Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# چاوۆ بوسینگ

| چاوۆ بوسینگ |
| --- |
| پیشە | وێنەکێش |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**چاوۆبوسینگ** وێنەکێشێکی ویلایەتی رۆژھەڵاتی وو بوو لە سەردەمی سێ شانشینەکە لە مێژووی چین، ھەنێکجار وەک چاوۆ فووسینگ ناسراوە (曹弗興). ھەرچۆنێک بێت بەھۆی بەشدارییە نایابەکانی لە تابلۆی دراگۆن (ئەژدیھا)، مرۆڤ و پڵنگ ناسراوە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Cao Buxing»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٢.

* چێن شۆو. *تۆمارەکانی سێ شانشینەکە*, چاپتەری ٦٣.
* Barnhart, R. M. et al. (1997). Three thousand years of Chinese painting. New Haven, Yale University Press. ISBN 0-300-07013-6
* Ci hai bian ji wei yuan hui (辞海编辑委员会）. Ci hai （辞海）. Shanghai: Shanghai ci shu chu ban she （上海辞书出版社）, ١٩٧٩.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی ھونەرەکان
# مۆزەخانەی فوجیان

| مۆزەخانەی فوجیان |
| --- |
|  |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٩٣٣ |
| وڵات | چین |
| پۆتانی شوێن | ٢٦°٥′٤٩″N ١١٩°١٦′٥٦″E |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**مۆزەخانەی فوجیان** (بە ئینگلیزی: Fujian Museum، بە چینی: 福建博物院) مۆزەخانەیەکی ھەرێمی پارێزگای فوجیانی چینە. لە ساڵی ١٩٣٣ دامەزراوە. کەوتووەتە شاری فوشوی پایتەخت.

مۆزەخانەکە لە تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢ تەواو بوو، لەسەر ڕووبەری ٦ ھێکتار و ڕووبەری بیناسازی ٣٦ ھەزار مەتر دووجا، کۆی وەبەرھێنانی لە کۆکراوەی مۆزەخانەکەدا ٢٧٠ میلیۆن یوانە.

## سەرچاوەکان
# کەسایەتیی خەیاڵی

**کەسایەتیی خەیاڵی** واتە ھەر کەسێک لە کارێک لە بەرھەمی خەیاڵدا دەربکەوێت. «بە شێوەیەکی ڕێکتر» واتە ھەر کەسێک یان بوونەوەرێک لە جیھانێک لە بەرھەمھێنانی نووسەرێک دەربکەوێت. ھەروەھا کەسایەتییە خەیاڵییەکان تەنھا مرۆڤ ناگرێتەوە، بەڵکو ھەروەھا: ئاژەڵەکان، و بوونەوەرە ئاسمانییەکان، و خواوەندەکان، ئامێرەکانیش دەگرێتەوە، ھەروەھا بوونەوەر یان کەسایەتیی میتۆلۆژیایی لەخۆ دەگرێت.

## داھێنان

لە نووسینی چیرۆکی خەیاڵیدا، نووسەران کارەکتەری زیندوو بە بەکارھێنانی شێوازی جۆراوجۆر دروست دەکەن. ھەندێک جار کارەکتەرەکان لە خەیاڵەوە دروست دەکرێن؛ لە ھەندێک نموونەی تردا، بە گەورەکردنەوەی خەسڵەتێکی کارەکتەری کەسێکی ڕاستەقینە و گۆڕینی بۆ داھێنانێکی خەیاڵی نوێ دروست دەکرێن.

## کەسایەتی ڕاستەقینە، بەشێکی یان بە تەواوی

نووسەرێک یان داھێنەرێک کە کارەکتەرێک لەسەر کەسێکی ڕاستەقینە بنیات دەنێت دەتوانێت کەسێک بەکاربھێنێت کە دەیناسێت، کەسایەتییەکی مێژوویی، کەسایەتییەکی ئێستا کە نەیبینیوە، یان خودی خۆی، کە لەم حاڵەتەی دواییدا یان نوێنەری نووسەرە یان نموونەی خۆخستنەناوە. بەکارھێنانی کەسێکی بەناوبانگ کە بە ئاسانی بە ھەندێک خەسڵەتی کارەکتەری دیاریکراوەوە دەناسرێتەوە وەک بنەمای کارەکتەری سەرەکی، تایبەتمەندییەکی کارە مەجازییەکان، وەک «مەزرای ئاژەڵان»ی جۆرج ئۆروێڵ، کە شۆڕشگێڕە سۆڤیەتییەکان وەک بەراز وێنا دەکات. نووسەرانی تر، بەتایبەتی بۆ چیرۆکی خەیاڵی مێژوویی، سوود لە کەسانی ڕاستەقینە وەردەگرن و چیرۆکی خەیاڵی لە دەوری ژیانیان دروست دەکەن، وەک «ھاوسەرە پاریسییەکە» کە لە دەوری ئێرنست ھەمینگوای دەسووڕێتەوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ھونەرەکان
* دەروازەی کتێب
* دەروازەی فیلم
* دەروازەی ھۆڵیوود
* دەروازەی خەیاڵی زانستی
* دەروازەی وێژە
* دەروازەی کارتۆن
# زیندەبەچاڵکردن

زیندەبەچاڵکردنی چینییەکان
**زیندەبەچاڵکردن** (بەئینگلیزی: Premature burial). واتە ناشتنی مرۆڤ یان ئاژەڵ بەزیندوویی. زیندەبەچاڵکردن بەیەکێک لەهەرە ناسراوترین هۆکاری ترساندن (فۆبیا) هەژماردەکرێت.

