Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# سەرزەوی

لە بوارەکانی جوگرافیای سیاسی و پێوەندییە نێونەتەوایەتییەکاندا، **سەرزەوی** ناوچە یا ناوچەگەلێکی تێکتەنراوە کە بۆ ئەوەی دەستی بێگانە بە خەڵک و شوێنەکانی ڕانەگات ئەرکی ڕێکخستن و بەڕێوەبردنی بە تاک، کۆمەڵ، یا دامەزراوەیەک سپێردراوە.

سەرەڕای جۆراوجۆریی ڕوانگەکان لەمەڕ مانای وشەکە، لە یاساکانی نێونەتەوەییدا، سەرزەوی پارچەیەکی لێنەبڕە لە پێکھاتەی وڵاتاندا: سەرزەوی یا خاکی ھەر وڵاتێ بریتییە لەو بەرینایییە (کە داگری ڕووی زەوی و ژێر زەوی و ئاسمان و بڕێ لە سەرچاوە دەریایییەکانی نزیک کەنارەکانیەتی) کە حکوومەتی ئەو وڵاتە داوای ئەکا و خۆی بە خاوەنی ئەزانێ و وڵاتانی تریش ئەو داوایەیان قەبووڵە و بە ھیی ئەوی ئەزانن.

## جۆرەکان

### سەرزەویی پایتەختی فیدراڵ

لە حکوومەتە فیدراڵەکاندا بۆ ئەوەی ویلایەتێک دەستڕۆشتووتر لەوانی تر نەبێ، پایتەختی وڵات ناخەنە ناو سنووری ھیچ ویلایەتێک. بە جێگەی ئەوە، بەتایبەت سەرزەوییەکی بۆ دیاری ئەکەن تا کورسیی حکوومەتی وڵات لەوێ جێگیر ببێ. بەو سەرزەوییە ئەڵێن سەرزەویی پایتەخت (Capital territory). بۆ نموونە پایتەختی وڵاتانی ھیند و پاکستان و ئۆسترالیا سەر بە ھیچ یەک لە ویلایەتەکان نین و خاک و سەرزەویی تایبەت بە خۆیانیان ھەیە.

### سەرزەویی ناسەربەخۆ

سەرزەویی ناسەربەخۆ (Dependent territory) بە سەرزەوییەک ئەوترێ کە بۆ خۆی دەوڵەتێکی خاوەن سەروەری و سەربەخۆ نەبێ بەڵام لە ڕووی سیاسییەوە لە دەرەوەی چوارچێوەی دەوڵەتە حاکمەکەدا بێ. بۆ نموونە سەرزەوییەکانی بریتانیا لە ئەوبەر دەریاکاندا سەربە شانشینی یەکگرتوون، ھەرچەند خۆیان تا ڕادەیەک حوکمیان بە دەستەوەیە.

### سەرزەویی ئەوبەر دەریاکان

سەرزەویی ئەوبەر دەریاکان (Overseas territory) ئەو سەرزەوییەیە کە بە ئۆقیانووسێک لەو وڵاتەی کە حوکمی پێ ئەکا جیا بۆتەوە. بۆ نموونە گرینلەند و دوڕگەکانی فارۆ بە بەشێک لە شانشینی دانمارک ئەژمێردرێن.

### سەرزەویی جێناکۆکی

سەرزەویی جێناکۆکی (Disputed territory) بەو ڕووبەرە جوگرافیایییە ئەوترێ کە دوو وڵات یان زیاتر داوای بکەن. وەک کەشمیر کە ھیند و پاکستان، ھەر کامیان بە جیا، داوای ئەکەن. یان وەک کەرکووک و ناوچەکانی دەوروبەری کە لە نێوان حکوومەتی ھەرێم و بەغداددا بوونە بە جێی ناکۆکی.

### سەرزەویی داگیرکراو

سەرزەویی داگیرکراو (Occupied territory) ناوچەیەکە کە ھێزێک لە دەرەوە بە لەشکر دەستی بە سەریدا گرتووە، بەبێ ئەوەی بیلکێنێ بە قەڵەمڕەوی خۆیەوە.

چەند نموونەیەک لەم جۆرە سەرزەوییانە لە ڕابرددودا ئەمانەن: ئاڵمانیا دوای شەڕی دووەمی جیھانی، کوەیت دوای ئەوە لە ساڵی ۱۹۹۰دا ئێراق ھێرشی بۆ ھێنا، کۆزۆڤۆی داوی ساڵی ۱۹۹۹ و، زۆرێک تر.

