی ٢٠٢٢.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی چین
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی پاشایەتی
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی شیعر
# سیما ھویی

| سیما ھویی 司馬徽  |
| --- |
| وێنەیەکی سیما ھویی لەلایەن وێنەکێشێکی ئیمپراتۆریەتی چینگ |
| لەدایکبوون | نەزانراو یوژۆو, ھێنان |
| مەرگ | ٢٠٨ |
| ناوەکانی تر | دیساۆ (德操) "شویجینگ" (水鏡) |

**سیما ھویی** (مردن ٢٠٨) ناو:دیساۆ، ڕەبەنێک بوو لە سەردەمی رۆژاوای ئیمپراتۆریەتی چین ئەژیا لە مێژووی دێرینی چین

## لەناو ڕۆمانی (ڕۆمانس لە سێ شانشینەکە)

لە بەرگی ٣٧ی ڕۆمانی مێژوویی سەدەی ١٤یەمی زاینی، لە ڕۆمانس لە سێ شانشینەکە دا نوسراوە سیما ھویی کەسێکی بێ خەم و خامۆش بوو، کە پەیوەندیەکی نزیکی ھەبوو لەگەڵ ڕاوێژکار پانگ تۆنگ، ھەروەھا لە تۆمارەکە پانگ تۆنگ وەک برا بچووک ئاماژە پێدەکات.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Sima Hui»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ژیاننامە
# می ژوو

| می ژو 麋竺 |
| --- |
|  |
| وێنەی می ژوو |
| ئەو ژەنەڕالەی ئیمپراتۆریەتی ھان ھێوردەکاتەوە (安漢將軍) (لەژێر لۆرد لیو بێی) |
| **لە پۆستدا بووە** ٢١٤ (214) – ٢٢١ (221) |
| پادشا | ئیمپراتۆر سیانی ھان |
| وردەکاریی تاکەکەسی |
| لەدایکبوون | نز.  165 لیانیونگانگ, جیانگسو |
| مردن | نز.  221 |
| خزمەکان | * می فانگ (برا)
* خاتوو می (خوشک)
* لیو بێی (زاوا)
* Mi Zhao (grandson)
 |
| منداڵ(ەکان) | می وێی |
| پیشە | فەرمانبەری حکومەت, ڕاوێژکار |
| Courtesy name | زی ژۆنگ (子仲) |

**می ژوو** (١٦٥ تا ٢٢١ی زاینی)، ناو زیژۆنگ، ژەنەڕاڵێکی سەربازی و سیاسەتمەدارێکی چینی بوو لە سەردەمی دواتری ھان واتا رۆژھەڵاتی ھان لەژێر لۆرد لیو بێی لە سەردەمی سێ شانشینەکە خزمەتی دەکرد. دوای ئەوەی لیو بێی شانشینی شوو ھانی دامەزراند خوشکی ژەنەڕال می ژوو، خاتوو می، ھاوسەرگیری لەگەل لیو بێی کرد

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Mi Zhu»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٣١ی ئایاری ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ژیاننامە