## ژێدەر

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پزیشکی
# بیست و چوار مێژوو

**بیست و چوار مێژوو** (بە چینی: 二十四史) مێژووی فەرمی شانشینی چینین کە لە شانشینی یەکەمەوە لە ساڵی ٣٠٠٠ پێش زایین دەست پێدەکات تا شانشینی مینگ لە سەدەی ١٧. ئەم کۆمەڵەیە ٣٢١٣ کتێب و نزیکەی ٤٠ ملیۆن وشەی تێدایە و زۆرجار وەک سەرچاوەیەکی دەسەڵاتدار بۆ لێکۆڵینەوە لە مێژوو و کولتووری نەریتی چینی بەکاردەهێنرێت.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Twenty-Four Histories»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٢ی ئازاری ٢٠٢٣.

* دەروازەی کتێب
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی چین
* دەروازەی پاشایەتی
* دەروازەی سیاسەت
# دی یورێ

**دی یورێ** یان دێ جۆری (بەئینگلیزی و لاتینی: De jure، بە لایتینیی کلاسیکی: *de iure*) دەربڕینێکە بەواتای "پەیوەندیدار بەیاسا" ـوە دێت و پێچەوانەی دێ فاکتۆیە کە بەواتای "پەیوەندیدار بەڕاستەقینە" ـوە دێت. بەجۆرێکی تر، دەستەواژەی "*de jure*" لەبری دەستەواژەی "بەیاسایی" و دەستەواژەی "*de facto*" بەواتای "بەکرداریی" بەکاردێت، بەتایبەتیی کاتێک کە وەسفی بارێکی یاسایی یان سیاسیی بکرێت. پێناسەیەکی تر بریتییە لەوەی کە شتێک یاسا بەڕوونیی و ئاشکرایی دانی پێدانابێت و شایەنی لێ گەڕاندنەوە نەبێت. نموونەی ئەمە، سەربەخۆیی هەرێمی کوردستانە لەدوای پڕۆسەی ئازادیی عێراقەوە کە بەفەرمیی لە دەستووری عێراقدا داننراوە و ئاماژەکراوە بە هەرێمی کوردستان وەک هەرێمێکی ئۆتۆنۆمیی خۆبەرەبەڕێوە لەلایەن حکوومەتی هەرێمی کوردستانەوە دوور لە حکوومەتی مەرکەزی.

## ئەمانەش ببینە

* دێ فاکتۆ

## سەرچاوەکان

* دەروازەی زمان
# ٢٦٤

|  |  |
| --- | --- |
| ھەزارە: | ھەزارەی ١ـەم |
| سەدەکان: | سەدەی ٢ – **سەدەی ٣** – سەدەی ٤ |
| ساڵەکان: | ٢٦١ ٢٦٢ ٢٦٣ – **٢٦٤** – ٢٦٥ ٢٦٦ ٢٦٧ |

٢٦٤ لە ڕۆژژمێرەکانی تر| ڕۆژژمێری کوردی | ٩٦٣–٩٦٤ |
| ڕۆژژمێری ئێرانی | ٣٥٨ پێش کۆچی – ٣٥٧ پێش کۆچی |
| ڕۆژژمێری زایینی | ٢٦٤ *CCLXIV* |
| ڕۆژژمێری ئەتیوبیایی | ٢٥٦–٢٥٧ |
| ڕۆژژمێری ئەرمەنی | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری کۆچی | ٣٦٩ پێش کۆچی – ٣٦٨ پێش کۆچی |
| ڕۆژژمێری ئیگبۆ | −٧٣٦ – −٧٣٥ |
| ڕۆژژمێری ئاشووری | ٥٠١٤ |
| ڕۆژژمێری بەربەری | ١٢١٤ |
| ڕۆژژمێری بەنگالی | −٣٢٩ |
| ڕۆژژمێری بەھایی | −١٥٨٠ – −١٥٧٩ |
| ڕۆژژمێری بودایی | ٨٠٨ |
| ڕۆژژمێری بیزەنتی | ٥٧٧٢–٥٧٧٣ |
| ڕۆژژمێری شیوش | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری چینی | 癸未年 (ئاو بزن) ٢٩٦٠ یان ٢٩٠٠     *— تا —* 甲申年 (دار مەیموون) ٢٩٦١ یان ٢٩٠١ |
| ڕۆژژمێری ھەتاویی تایلەندی | ٨٠٧ |
| ڕۆژژمێری دیسکۆردی | ١٤٣٠ |
| ڕۆژژمێری ژاپۆنی | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری جولیانی | ٢٦٤ *CCLXIV* |
| ڕۆژژمێری بێرمەیی | −٣٧٤ |
| ڕۆژژمێری عیبری | ٤٠٢٤–٤٠٢٥ |
| ڕۆژژمێری قبتی | −٢٠ – −١٩ |
| ڕۆژژمێری کۆری | ٢٥٩٧ |
| ڕۆژژمێری مینگوو | ١٦٤٨ پێش ڕۆژژمێری کۆماری چین 民前١٦٤٨年 |
| ڕۆژژمێری ھۆڵۆسن | ١٠٢٦٤ |
| ڕۆژژمێرە ھیندووەکان |  |
|  - *ڤیکرام سامڤات* | ٣٢٠–٣٢١ |
|  - *شاکا سامڤات* | ١٨٦–١٨٧ |
|  - *کاڵی یوگا* | ٣٣٦٥–٣٣٦٦ |
| لە دروستبوونی ڕۆما | ١٠١٧ |
| ساڵی فەرمانڕەواییی ئینگلیزی | *نەزانراو* |
| ئەم سندووقە: * بینین
* وتووێژ
* دەستکاری
 |

**٢٦٤** (CCLXIV) ساڵێکی پڕ بوو کە لە ڕۆژی ھەینی لە ڕۆژژمێری جولیانی دەست پێ دەکات، ٢٦٤ەمین ساڵی دەستنیشانکردنی سەردەمی مەسیحی (CE) و *ئانۆ دۆمینی* (AD)، ٢٦٤ەمین ساڵی ھەزارەی ١ەم، ٦٤ەمین ساڵی سەدەی ٣یەم، و ٥ەمین ساڵی دەیەی ٢٦٠ بوو. لە سەرەتای ساڵی ٢٦٤، ڕۆژژمێری زایینی ١٣ ڕۆژ لەپێش ڕۆژژمێری جولیانی بوو، کە ڕۆژژمێرێکی باوی کات بوو.

