Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ئیمپراتۆری ژاپۆن

| ئیمپراتۆری ژاپۆن |
| --- |
| 天皇 |
| Imperial |
| ئاڵای فەرمیی ئیمپراتۆری |
| Incumbent |
|  |
| **ناروھیتۆ** since ١ی ئازاری ٢٠١٩ |
|  |
|  |
| وردەکارییەکان |
| شێواز | خاوەنشکۆ ئیمپراتۆر یان خاوەنشکۆ |
| یەکەم پاشا | ئیمپراتۆر جینمو (ئەفسانەیی) |
| دروستبوون | ١١ی کانوونی دووەمی ٦٦٠ی پ.ز؛ ٢٦٨٦
 ئێستا |
| نیشتەجێبوون | کۆشکی ئیمپراتۆریی تۆکیۆ (نیشتەجێی فەرمی) |
| ماڵپەڕ | www٫kunaicho٫go٫jp/eindex٫html |

**ئیمپراتۆری ژاپۆن** (بە ژاپۆنی: 天皇)، سەرۆکی ژاپۆن و خێزانی ئیمپراتۆرییە. لەژێر دەستووری ١٩٤٧ وەک **نموونەی وڵات و یەکێتیی خەڵک** ناسێندرا. ھەروەھا بەرزترین دەسەڵاتی ھەیە بەسەر ئایینی شینتۆ. لە زمانی ژاپۆنیدا ئیمپڕاتۆر پێیەووتری (**تێنۆ** بە ژاپۆنی: 天皇).

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Emperor of Japan

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ژاپۆن
* دەروازەی سیاسەت
# ٨٩٢

|  |  |
| --- | --- |
| ھەزارە: | ھەزارەی ١ـەم |
| سەدەکان: | سەدەی ٨ – **سەدەی ٩** – سەدەی ١٠ |
| ساڵەکان: | ٨٨٩ ٨٩٠ ٨٩١ – **٨٩٢** – ٨٩٣ ٨٩٤ ٨٩٥ |

٨٩٢ لە ڕۆژژمێرەکانی تر| ڕۆژژمێری کوردی | ١٥٩١–١٥٩٢ |
| ڕۆژژمێری ئێرانی | ٢٧٠–٢٧١ |
| ڕۆژژمێری زایینی | ٨٩٢ *DCCCXCII* |
| ڕۆژژمێری ئەتیوبیایی | ٨٨٤–٨٨٥ |
| ڕۆژژمێری ئەرمەنی | ٣٤١ ԹՎ ՅԽԱ |
| ڕۆژژمێری کۆچی | ٢٧٨–٢٧٩ |
| ڕۆژژمێری ئیگبۆ | −١٠٨ – −١٠٧ |
| ڕۆژژمێری ئاشووری | ٥٦٤٢ |
| ڕۆژژمێری بەربەری | ١٨٤٢ |
| ڕۆژژمێری بەنگالی | ٢٩٩ |
| ڕۆژژمێری بەھایی | −٩٥٢ – −٩٥١ |
| ڕۆژژمێری بودایی | ١٤٣٦ |
| ڕۆژژمێری بیزەنتی | ٦٤٠٠–٦٤٠١ |
| ڕۆژژمێری شیوش | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری چینی | 辛亥年 (ئاسن بەراز) ٣٥٨٨ یان ٣٥٢٨     *— تا —* 壬子年 (ئاو جرج) ٣٥٨٩ یان ٣٥٢٩ |
| ڕۆژژمێری ھەتاویی تایلەندی | ١٤٣٥ |
| ڕۆژژمێری دیسکۆردی | ٢٠٥٨ |
| ڕۆژژمێری ژاپۆنی | Kanpyō ٤ (寛平４年) |
| ڕۆژژمێری جولیانی | ٨٩٢ *DCCCXCII* |
| ڕۆژژمێری بێرمەیی | ٢٥٤ |
| ڕۆژژمێری عیبری | ٤٦٥٢–٤٦٥٣ |
| ڕۆژژمێری قبتی | ٦٠٨–٦٠٩ |
| ڕۆژژمێری کۆری | ٣٢٢٥ |
| ڕۆژژمێری مینگوو | ١٠٢٠ پێش ڕۆژژمێری کۆماری چین 民前١٠٢٠年 |
| ڕۆژژمێری ھۆڵۆسن | ١٠٨٩٢ |
| ڕۆژژمێرە ھیندووەکان |  |
|  - *ڤیکرام سامڤات* | ٩٤٨–٩٤٩ |
|  - *شاکا سامڤات* | ٨١٤–٨١٥ |
|  - *کاڵی یوگا* | ٣٩٩٣–٣٩٩٤ |
| لە دروستبوونی ڕۆما | ١٦٤٥ |
| ساڵی فەرمانڕەواییی ئینگلیزی | *نەزانراو* |
| ئەم سندووقە: * بینین
* وتووێژ
* دەستکاری
 |