لە نموونەکانی حاڵی حازریش ڕۆخی ڕۆژاوای ڕووباری ئوردن و ڕۆژھەڵاتی قودسن کە لە لایەن دەوڵەتی ئیسراییلەوە داگیر کراون.

### سەرزەویی دەریایی

سەرزەویی دەریایی یا سەرزەویی نزیک دەریا (Maritime territory) بەو ئاوانە ئەوترێ کە نزیکن بە کەنارەوە و گەرچی بە ئاوگەلی سەرزەمینی ناژمێردرێن بەڵام ئەکرێ ھاتوچووی کەشتیگەلی وڵاتانی تری تیا قەدەغە بکرێ.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
# گاوتاما بوودا

پەیکەرێکی بودا کە لە سەدەی ٤ەمی زایینیدا دروستکراوە.
**گاوتاما بودا** یان **سیدارتا گاوتاما** یان **شاکیامونی** یان **سیدهارتا گاوتاما** یان **بودا** مامۆستای ئایینیی ھیندستانی کۆن بووە و دامەزرێنەری بودیزمە. وشەی بودا بە مانای بە ئاگا هاتوو یان ئاگاپێدراوە. کاتی لەدایکبوون و مردنی ڕوون نییە بەڵام مێژوونووسان سەدەی شەشەم یان پێنجەمی پێش زایین بە کاتی ژیانی دەزانن. ناوی ئەم بودایە **سیدارتا**یە.

ئەمڕۆ وڵاتی چین زۆرترین ڕێژەی بودی تێدایە کە دەگاتە زیاتر لە ٢٤٤ ملیۆن کەس و لەسەدا ١٨.٢٢ی دانیشتووانەکەی پێک دێنێت و تایلەند بە پلەی دووەم کە ڕێژەکەی دەگاتە ٥٥ ملیۆن و ڤیێتنام و میانماریش بە پلەکانی سێھەم و چوارەم دێن لە زۆری پەیڕەوکردنی ئاینی بودا.

## پەراوێزەکان

* دەروازەی ئایین
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی چین
* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی فەلسەفە
# ٥٤٢

|  |  |
| --- | --- |
| ھەزارە: | ھەزارەی ١ـەم |
| سەدەکان: | سەدەی ٥ – **سەدەی ٦** – سەدەی ٧ |
| ساڵەکان: | ٥٣٩ ٥٤٠ ٥٤١ – **٥٤٢** – ٥٤٣ ٥٤٤ ٥٤٥ |

٥٤٢ لە ڕۆژژمێرەکانی تر| ڕۆژژمێری کوردی | ١٢٤١–١٢٤٢ |
| ڕۆژژمێری ئێرانی | ٨٠ پێش کۆچی – ٧٩ پێش کۆچی |
| ڕۆژژمێری زایینی | ٥٤٢ *DXLII* |
| ڕۆژژمێری ئەتیوبیایی | ٥٣٤–٥٣٥ |
| ڕۆژژمێری ئەرمەنی | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری کۆچی | ٨٣ پێش کۆچی – ٨١ پێش کۆچی |
| ڕۆژژمێری ئیگبۆ | −٤٥٨ – −٤٥٧ |
| ڕۆژژمێری ئاشووری | ٥٢٩٢ |
| ڕۆژژمێری بەربەری | ١٤٩٢ |
| ڕۆژژمێری بەنگالی | −٥١ |
| ڕۆژژمێری بەھایی | −١٣٠٢ – −١٣٠١ |
| ڕۆژژمێری بودایی | ١٠٨٦ |
| ڕۆژژمێری بیزەنتی | ٦٠٥٠–٦٠٥١ |
| ڕۆژژمێری شیوش | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری چینی | 辛酉年 (ئاسن کەڵەشێر) ٣٢٣٨ یان ٣١٧٨     *— تا —* 壬戌年 (ئاو سەگ) ٣٢٣٩ یان ٣١٧٩ |
| ڕۆژژمێری ھەتاویی تایلەندی | ١٠٨٥ |
| ڕۆژژمێری دیسکۆردی | ١٧٠٨ |
| ڕۆژژمێری ژاپۆنی | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری جولیانی | ٥٤٢ *DXLII* |
| ڕۆژژمێری بێرمەیی | −٩٦ |
| ڕۆژژمێری عیبری | ٤٣٠٢–٤٣٠٣ |
| ڕۆژژمێری قبتی | ٢٥٨–٢٥٩ |
| ڕۆژژمێری کۆری | ٢٨٧٥ |
| ڕۆژژمێری مینگوو | ١٣٧٠ پێش ڕۆژژمێری کۆماری چین 民前١٣٧٠年 |
| ڕۆژژمێری ھۆڵۆسن | ١٠٥٤٢ |
| ڕۆژژمێرە ھیندووەکان |  |
|  - *ڤیکرام سامڤات* | ٥٩٨–٥٩٩ |
|  - *شاکا سامڤات* | ٤٦٤–٤٦٥ |
|  - *کاڵی یوگا* | ٣٦٤٣–٣٦٤٤ |
| لە دروستبوونی ڕۆما | ١٢٩٥ |
| ساڵی فەرمانڕەواییی ئینگلیزی | *نەزانراو* |
| ئەم سندووقە: * بینین
* وتووێژ
* دەستکاری
 |