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
# ئیمپراتۆر یوانی جین

| ئیمپراتۆر یوانی جین 晉元帝 |
| --- |
| وێنەی ئیمپراتۆر لە ئینسایکلۆپیدیای سانچا توھوی |
| یەکەم ئیمپراتۆری جین |
| فەرمانڕەوایی | ٢٦ی نیسانی ٣١٨ تا ٣ی کانوونی دووەمی ٣٢٣ |
| پێشوو | ئیمپراتۆر مین |
| جێگر | مپراتۆر مینگ |
|  |
| ھاوسەر | خاتوونە ئیمپراتۆر یوانجینگ ئیمپراتۆری دایک جیانوێنسوان |
| منداڵ(ەکان) | مپراتۆر مینگ سیما پۆو سیما چۆنگ سیما سی ئیمپراتۆر جیانوێن شازادە خاتوون سونیانگ |
|

| ناوی تەواو |
| --- |
| * دواناو: سیما (司馬)
* ناو: ڕوی (睿)
 |
| سەردەمی مێژوویی |
| جیان وو (建武): ٣١٧ – ٣١٨ تای سینگ (太興): ٣١٨ – ٣٢٢ یۆنگ چانگ (永昌): 322 – 323 |
| ناوی دوای مردن |
| ئیمپراتۆر یوان 元皇帝 (lit. "original") |
| ناوی پەرستگا |
| ژۆنگزۆنگ (中宗) |

 |
| خێزان | خێزانی سیما |
| خانەدان | ڕۆژھەڵاتی جین |
| باوک | سیما جین |
| دایک | سیاھۆو گوانگجی |
| لەدایکبوون | ٢٧٦ |
| مردن | ٣ی کانوونی دووەمی ٣٢٣(٣٢٣-٠١-٠٣) (٤٧ ساڵ ژیاوە) جیانکانگ، ڕۆژھەڵاتی جین |
| ناشتن | Jianping ling (建平陵), نانجینگ، جیانگسو |

**ئیمپراتۆر یوانی جین** (بە چینی سادەکراو: 晋元帝; چینی دێرین: 晉元帝; خوێندنەوە: جین یوان دی، لەدایکبووی ٢٧٦ تا ٣ی کانوونی دووەمی ٣٢٣) ناوی کەسی سیما ڕو (司馬睿)، ناوی ڕێز لێگیراو جینگوێن (景文), ئیمپراتۆری جین بوو، و یەکەم ئیمپراتۆری جینی ڕۆژھەڵات بوو. لە سەردەمەکەیدا ئیمپراتۆر لەدەستدانی دەسەڵات و ناوچەکانی جین لە باکوور بەخۆیەوە بینی، بەڵام پتەوکردنی ھێزی جین لە باشووری ڕووباری ھوایی و ڕۆژھەڵاتی سێ جۆرجەکە (ناوچە)، بۆ چەن نەوەیەک، جین مەترسی لەسەر نەبوو لەلایەن شانشینەکانی وو ھو لە باکوورەوە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Emperor Yuan of Jin»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٤ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣.

* *کتێبەکانی جین*, vol. ٦.
* *ژی ژی تۆنگجیان*, vols. 85, 86, 87, 88, 89, 90, ٩١.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی چین
# کیمیاگەری

تابلۆی زمرد کە دەقێکی سەرەکی کیمیای ڕۆژاوایە، لە چاپێکی سەدەی ١٧دا.
*کیمیای بەختەوەری،* پەرتووکێکە لەسەر فەلسەفە و کیمیای ئیسلامی لەلایەن فەیلەسوفی فارس ئەبو حەمید ئەلغەزالی (سەدەی یازدەھەم).
**کیمیا** لقێکی کۆن بوو لە فەلسەفەی سروشتی، نەریتێکی فەلسەفی و یەکێک بوو لە زانستە سەرەتاییە کۆنەکان کیمیا لە ئەورووپا و ئەفریقا و ئاسیا ئەنجامدەدرا و لە سەدەکانی سەرەتای میسری ڕۆمانی سەرچاوەی گرتووە.

کیمیازانەکان ھەوڵیان دەدا ھەندێک ماددە پێبگەیەنن و بگەن بە ڕادەی تەواو (کامڵ) ئامانجە ھاوبەشەکان بریتی بوون لە "کریسۆپۆیا"، گۆڕینی "کانزا بنەڕەتییەکان" (وەک قوڕقوشم ) بۆ " کانزا بەرزەکان " (بەتایبەت زێڕ)؛ دروستکردنی ئەکسیری ژیان، دروستکردنی چارەسەرێکی گشتگیر کە توانای چارەسەرکردنی ھەر نەخۆشییەکی ھەبێت. و بەرھەمھێنانی "alkahest - ئەلکاھێست"، ماددەیەک کە توانای تواندنەوەی ھەر ماددەیەکی تری ھەیە. پێیان وابوو کە کامڵبوونی جەستە و ڕۆحی مرۆڤ لە ئەنجامی "magnum opus"ەوە بێت و لە نەریتە ھێلینیستی و ڕۆژئاواییەکاندا لە ئەنجامی گەیشتن بە(gnosis - گنۆسیس)ەوە سەرچاوەی گرتووە. لە ئەورووپا بیرۆکەی دروستکردنی بەردی فەیلەسوفەکان بە جۆرێک پەیوەست بوو بە ھەموو ئەم ئامانجانە.