**٨٩٢** (DCCCXCII) ساڵێکی پڕ بوو کە لە ڕۆژی شەممە لە ڕۆژژمێری جولیانی دەست پێ دەکات، ٨٩٢ەمین ساڵی دەستنیشانکردنی سەردەمی مەسیحی (CE) و *ئانۆ دۆمینی* (AD)، ٨٩٢ەمین ساڵی ھەزارەی ١ەم، ٩٢ەمین ساڵی سەدەی ٩یەم، و ٣یەمین ساڵی دەیەی ٨٩٠ بوو. لە سەرەتای ساڵی ٨٩٢، ڕۆژژمێری زایینی ١٣ ڕۆژ لەپێش ڕۆژژمێری جولیانی بوو، کە ڕۆژژمێرێکی باوی کات بوو.

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
# کۆنفۆشیۆس

| کۆنفۆشیۆس |
| --- |
|  |
| 孔夫子  |
| لەدایکبوون | 孔丘  بەن. ٥٥١ پز  Qufu (لوو)  |
| مەرگ | بەن. ٤٧٩ پز  (بە تەمەنی **ھەڵە: Need valid year, month, day**
) Si River (لوو)  |
| گۆڕ | Cemetery of Confucius  |
| پیشە | فەیلەسووف، مامۆستا، نووسەر  |
| کارەکان | Analects  |
| ھاوسەر | 亓官氏  |
| مناڵ | Kong Li، 孔姣  |
| باوان | * 孔紇
* Yan Zhengzai
 |
| خێزان | Meng Pi  |

**کۆنفۆشیۆس** (داڕێژە:بە چینی孔夫子؛ ٥٥١ پێش زایین - ٤٧٩ پێش زایین) لە فەرھەنگدا بە مانای *سەردار کۆنگ*، فەیلەسووفێکی چینی و سیاسەتوان بووە کە لە سەردەمی بەھار و پاییزدا ژیاوە فێرکارییەکانی کۆنفۆشیۆس کاریگەری لەسەر ئاسیا بەجێھێشتووە بە تایبەتی ڕۆژھەڵاتی ئاسیا

فەلسەفەکەی بایەخ دەدات بە ئەخلاقی تاکەکەسی و کۆمەڵگایی، پێوەندییکانی نێوکۆمەڵگایی، دادپەروەری و ئاکارباشی. بیرۆکەکانی کۆنفوشیوس، ئێستا دەزگایەکی فەلسفی و شێوازی بیرکردنەوەیەکی تایبەتی لێ درووستبووە بە ناوی کۆنفۆشیزم. ناوی کۆنفۆشیۆس یەک جار لەلایەن یەکێک لە باوکەرانی ئایینی مەسیحییەت، ماتێئۆ ڕیکی، ناسێندرا.

زۆرێک لە بیرۆکەکانی کۆنفۆشیۆس لە کتێبی *گوڵبژێرێک لە کۆنفوشیوس* دا ھاتوو کە ماوەیەکی زۆر دوای مردنی کۆکراوە. بۆ ماوەی زیاتر لە ٢٠٠٠ ساڵ بە نووسەری چەن کتێب دەزاندرا کە دەرکەوت دوای مردنی نووسراوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی فەلسەفە
* دەروازەی ئایین
* دەروازەی چین
# دەلتا (جوگرافیا)