**٥٤٢** (DXLII) ساڵێکی ئاسایی بوو کە لە ڕۆژی چوارشەممە لە ڕۆژژمێری جولیانی دەست پێ دەکات، ٥٤٢ەمین ساڵی دەستنیشانکردنی سەردەمی مەسیحی (CE) و *ئانۆ دۆمینی* (AD)، ٥٤٢ەمین ساڵی ھەزارەی ١ەم، ٤٢ەمین ساڵی سەدەی ٦ەم، و ٣یەمین ساڵی دەیەی ٥٤٠ بوو. لە سەرەتای ساڵی ٥٤٢، ڕۆژژمێری زایینی ١٣ ڕۆژ لەپێش ڕۆژژمێری جولیانی بوو، کە ڕۆژژمێرێکی باوی کات بوو.

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
* دەروازەی مێژوو
# ٥٦٥

|  |  |
| --- | --- |
| ھەزارە: | ھەزارەی ١ـەم |
| سەدەکان: | سەدەی ٥ – **سەدەی ٦** – سەدەی ٧ |
| ساڵەکان: | ٥٦٢ ٥٦٣ ٥٦٤ – **٥٦٥** – ٥٦٦ ٥٦٧ ٥٦٨ |

٥٦٥ لە ڕۆژژمێرەکانی تر| ڕۆژژمێری کوردی | ١٢٦٤–١٢٦٥ |
| ڕۆژژمێری ئێرانی | ٥٧ پێش کۆچی – ٥٦ پێش کۆچی |
| ڕۆژژمێری زایینی | ٥٦٥ *DLXV* |
| ڕۆژژمێری ئەتیوبیایی | ٥٥٧–٥٥٨ |
| ڕۆژژمێری ئەرمەنی | ١٤ ԹՎ ԺԴ |
| ڕۆژژمێری کۆچی | ٥٩ پێش کۆچی – ٥٨ پێش کۆچی |
| ڕۆژژمێری ئیگبۆ | −٤٣٥ – −٤٣٤ |
| ڕۆژژمێری ئاشووری | ٥٣١٥ |
| ڕۆژژمێری بەربەری | ١٥١٥ |
| ڕۆژژمێری بەنگالی | −٢٨ |
| ڕۆژژمێری بەھایی | −١٢٧٩ – −١٢٧٨ |
| ڕۆژژمێری بودایی | ١١٠٩ |
| ڕۆژژمێری بیزەنتی | ٦٠٧٣–٦٠٧٤ |
| ڕۆژژمێری شیوش | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری چینی | 甲申年 (دار مەیموون) ٣٢٦١ یان ٣٢٠١     *— تا —* 乙酉年 (دار کەڵەشێر) ٣٢٦٢ یان ٣٢٠٢ |
| ڕۆژژمێری ھەتاویی تایلەندی | ١١٠٨ |
| ڕۆژژمێری دیسکۆردی | ١٧٣١ |
| ڕۆژژمێری ژاپۆنی | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری جولیانی | ٥٦٥ *DLXV* |
| ڕۆژژمێری بێرمەیی | −٧٣ |
| ڕۆژژمێری عیبری | ٤٣٢٥–٤٣٢٦ |
| ڕۆژژمێری قبتی | ٢٨١–٢٨٢ |
| ڕۆژژمێری کۆری | ٢٨٩٨ |
| ڕۆژژمێری مینگوو | ١٣٤٧ پێش ڕۆژژمێری کۆماری چین 民前١٣٤٧年 |
| ڕۆژژمێری ھۆڵۆسن | ١٠٥٦٥ |
| ڕۆژژمێرە ھیندووەکان |  |
|  - *ڤیکرام سامڤات* | ٦٢١–٦٢٢ |
|  - *شاکا سامڤات* | ٤٨٧–٤٨٨ |
|  - *کاڵی یوگا* | ٣٦٦٦–٣٦٦٧ |
| لە دروستبوونی ڕۆما | ١٣١٨ |
| ساڵی فەرمانڕەواییی ئینگلیزی | *نەزانراو* |
| ئەم سندووقە: * بینین
* وتووێژ
* دەستکاری
 |