لە ئەورووپا، دوای ڕێنیسانس لە سەدەی دوانزەھەمدا کە بەشداری کرد لە وەرگێڕانی بەرھەمە زانستییە ئیسلامییەکانی سەدەی ناوەڕاست و دووبارە دۆزینەوەی فەلسەفەی ئەرستۆ، کیمیازانەکان ڕۆڵێکی گرنگیان لە سەرەتای زانستی مۆدێرن (بەتایبەت کیمیا و پزیشکیدا) بینی. کیمیازانە ئیسلامی و ئەورووپییەکان پێکھاتەیەکیان لە تەکنیکە سەرەتاییەکانی تاقیگە و گریمانە و زاراوە و شێوازە ئەزموونییەکان پەرەپێدا کە ھەندێکیان تا ئەمڕۆش بەکاردەھێنرێن. بەڵام بەردەوام بوون لە باوەڕبوون بەوەی کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی کۆن (چوار توخمەکە) و پشتیان بە بەکارھێنانی ھێماسازی شاراوە لە کارەکانیاندا بەستبوو. کارەکانیان بە بنەما ھێرمێتیکییەکانی جادوو و ئەفسانە و ئایین ڕێنمایی دەکران.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی کیمیا
* دەروازەی زانست
* دەروازەی فەلسەفە
* دەروازەی زانستی ماددە
# ٣١٦

|  |  |
| --- | --- |
| ھەزارە: | ھەزارەی ١ـەم |
| سەدەکان: | سەدەی ٣ – **سەدەی ٤** – سەدەی ٥ |
| ساڵەکان: | ٣١٣ ٣١٤ ٣١٥ – **٣١٦** – ٣١٧ ٣١٨ ٣١٩ |

٣١٦ لە ڕۆژژمێرەکانی تر| ڕۆژژمێری کوردی | ١٠١٥–١٠١٦ |
| ڕۆژژمێری ئێرانی | ٣٠٦ پێش کۆچی – ٣٠٥ پێش کۆچی |
| ڕۆژژمێری زایینی | ٣١٦ *CCCXVI* |
| ڕۆژژمێری ئەتیوبیایی | ٣٠٨–٣٠٩ |
| ڕۆژژمێری ئەرمەنی | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری کۆچی | ٣١٥ پێش کۆچی – ٣١٤ پێش کۆچی |
| ڕۆژژمێری ئیگبۆ | −٦٨٤ – −٦٨٣ |
| ڕۆژژمێری ئاشووری | ٥٠٦٦ |
| ڕۆژژمێری بەربەری | ١٢٦٦ |
| ڕۆژژمێری بەنگالی | −٢٧٧ |
| ڕۆژژمێری بەھایی | −١٥٢٨ – −١٥٢٧ |
| ڕۆژژمێری بودایی | ٨٦٠ |
| ڕۆژژمێری بیزەنتی | ٥٨٢٤–٥٨٢٥ |
| ڕۆژژمێری شیوش | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری چینی | 乙亥年 (دار بەراز) ٣٠١٢ یان ٢٩٥٢     *— تا —* 丙子年 (ئاگر جرج) ٣٠١٣ یان ٢٩٥٣ |
| ڕۆژژمێری ھەتاویی تایلەندی | ٨٥٩ |
| ڕۆژژمێری دیسکۆردی | ١٤٨٢ |
| ڕۆژژمێری ژاپۆنی | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری جولیانی | ٣١٦ *CCCXVI* |
| ڕۆژژمێری بێرمەیی | −٣٢٢ |
| ڕۆژژمێری عیبری | ٤٠٧٦–٤٠٧٧ |
| ڕۆژژمێری قبتی | ٣٢–٣٣ |
| ڕۆژژمێری کۆری | ٢٦٤٩ |
| ڕۆژژمێری مینگوو | ١٥٩٦ پێش ڕۆژژمێری کۆماری چین 民前١٥٩٦年 |
| ڕۆژژمێری ھۆڵۆسن | ١٠٣١٦ |
| ڕۆژژمێرە ھیندووەکان |  |
|  - *ڤیکرام سامڤات* | ٣٧٢–٣٧٣ |
|  - *شاکا سامڤات* | ٢٣٨–٢٣٩ |
|  - *کاڵی یوگا* | ٣٤١٧–٣٤١٨ |
| لە دروستبوونی ڕۆما | ١٠٦٩ |
| ساڵی فەرمانڕەواییی ئینگلیزی | *نەزانراو* |
| ئەم سندووقە: * بینین
* وتووێژ
* دەستکاری
 |

**٣١٦** (CCCXVI) ساڵێکی پڕ بوو کە لە ڕۆژی یەکشەممە لە ڕۆژژمێری جولیانی دەست پێ دەکات، ٣١٦یەمین ساڵی دەستنیشانکردنی سەردەمی مەسیحی (CE) و *ئانۆ دۆمینی* (AD)، ٣١٦یەمین ساڵی ھەزارەی ١ەم، ١٦یەمین ساڵی سەدەی ٤ەم، و ٧ەمین ساڵی دەیەی ٣١٠ بوو. لە سەرەتای ساڵی ٣١٦، ڕۆژژمێری زایینی ١٣ ڕۆژ لەپێش ڕۆژژمێری جولیانی بوو، کە ڕۆژژمێرێکی باوی کات بوو.

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
# لووت (پێغەمبەر)

**لووت** (بە عەرەبی: لوط، بە عیبری: לוֹט) یەکێکە لە کەسایەتییەکان کە لە بەسەرھاتەکانی دروستبوونی کتێبی پیرۆزدا باسی لێکراوە و لە ھەردوو ئایینی یەھوودییەت و ئایینی مەسیحییەتدا کەسێکی پیاو چاکە و تەنھا وەکوو کەسایەتییەک باسی لێکراوە.

## ئایینی ئیسلام

لە ئیسلامدا یەکێکە لەو پێغەمبەرانەی باسی بەسەرھاتەکانیان کراوە لە قورئاندا و لە ئیسلامدا بە یەکێک لە پێغەمبەران دادەنرێت. بەپێی ئیسلام و قورئان. لووت برازای باوکی ئیبڕاھیم بووە. لووت پێش ئەوەی وەحیی بۆ بێت گەشتیار بووە. بەپێی ھەندێک لە وتەکان، وا دادەنرێت کە ١٣٠ ساڵ ژیابێت. لووت خەڵکی خۆی بانگ دەکرد بۆ یەکتا پەرستی و وازھێنان لە ھەوەسبازی، بەڵام سەرنەکەوت بۆیە خودا نەفرەتی لێکردن و بەرد بارانی کردن. لە قورئاندا ھاتووە کە پیاوانی قەومی لووت بە مەبەستی شەھوانییەوە دەچوونە لای پیاوان.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی قورئان
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی ئایین
* دەروازەی ئیسلام
# یەکێتیی گایا

|  |
| --- |
| **Gaya confederacy یەکێتیی گایا 가야 - 加倻** |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| →  | **٤٢–٥٦٢** |  ←    ← |

 |
| شوێنی گایانەخشەی ناوچەی گایا لەگەڵ شیللا و بایکجی. |
| **پایتەخت** | *نادیار* |
| **زمان(ەکان)** | کۆری کۆن |
| **ئایین** | بودیزم، شامانیزمی کۆری |
| **حکوومەت** | پاشایی، یەکگرتوو |
|  - ؟–٥٦٢ | Doseolji |
| **سەردەم** | کۆن |
|  - دامەزراندن | ٤٢ |
|  - ملکەچی شیللا | ٥٦٢ |
| **ئەمڕۆکە بەشێکە لە** |  کۆریای باشوور |

**"گایا" یان "کایا"** بریتی بوو لە هەرێمێکی حکومڕانی یەکێتیی کۆری لە ڕووباری ناکدۆنگ، شۆڕ ئەبێتەوە بۆ کۆریای باشوور.

## مێژوو

بەپێی تۆماری ئەفسانەیەک لە سامگووک یوسا کە نووسراوە ئەم کتێبە لە سەدەی ١٣ـیەم، لە ساڵی ٤٢ی زایینی، شەش هێلکە دابەزین لە بەهەشتەوە لەگەڵ نامەیەک کە ئەوان پاشا ئەبن. شەش کوڕ لەدایکبوون لە ماوەی ١٢ ڕۆژ پێگەیشتوون. یەک لەوان ناوی سورۆ. بوو بە پاشای گیمگوان گایا، وە پێنجەکەی تریش ناوچەکانی دێگایا، سیۆنگسانگ گایا، ئارا گایا، گۆریۆنگ گایا، سۆگایا ـیان دامەزراند.

یەکێتیی گایا پەرچە پارچە ئەبێت لەژێر فشاری گۆگۆریۆ لە نێوان ساڵانی (٣٩١ز بۆ ٤١٢ز)، لەگەڵ ئەوەشدا دوایین حکومڕانی **گایا** بەسەربەخۆیی ئەمێنێتەوە تا ئەو کاتەی داگیرئەکرێن لە ٥٦٢ی زایینی لەلایەن شیللا، وەک سزایەک بۆ هاوکاریکردنی بایکجی لە جەنگی ڕووبەڕووبوونەی شیللا.

## چەند وێنەیەکی ئەو سەردەمی

* سەربازێکی گایا
* تاجی گایا
* گۆزەـەکی گایا لە مۆزەخانەی نیشتیمانی کۆریا

## سەرچاوە

* ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Gaya confederacy

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی وڵاتەکان
# ٤٢٢

|  |  |
| --- | --- |
| ھەزارە: | ھەزارەی ١ـەم |
| سەدەکان: | سەدەی ٤ – **سەدەی ٥** – سەدەی ٦ |
| ساڵەکان: | ٤١٩ ٤٢٠ ٤٢١ – **٤٢٢** – ٤٢٣ ٤٢٤ ٤٢٥ |