**٥٦٥** (DLXV) ساڵێکی ئاسایی بوو کە لە ڕۆژی پێنجشەممە لە ڕۆژژمێری جولیانی دەست پێ دەکات، ٥٦٥ەمین ساڵی دەستنیشانکردنی سەردەمی مەسیحی (CE) و *ئانۆ دۆمینی* (AD)، ٥٦٥ەمین ساڵی ھەزارەی ١ەم، ٦٥ەمین ساڵی سەدەی ٦ەم، و ٦ەمین ساڵی دەیەی ٥٦٠ بوو. لە سەرەتای ساڵی ٥٦٥، ڕۆژژمێری زایینی ١٣ ڕۆژ لەپێش ڕۆژژمێری جولیانی بوو، کە ڕۆژژمێرێکی باوی کات بوو.

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
* دەروازەی مێژوو
# ژێنگژۆو

**ژێنگژۆو** پایتەخت و گەورەترین شارە لە ھێنان ئەکەوێتە ناوەندی وڵاتی چین ئەکەوێتە ناوەندی باکوری ھێنان وە یەکێکە لەو شارانەی کە ئەکەونە ناوەڕاستی چین. شارێکی سیاسی و ئیکۆنۆمی و پەروەردەیی و تەکنەلۆژییە لە ھێنان

## مێژوو

شانشینی شانگ دوو شوێنی دامەزراند لەناو شاری ژێنگژۆو وەک ئادۆو (隞都) و بۆدو (亳都) ھەرچۆنێک بێت دواتر دەستبەرداری ئەم شارە بوون و شارەکە بووبە بە وێرانگا بۆ ماوەیەکی زۆر پێش ئەوەی یەکەم ئیمپراتۆر بێتە سەر تەخت لە ٢٦٠ی پێش زاین، ھەرچۆنێک بێت شوێنەواناسێک شارێکی داخراوی دۆزیوەتەوە لە رۆژھەڵاتی ژێنگژۆو کە بووەتە بەڵگە لەسەر شانشینی شانگ

## سەرچاوەکان

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی چین
# ھێزی دەریایی

INS Vikramaditya R33 لەگەڵ Sea Harrier aircraft لە کەنداوی (فارسی\_عەرەبی)
**ھێزی دەریایی** بە بەشێک لە پەیەکەری ھێزی سەربازی وڵاتان دەوترێ کە ئەرکی شەڕ و بەرگری و خزمەت لەسەر ئاویان بە ئەستۆیە، ھێزی دەریایی زۆرتر لە کەشتییە جەنگییەکان، ژێر دەریایی، کەشتی فڕۆکە ھەڵگر (ناو) پێک ھاتوە.

کەشتییەکی جەنگی ڕووبار پێو لە کەنداوی (فارسی\_عەرەبی)
ھەندێ وڵات ھەن کە ھێزی دەریاییان نییە و ئەوەش دەگەڕێتەوە سەر ھەڵکەوتەی جوگرافی ئەو وڵاتە کە لەوانەی لە ھێچ لایەکەوە سنووری ئاوی و دەریایی نەبێت و ھەروەھا دەریاچەی گەورەی لە ناوخۆ دا نەبێ.

ئاڵووگۆڕیک لە دەریا دا لە کەنداوی (فارسی\_عەرەبی)
## مێژوو

لە سەردەمە زۆر کۆنەکان داو لەگەڵ بەرھەم ھاتنی کەشتییەکانئەو ھێزەش وەدی ھات و دواتر دوای بەرھەم ھاتنی کەشتی بە مۆتۆری ھەڵمی، کەشتییەکان خێراییان زۆرتر بوو و وردە وردە ئە ھێزە بوو بە یەکێک لە سەرەکیترین ھێزە سەربازییەکان لە ھەر وڵاتێ.