٤٢٢ لە ڕۆژژمێرەکانی تر| ڕۆژژمێری کوردی | ١١٢١–١١٢٢ |
| ڕۆژژمێری ئێرانی | ٢٠٠ پێش کۆچی – ١٩٩ پێش کۆچی |
| ڕۆژژمێری زایینی | ٤٢٢ *CDXXII* |
| ڕۆژژمێری ئەتیوبیایی | ٤١٤–٤١٥ |
| ڕۆژژمێری ئەرمەنی | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری کۆچی | ٢٠٦ پێش کۆچی – ٢٠٥ پێش کۆچی |
| ڕۆژژمێری ئیگبۆ | −٥٧٨ – −٥٧٧ |
| ڕۆژژمێری ئاشووری | ٥١٧٢ |
| ڕۆژژمێری بەربەری | ١٣٧٢ |
| ڕۆژژمێری بەنگالی | −١٧١ |
| ڕۆژژمێری بەھایی | −١٤٢٢ – −١٤٢١ |
| ڕۆژژمێری بودایی | ٩٦٦ |
| ڕۆژژمێری بیزەنتی | ٥٩٣٠–٥٩٣١ |
| ڕۆژژمێری شیوش | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری چینی | 辛酉年 (ئاسن کەڵەشێر) ٣١١٨ یان ٣٠٥٨     *— تا —* 壬戌年 (ئاو سەگ) ٣١١٩ یان ٣٠٥٩ |
| ڕۆژژمێری ھەتاویی تایلەندی | ٩٦٥ |
| ڕۆژژمێری دیسکۆردی | ١٥٨٨ |
| ڕۆژژمێری ژاپۆنی | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری جولیانی | ٤٢٢ *CDXXII* |
| ڕۆژژمێری بێرمەیی | −٢١٦ |
| ڕۆژژمێری عیبری | ٤١٨٢–٤١٨٣ |
| ڕۆژژمێری قبتی | ١٣٨–١٣٩ |
| ڕۆژژمێری کۆری | ٢٧٥٥ |
| ڕۆژژمێری مینگوو | ١٤٩٠ پێش ڕۆژژمێری کۆماری چین 民前١٤٩٠年 |
| ڕۆژژمێری ھۆڵۆسن | ١٠٤٢٢ |
| ڕۆژژمێرە ھیندووەکان |  |
|  - *ڤیکرام سامڤات* | ٤٧٨–٤٧٩ |
|  - *شاکا سامڤات* | ٣٤٤–٣٤٥ |
|  - *کاڵی یوگا* | ٣٥٢٣–٣٥٢٤ |
| لە دروستبوونی ڕۆما | ١١٧٥ |
| ساڵی فەرمانڕەواییی ئینگلیزی | *نەزانراو* |
| ئەم سندووقە: * بینین
* وتووێژ
* دەستکاری
 |

**٤٢٢** (CDXXII) ساڵێکی ئاسایی بوو کە لە ڕۆژی یەکشەممە لە ڕۆژژمێری جولیانی دەست پێ دەکات، ٤٢٢ەمین ساڵی دەستنیشانکردنی سەردەمی مەسیحی (CE) و *ئانۆ دۆمینی* (AD)، ٤٢٢ەمین ساڵی ھەزارەی ١ەم، ٢٢ەمین ساڵی سەدەی ٥ەم، و ٣یەمین ساڵی دەیەی ٤٢٠ بوو. لە سەرەتای ساڵی ٤٢٢، ڕۆژژمێری زایینی ١٣ ڕۆژ لەپێش ڕۆژژمێری جولیانی بوو، کە ڕۆژژمێرێکی باوی کات بوو.

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
# کەمتوانی

| کەمتوانی |
| --- |
|  |
| لقی | تایبەتمەندی |
| لێکۆڵینەوە لەلایەن | disability studies |
| بەکاردەھێنێت | accommodation |
| مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت، کەم دەکرێنەوە، یان بەڕێوەدەبرێن | rehabilitation counseling، accommodation |
| Mastodon instance URL |   |
| ICPC 2 ID | A28 |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

کەسێکی کەمتوان لە بواری لاقەوە
**کەمتوانی** یان **کەمئەندامی** ئاکامی ناھاوھەنگاویە کە بەھۆی فیزیکی، ناسینی، مێشکی، ھەستکردنی، گەشەکردنی و یان کۆیەک لەمانە پێش دێت. دەکرێت کەمتوانی ھەر لە سەرەتای ژیانەوە لەگەڵ مرۆڤ بێت یان دواتر و لە درێژایی ژیاندا کەس بخاتە ژێر کاریگەری خۆیەوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی مافەکانی مرۆڤ
* دەروازەی دەروونناسی
* دەروازەی پزیشکی
# ٥٨٨

|  |  |
| --- | --- |
| ھەزارە: | ھەزارەی ١ـەم |
| سەدەکان: | سەدەی ٥ – **سەدەی ٦** – سەدەی ٧ |
| ساڵەکان: | ٥٨٥ ٥٨٦ ٥٨٧ – **٥٨٨** – ٥٨٩ ٥٩٠ ٥٩١ |