## ھەروەھا بڕوانە

* ھێزی ئاسمانی
* سپا

## پێشانگای وێنە

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## سەرچاوەکان

* ویکی ئینگلیزی - Navy
* ویکی فارسی - نیروی دریایی

* دەروازەی شەڕ
# خزمەتی سەربازی

نەخشەیەک حاڵەتی خزمەتی سەربازی بۆ ھەر وڵاتێک لە ساڵی ۲۰۰٨ پیشان دەدات:██ ھەر وڵاتێک ھێزی سەربازی چەکداری نییە.██ ھەر وڵاتێک خزمەتی سەربازی زۆرەملێی نییە.██ ھەر وڵاتێک پیلان بۆ ھەڵوەشاندنەوەی خزمەتی سەربازی زۆرەملێ لە ماوەی سێ ساڵی داھاتوودا دەگێڕێت.██ ھەر وڵاتێک خزمەتی سەربازی زۆرەملێی ھەیە.
زۆربەی وڵاتان سیستەمی **خزمەتی سەربازی** زۆرەملێ یان سەربازکردن بەکاردەھێنێت، وەک ئەرکێک ھاوڵاتی جێبەجێی دەکات سەیر دەکرێت.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی شەڕ
# ئیمپراتۆریەتیی مینگ

پانایی ئیمپراتۆری مینگ
**ئیمپراتۆریەتی مینگ** بناغەدانەری ئیمپراتۆری مینگ بوون کە لە نێوان ساڵانی ١٣٦٨ ھەتا ١٦٤٤دا بە سەر وڵاتی چیندا دەسەڵاتدارییان کرد.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی چین
* دەروازەی جوگرافیا
# ١٥ی تەممووز

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | تەممووز | >> |
| ی | د | س | چ | پ | ھ | ش |
|  |  |  | 0١ | 0٢ | 0٣ | 0٤ |
| 0٥ | 0٦ | 0٧ | 0٨ | 0٩ | ١٠ | ١١ |
| ١٢ | ١٣ | ١٤ | ١٥ | ١٦ | ١٧ | ١٨ |
| ١٩ | ٢٠ | ٢١ | ٢٢ | ٢٣ | ٢٤ | ٢٥ |
| ٢٦ | ٢٧ | ٢٨ | ٢٩ | ٣٠ | ٣١ |   |
| **٢٠٢٦** |

**١٥ی تەممووز** ١٩٦ەم ڕۆژی ساڵە (١٩٧ەم لە ساڵە پڕەکاندا) لە ڕۆژژمێری زایینی؛  ١٦٩ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.

## ڕووداوەکان

* ١٠٩٩ - کەوتنى شارى قودس بە دەستى خاچ پەرستەکان لە چوارچێوەى ھێرشی یەکەمى خاچ پەرستەکان.
* ١٨٤٠ - واژۆ کردنى (پەیماننامەى لەندەن) لە نێوان بەریتانیا و ئیمپراتۆریەتى ئەوکاتى نەمسا و پروسیا و ئیمپراتۆریەتى ئەوکاتى ڕووسیا و سوپا میسری لەلایەک و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لەلایەکى تر، لەپاش شکستى سوپای عوسمانى و لەشکرى میسر بەرامبەر ھێرشی ھێزە ئەوروپیەکان لە شەڕى دەریایی ناڤارین.
* ٢٠٠٩ - کەوتنە خوارەوەى فڕۆکەیەکى نەفەرھەڵگرى ئێرانى لە پارێزگاى قەزوین و کوژرانى سەرجەم سەرنشینەکانى کە ژمارەیان (١٥٠) کەس دەبوو.
* ٢٠١٦ - هەوڵی کودەتا لە تورکیا.

## مردنەکان

* ١٩٥٨ - نورى سەعید، سەرۆک وەزیرانى ئەوکاتى عێراق
* ١٩٩٠ - عومەر ئەبو ڕیشە، شاعیرى سورى
* ٢٠٢١ - جافر زەلکەیی، شمشاڵژەنی کورد (لەدایکبووی ١٩٦٦)

## بۆنەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
# یەکێتیی ئەورووپا

ئاڵای یەکێتیی ئەورووپا
**یەکێتیی ئەورووپا** لە گرێبەست و ڕێککەوتنی نێوان ٢٨ وڵاتی دیمۆکراتخواز پێکھاتوە کە لەسەر گرێدانی بواری ئابووری و ڕامیاری ئەو وڵاتانە پێکەوە بناغەی بەستووە
، ئامانجی سەرەکیی ئەم یەکێتییە بریتییە لە ھێنانەدیی ژیانێکی ئازاد و ئاسوودە بۆ ھاووڵاتییانی نیشتەجێبووی وڵاتە بەشداربووەکان کە بە ٥٠٠ ملیۆن کەس مەزەندە دەکرێن.

## وڵاتانی ئەندام لە یەکێتیی ئەورووپا

وڵاتانی ئەندام لەسەر نەخشە
یەکێتیی ئەورووپا
ھەنووکە یەکێتیی ئەورووپا لە ٢٧ وڵات پێکدێت:

| ڕیزبەندی | وڵات | وڵات (ئینگلیزی) |
| --- | --- | --- |
| ١ |  نەمسا | Austria |
| ٢ |  بەلجیکا | Belgium |
| ٣ |  بولگاریا | Bulgaria |
| ٤ |  قوبرس | Cyprus |
| ٥ |  کۆماری چیک | Czech Republic |
| ٦ |  دانمارک | Denmark |
| ٧ |  ئیستۆنیا | Estonia |
| ٨ |  فینلاند | Finland |
| ٩ |  فەڕەنسا | France |
| ١٠ |  ئەڵمانیا | Germany |
| ١١ |  یۆنان | Greece |
| ١٢ |  مەجارستان | Hungary |
| ١٣ |  کۆماری ئێرلەندا | Ireland |
| ١٤ |  ئیتاڵیا | Italy |
| ١٥ |  لاتڤیا | Latvia |
| ١٦ |  لیتوانیا | Lithuania |
| ١٧ |  لوکسەمبورگ | Luxembourg |
| ١٨ |  ماڵتا | Malta |
| ١٩ |  ھۆڵەندا | The Netherlands |
| ٢٠ |  پۆڵەندا | Poland |
| ٢١ |  پورتوگال | Portugal |
| ٢٢ |  ڕۆمانیا | Romania |
| ٢٣ |  سلۆڤاکیا | Slovakia |
| ٢٤ |  ئیسپانیا | Spain |
| ٢٥ |  سوێد | Sweden |
| ٢٦ |  کرواتیا | Croatia |
|  |  |  |

## ئەو وڵاتانەی چاوەڕوانن بێنە ناو یەکێتیی ئەورووپا

| ڕیزبەندی | وڵات | وڵات (ئینگلیزی) |
| --- | --- | --- |
| ١ |  مەقدوونیای باکوور | Former Yugoslav Republic of Macedonia

سەرچاوەکان
1. وێبگەی فەرمی یەکێتیی ئەورووپا
2. ئەندامانی یەکێتیی ئەورووپا

بەستەرە دەرەکییەکان
* ماڵپەڕی فەرمی یەکێتیی ئەورووپا

| * ب
* و
* د

وڵاتانی ئەندام لە یەکێتیی ئەورووپا |
| --- |
| * نەمسا
* بەلجیکا
* بولگاریا
* کرواتیا
* قوبرس
* کۆماری چیک
* دانیمارک
* ئیستۆنیا
* فینلاند
* فەڕەنسا
* ئەڵمانیا
* یۆنان
* هەنگاریا
* ئێرلەندا
* ئیتاڵیا
* لاتڤیا
* لیتوانیا
* لوکسەمبورگ
* ماڵتا
* هۆڵەندا
* پۆڵەندا
* پورتوگال
* ڕۆمانیا
* سلۆڤاکیا
* سلۆڤێنیا
* ئیسپانیا
* سوێد
 |  |

| * ب
* و
* د

سەرۆکی وڵاتانی ئەندام لە یەکێتیی ئەورووپا |
| --- |
| * ڤان دێر بیلین
* فیلیپ
* رادیڤ
* میلانۆڤیک
* ئەناستاسیا
* زێمان
* Margrethe II
* کالیولاید
* نینستۆ
* ماکرۆن
* شتاینمایەر
* ساکێلارۆپۆلۆ
* ئادێر
* ھیگینس
* ماتاریلا
* لێڤیتس
* Nausėda
* ھێنری
* ڤێلا
* ویلیەم ئەلێکساندەر
* دودا
* Rebelo de Sousa
* یۆھانس
* Čaputová
* Pahor
* فلیپی شەشەمی ئیسپانیا
* Carl XVI Gustaf
 |