٥٨٨ لە ڕۆژژمێرەکانی تر| ڕۆژژمێری کوردی | ١٢٨٧–١٢٨٨ |
| ڕۆژژمێری ئێرانی | ٣٤ پێش کۆچی – ٣٣ پێش کۆچی |
| ڕۆژژمێری زایینی | ٥٨٨ *DLXXXVIII* |
| ڕۆژژمێری ئەتیوبیایی | ٥٨٠–٥٨١ |
| ڕۆژژمێری ئەرمەنی | ٣٧ ԹՎ ԼԷ |
| ڕۆژژمێری کۆچی | ٣٥ پێش کۆچی – ٣٤ پێش کۆچی |
| ڕۆژژمێری ئیگبۆ | −٤١٢ – −٤١١ |
| ڕۆژژمێری ئاشووری | ٥٣٣٨ |
| ڕۆژژمێری بەربەری | ١٥٣٨ |
| ڕۆژژمێری بەنگالی | −٥ |
| ڕۆژژمێری بەھایی | −١٢٥٦ – −١٢٥٥ |
| ڕۆژژمێری بودایی | ١١٣٢ |
| ڕۆژژمێری بیزەنتی | ٦٠٩٦–٦٠٩٧ |
| ڕۆژژمێری شیوش | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری چینی | 丁未年 (ئاگر بزن) ٣٢٨٤ یان ٣٢٢٤     *— تا —* 戊申年 (زەوی مەیموون) ٣٢٨٥ یان ٣٢٢٥ |
| ڕۆژژمێری ھەتاویی تایلەندی | ١١٣١ |
| ڕۆژژمێری دیسکۆردی | ١٧٥٤ |
| ڕۆژژمێری ژاپۆنی | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری جولیانی | ٥٨٨ *DLXXXVIII* |
| ڕۆژژمێری بێرمەیی | −٥٠ |
| ڕۆژژمێری عیبری | ٤٣٤٨–٤٣٤٩ |
| ڕۆژژمێری قبتی | ٣٠٤–٣٠٥ |
| ڕۆژژمێری کۆری | ٢٩٢١ |
| ڕۆژژمێری مینگوو | ١٣٢٤ پێش ڕۆژژمێری کۆماری چین 民前١٣٢٤年 |
| ڕۆژژمێری ھۆڵۆسن | ١٠٥٨٨ |
| ڕۆژژمێرە ھیندووەکان |  |
|  - *ڤیکرام سامڤات* | ٦٤٤–٦٤٥ |
|  - *شاکا سامڤات* | ٥١٠–٥١١ |
|  - *کاڵی یوگا* | ٣٦٨٩–٣٦٩٠ |
| لە دروستبوونی ڕۆما | ١٣٤١ |
| ساڵی فەرمانڕەواییی ئینگلیزی | *نەزانراو* |
| ئەم سندووقە: * بینین
* وتووێژ
* دەستکاری
 |

**٥٨٨** (DLXXXVIII) ساڵێکی پڕ بوو کە لە ڕۆژی پێنجشەممە لە ڕۆژژمێری جولیانی دەست پێ دەکات، ٥٨٨ەمین ساڵی دەستنیشانکردنی سەردەمی مەسیحی (CE) و *ئانۆ دۆمینی* (AD)، ٥٨٨ەمین ساڵی ھەزارەی ١ەم، ٨٨ەمین ساڵی سەدەی ٦ەم، و ٩یەمین ساڵی دەیەی ٥٨٠ بوو. لە سەرەتای ساڵی ٥٨٨، ڕۆژژمێری زایینی ١٣ ڕۆژ لەپێش ڕۆژژمێری جولیانی بوو، کە ڕۆژژمێرێکی باوی کات بوو.

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
* دەروازەی مێژوو
# ٤٤٧

|  |  |
| --- | --- |
| ھەزارە: | ھەزارەی ١ـەم |
| سەدەکان: | سەدەی ٤ – **سەدەی ٥** – سەدەی ٦ |
| ساڵەکان: | ٤٤٤ ٤٤٥ ٤٤٦ – **٤٤٧** – ٤٤٨ ٤٤٩ ٤٥٠ |

٤٤٧ لە ڕۆژژمێرەکانی تر| ڕۆژژمێری کوردی | ١١٤٦–١١٤٧ |
| ڕۆژژمێری ئێرانی | ١٧٥ پێش کۆچی – ١٧٤ پێش کۆچی |
| ڕۆژژمێری زایینی | ٤٤٧ *CDXLVII* |
| ڕۆژژمێری ئەتیوبیایی | ٤٣٩–٤٤٠ |
| ڕۆژژمێری ئەرمەنی | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری کۆچی | ١٨٠ پێش کۆچی – ١٧٩ پێش کۆچی |
| ڕۆژژمێری ئیگبۆ | −٥٥٣ – −٥٥٢ |
| ڕۆژژمێری ئاشووری | ٥١٩٧ |
| ڕۆژژمێری بەربەری | ١٣٩٧ |
| ڕۆژژمێری بەنگالی | −١٤٦ |
| ڕۆژژمێری بەھایی | −١٣٩٧ – −١٣٩٦ |
| ڕۆژژمێری بودایی | ٩٩١ |
| ڕۆژژمێری بیزەنتی | ٥٩٥٥–٥٩٥٦ |
| ڕۆژژمێری شیوش | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری چینی | 丙戌年 (ئاگر سەگ) ٣١٤٣ یان ٣٠٨٣     *— تا —* 丁亥年 (ئاگر بەراز) ٣١٤٤ یان ٣٠٨٤ |
| ڕۆژژمێری ھەتاویی تایلەندی | ٩٩٠ |
| ڕۆژژمێری دیسکۆردی | ١٦١٣ |
| ڕۆژژمێری ژاپۆنی | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری جولیانی | ٤٤٧ *CDXLVII* |
| ڕۆژژمێری بێرمەیی | −١٩١ |
| ڕۆژژمێری عیبری | ٤٢٠٧–٤٢٠٨ |
| ڕۆژژمێری قبتی | ١٦٣–١٦٤ |
| ڕۆژژمێری کۆری | ٢٧٨٠ |
| ڕۆژژمێری مینگوو | ١٤٦٥ پێش ڕۆژژمێری کۆماری چین 民前١٤٦٥年 |
| ڕۆژژمێری ھۆڵۆسن | ١٠٤٤٧ |
| ڕۆژژمێرە ھیندووەکان |  |
|  - *ڤیکرام سامڤات* | ٥٠٣–٥٠٤ |
|  - *شاکا سامڤات* | ٣٦٩–٣٧٠ |
|  - *کاڵی یوگا* | ٣٥٤٨–٣٥٤٩ |
| لە دروستبوونی ڕۆما | ١٢٠٠ |
| ساڵی فەرمانڕەواییی ئینگلیزی | *نەزانراو* |
| ئەم سندووقە: * بینین
* وتووێژ
* دەستکاری
 |