* دەروازەی یەکێتیی ئەورووپا
* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
* دەروازەی کۆمەڵگا

ویکیمیدیا کامنز میدیای پەیوەندیداری بە یەکێتیی ئەورووپا تێدایە.

 |
# گەل

**گەل** یا **خەڵک** یا **مەردم** بە کۆی چەن کەس ئەوترێ کە (وەک چۆن لە قەوم و میللەتیشدا وایە) وەکوو تەواوێتییەک ڕەچاو بکرێن. بۆ نموونە گەلی عەرەب داگری ھەموو عەرەبەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوینە لە وڵاتە جیاجیاکاندا. گەلێ کە سەر بە وڵات یان دەوڵەتێکی تایبەت بێ نەتەوە یان میللەتی پێ ئەوترێ، و گەلێکیش کە تاکەکانی یەک ڕەچەڵەک یان یەک کولتوور یان یەک ئایینیان بێ قەوم یان گرووپی ڕەگەزی پێ ئەوترێ.

## وشەڕەتناسی

وشەی «گەل» لە ڕیشەی ھیندوئەورووپاییی \*ger- و \*gel- و ڕیشەی پرۆتۆئێرانیی \*gart- ەوەیە کە بە مانای گردبوونەوە و کۆبوونەوە و گەڕانە. پاری /\*rt/ سەرەتا بووە بە /rd/ و پاشان بە /l/، یانی: gart بووە بە gard بووە بە gal. وشەی «گەلە»ش کە بە مانای کۆمەڵێک حەیوانە بە یەکەوە، ھەر لێرەوە ھاتووە.

وشەی «خەڵک»یش ھەر ئەو «خلق»ەی عەرەبییە. «مەردم»یش وشەیەکی فارسییە و پەیوەندیی بە «مرۆڤ» و «مرۆ» و ھەروەھا «مەرگ» و «مردن»ەوە ھەیە و ھاوڕیشەی وانە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی زمان
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی سیاسەت
# ٧ی کانوونی یەکەم

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | کانوونی یەکەم | >> |
| ی | د | س | چ | پ | ھ | ش |
|  |  | 0١ | 0٢ | 0٣ | 0٤ | 0٥ |
| 0٦ | 0٧ | 0٨ | 0٩ | ١٠ | ١١ | ١٢ |
| ١٣ | ١٤ | ١٥ | ١٦ | ١٧ | ١٨ | ١٩ |
| ٢٠ | ٢١ | ٢٢ | ٢٣ | ٢٤ | ٢٥ | ٢٦ |
| ٢٧ | ٢٨ | ٢٩ | ٣٠ | ٣١ |   |
| **٢٠٢٦** |

**٧ی کانوونی یەکەم** ٣٤١ەم ڕۆژی ساڵە (٣٤٢ەم لە ساڵە پڕەکاندا) لە ڕۆژژمێری زایینی؛  ٢٤ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.

## ڕووداوەکان

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

---

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
# کۆردۆفۆن

سێ ئامێری تەلدار، سەدەی ١٧ھەم
**کۆردۆفۆن** (بە ئینگلیزی: Chordophone) پێکھاتووە لە ئامێرێکی مۆسیقی کە دەنگ دەردەکات بە لەرینەوەی تەلەکانی.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Chordophone»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧.