**٤٤٧** (CDXLVII) ساڵێکی ئاسایی بوو کە لە ڕۆژی چوارشەممە لە ڕۆژژمێری جولیانی دەست پێ دەکات، ٤٤٧ەمین ساڵی دەستنیشانکردنی سەردەمی مەسیحی (CE) و *ئانۆ دۆمینی* (AD)، ٤٤٧ەمین ساڵی ھەزارەی ١ەم، ٤٧ەمین ساڵی سەدەی ٥ەم، و ٨ەمین ساڵی دەیەی ٤٤٠ بوو. لە سەرەتای ساڵی ٤٤٧، ڕۆژژمێری زایینی ١٣ ڕۆژ لەپێش ڕۆژژمێری جولیانی بوو، کە ڕۆژژمێرێکی باوی کات بوو.

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
# ٥٤٩

|  |  |
| --- | --- |
| ھەزارە: | ھەزارەی ١ـەم |
| سەدەکان: | سەدەی ٥ – **سەدەی ٦** – سەدەی ٧ |
| ساڵەکان: | ٥٤٦ ٥٤٧ ٥٤٨ – **٥٤٩** – ٥٥٠ ٥٥١ ٥٥٢ |

٥٤٩ لە ڕۆژژمێرەکانی تر| ڕۆژژمێری کوردی | ١٢٤٨–١٢٤٩ |
| ڕۆژژمێری ئێرانی | ٧٣ پێش کۆچی – ٧٢ پێش کۆچی |
| ڕۆژژمێری زایینی | ٥٤٩ *DXLIX* |
| ڕۆژژمێری ئەتیوبیایی | ٥٤١–٥٤٢ |
| ڕۆژژمێری ئەرمەنی | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری کۆچی | ٧٥ پێش کۆچی – ٧٤ پێش کۆچی |
| ڕۆژژمێری ئیگبۆ | −٤٥١ – −٤٥٠ |
| ڕۆژژمێری ئاشووری | ٥٢٩٩ |
| ڕۆژژمێری بەربەری | ١٤٩٩ |
| ڕۆژژمێری بەنگالی | −٤٤ |
| ڕۆژژمێری بەھایی | −١٢٩٥ – −١٢٩٤ |
| ڕۆژژمێری بودایی | ١٠٩٣ |
| ڕۆژژمێری بیزەنتی | ٦٠٥٧–٦٠٥٨ |
| ڕۆژژمێری شیوش | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری چینی | 戊辰年 (زەوی ئەژدیھا) ٣٢٤٥ یان ٣١٨٥     *— تا —* 己巳年 (زەوی مار) ٣٢٤٦ یان ٣١٨٦ |
| ڕۆژژمێری ھەتاویی تایلەندی | ١٠٩٢ |
| ڕۆژژمێری دیسکۆردی | ١٧١٥ |
| ڕۆژژمێری ژاپۆنی | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری جولیانی | ٥٤٩ *DXLIX* |
| ڕۆژژمێری بێرمەیی | −٨٩ |
| ڕۆژژمێری عیبری | ٤٣٠٩–٤٣١٠ |
| ڕۆژژمێری قبتی | ٢٦٥–٢٦٦ |
| ڕۆژژمێری کۆری | ٢٨٨٢ |
| ڕۆژژمێری مینگوو | ١٣٦٣ پێش ڕۆژژمێری کۆماری چین 民前١٣٦٣年 |
| ڕۆژژمێری ھۆڵۆسن | ١٠٥٤٩ |
| ڕۆژژمێرە ھیندووەکان |  |
|  - *ڤیکرام سامڤات* | ٦٠٥–٦٠٦ |
|  - *شاکا سامڤات* | ٤٧١–٤٧٢ |
|  - *کاڵی یوگا* | ٣٦٥٠–٣٦٥١ |
| لە دروستبوونی ڕۆما | ١٣٠٢ |
| ساڵی فەرمانڕەواییی ئینگلیزی | *نەزانراو* |
| ئەم سندووقە: * بینین
* وتووێژ
* دەستکاری
 |

**٥٤٩** (DXLIX) ساڵێکی ئاسایی بوو کە لە ڕۆژی ھەینی لە ڕۆژژمێری جولیانی دەست پێ دەکات، ٥٤٩یەمین ساڵی دەستنیشانکردنی سەردەمی مەسیحی (CE) و *ئانۆ دۆمینی* (AD)، ٥٤٩یەمین ساڵی ھەزارەی ١ەم، ٤٩یەمین ساڵی سەدەی ٦ەم، و ١٠یەمین و کۆتا ساڵی دەیەی ٥٤٠ بوو. لە سەرەتای ساڵی ٥٤٩، ڕۆژژمێری زایینی ١٣ ڕۆژ لەپێش ڕۆژژمێری جولیانی بوو، کە ڕۆژژمێرێکی باوی کات بوو.

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
* دەروازەی مێژوو
# دووک ھووی چێن

**دووک ھوو** (بە چینی سادەکراو:陈胡公; چینی دێرین:陳胡公 خوێندنەوە: چێن ھو گۆنگ) دامەزرێنەری ویلایەتی چێن بوو، دوای ئەوەی خەزووری پاشا وو ئیمپراتۆریەتی ژۆوی دامەزراند لە ١٠٤٦ی پێش زایین.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «مێژووی چین»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
* دەروازەی ژیاننامە