* دەروازەی مۆسیقا
# سانگ جای-جی

| سانگ جای-جی |
| --- |
|  |
| لەدایکبوون | ١١ی ئەیلوولی ١٩٦٧ دێگو، کۆریای باشوور |
| مردن | ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٣(٢٠١٣-٠٧-٢٦) (٤٥ ساڵ ژیاوە) سیئۆل، کۆریای باشوور |
| ھۆی مەرگ | drowning |
| ھاوسەر | Park Eun-kyong |
| زمانەکانی ئاخاوتن | زمانی کۆری |
| پیشە | بەرگریکاری مافی مرۆڤ، پێشەنگکار، خوودژیاننامەنووس |
| بواری کار | فەلسەفە |
| پەروەردە | Yeungnam University |
| پلەی سەربازی | سەرپەل |
| لقی سەربازی | سوپای کۆماری کۆریای باشوور |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**سانگ جای-جی** (لەدایکبووی ١١ی ئەیلوولی ١٩٦٧ و کۆچی دوایی ٢٦ی تەممووزی ٢٠١٣) ناوی چالاکوانێکی کۆمەڵایەتییە لە کۆریای باشوور کە بیروباوەڕی بەھێزی دژە فێمینیست ھەبووە و باوەڕی بە پیاوسالاری ھەبووە. ھەروەھا دامەزرێنەری کۆمەڵەی پیاوانی کۆریا بووە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Sung Jae-gi»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٨ی ئازاری ٢٠٢٤.

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی کۆریای باشوور
* دەروازەی فەلسەفە
* ھێمای دەروازەدەروازەی دەیەی ٢٠١٠
* دەروازەی مافەکانی مرۆڤ
* دەروازەی سیاسەت
# ئەمریکییەکان

٣٣١،٤ ملیۆن هاوڵاتی ئەمریکی هەن، بەپێی ساڵی ٢٠٢٠
**ئەمریکییەکان** یان **خەڵکی ئەمریکا** (بە ئینگلیزی: Americans) ئاماژەیە بۆ خەڵکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە ئەمریکیی ڕەسەن و ھاووڵاتیانی ئەم وڵاتەشەوە. ئەمریکییەکان بەپێی ڕەگەزنامە پۆلێن دەکرێن ئەگەر لە یەک نەتەوە و نەتەوەی جیاواز پێکھاتبن. جگە لە دانیشتووانی ڕەسەنی ئەمریکی، بە شێوەیەکی بنەڕەتی ھەموو ئەمریکییەکان یان باوباپیرانیان دەگرێتەوە کە لە پێنج سەدەی ڕابردوودا کۆچیان کردووە بۆ ئەمریکا. با وجود ترکیب چند قومی آن، سەرەڕای پێکھاتەی فرە نەتەوەیی، ئەو کولتوورەی کە زۆربەی ئەمریکییەکان ھاوبەشن، دەتوانرێت بە کولتوری باڵادەستی ئەمریکا ناوببرێت، کولتوری ڕۆژاوا تا ڕادەیەکی زۆر لە نەریتی کۆچبەرانی ئەورووپای ڕۆژاوا و ئەورووپای باکوور پێکھاتووە. سەرەڕای ئەوەش، ئەمریکییەکان و خەڵکی بە ڕەچەڵەک ئەمریکی لە ئەمریکا لە ئاستی نێودەوڵەتی و لە وڵاتانی دیکەدا دەژین.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ئەمریکای لاتین
* دەروازەی ئەمریکای باکوور
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
# باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا

| باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا |
| --- |
| بەشێکە لە | ئەورووپا |
| جێ | ئەورووپا |
| ناوچەی جوگرافی | ئەورووپا |
| پۆتانی شوێن | ٤٤°٢٠′٠″N ٢٣°٤٩′٠″E |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا** ببەو وڵاتانە دەوترێت کە لە ناوچەیەکی جوگرافیای ئەورووپادان کە پێکھاتووە لە نیمچە دوورگەی بەڵکان. ئەو وڵاتە سەربەخۆیانەی کە لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپادان بریتین لە ئەلبانیا، بۆسنە و ھەرزەگۆڤینا، بولگاریا، کرواتیا، قوبرس، یۆنان، کۆسۆڤۆ ، مەقدۆنیا، مۆڵدۆڤا، مۆنتینیگرۆ، ڕۆمانیا، سربیا، سلۆڤینیا و تورکیا.

ئەم سنوورانە تاڕادەیەکی زۆر جیاوازن و بە ھۆکاری سیاسی و ئابووری و چاند و جوگرافیاوە بە شێوەیەکی بەرفراوان ناکۆکییان لەسەرە.

## پێناسە

زاراوەی "باشووری ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا " بۆ یەکەمجار لە نەمسا لەلایەن توێژەر یۆھان جۆرج ڤۆن ھان (١٨١١–١٨٦٩) وەک زاراوەیەکی فراوانتر لە "باڵکانەکان" پێشنیارکرا.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Southeastern Europe»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٦ی نیسانی ٢٠٢٣.

* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی زمان
* دەروازەی وڵاتەکان
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی تورکیا