وێنەی دەلتای نیل
**دەلتا** یان **دێلتا** (بە ئینگلیزی: *delta*) لە ئەنجامی نیشتنی، نیشتنییە ئاوییەکان لە ناوەندی ڕووبەرە ئاوییەکاندا دروست دەبێت و بە مانایەکی دیکە ڕووبارەکان هەڵدەستن بە گواستنەوەی نیشتنییەکان لە نیشتنی نەرم و لم بۆ ئاوڕێژگەی ڕووبارەکان، ئەمەش دەبێتە هۆی کۆبوونەوەی ئەم نیشتنییانە و کەڵکە بوونی لەسەر یەک تا دەگاتە ڕووی ئاستی ئاوی دەریاکان و لە کاتی ڕوودانی لافاودا ئاستەکەی بەرزتر دەبێتەوە و دەبێتە هۆی دروست بوونی دەلتا و ئەگەری دروست بوونی دەلتا زیاتر دەبێت ئەگەر ئاوی ڕووبار بە هێواشی بڕژێتە ئاوڕێژگە یان ئەو ناوچەیە ڕووبەڕووی تەوژمە دەریایییەکان نەبێتەوە، چونکە خێرایی ڕۆشتنی ئاو و بوونی تەوژمی دەریایی یارمەتیدەر نین بۆ دروست بوونی دەلتا، و پێویستە پلەی لێژی ناوچەکە زۆر نەبێت و بڕی لەبەر ڕۆشتنی ئاو و نیشتنییەکان گەورە بێت.

## سەرچاوەکان

* ئەبووسمور، حەسەن؛ غانم، عەلی؛(٢٠١٢)، دەروازەیەک بۆ زانستی جوگرافیای سروشتی، وەرگێڕان ئوسامە هەڵەبجەیی، هەولێر: چاپی نارین.

* دەروازەی زانستی زەوی
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ئاو
# ئیمپراتۆریەتیی یوان

ئیمپراتۆریەتی یوان
**ئیمپراتۆریەتی یوان** (بە چینی:元朝 شێوازی خوێندنەوە: یوان چاۆ ) بە فەرمی **یوانی مەزن** (بە چینی: 大元 شێوازی خوێندنەوە: دا یوان) بە مەنگۆلی ناوەڕاست: یکێ یوان ئولوس مانا "ویلایەتی یوانی مەزن") دوای ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل دامەزرا دوای دابەشبوونەکانی ئیمپراتۆریەتەکە و  فەرمانڕەوایەتی کردنی زنجیرە فەرمانڕەوایەتییەکانی ئیمپرتۆریەتەکە لە چین ئیمپراتۆریەتی یوان لەلایەن کوبلای خان سەرکردەی مەغۆل دامەزرا ئیمپراتۆریەتەکە لە ١٢٧١ دامەزرا تا ١٣٦٨ بەردەوام بوو، ئیمپراتۆریەتەکە بە دەستپێکی ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ دەستی پێکردوو لە سەرەتای ئیمپراتۆریەتی مینگ کۆتایی ھات.

ھەرێمەکانی ناوەوەی یوان
## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* میدیای پەیوەندیدار بە Yuan Dynasty لە ویکیمیدیا کۆمنز

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی چین

ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگەکانی `<ref>` بۆ گرووپێک بەناوی «lower-alpha» ھەن، بەڵام ھیچ تاگێکی ھاوتای `<references group="lower-alpha"/>` نەدۆزرایەوە
# ٦٠٨

|  |  |
| --- | --- |
| ھەزارە: | ھەزارەی ١ـەم |
| سەدەکان: | سەدەی ٦ – **سەدەی ٧** – سەدەی ٨ |
| ساڵەکان: | ٦٠٥ ٦٠٦ ٦٠٧ – **٦٠٨** – ٦٠٩ ٦١٠ ٦١١ |

٦٠٨ لە ڕۆژژمێرەکانی تر| ڕۆژژمێری کوردی | ١٣٠٧–١٣٠٨ |
| ڕۆژژمێری ئێرانی | ١٤ پێش کۆچی – ١٣ پێش کۆچی |
| ڕۆژژمێری زایینی | ٦٠٨ *DCVIII* |
| ڕۆژژمێری ئەتیوبیایی | ٦٠٠–٦٠١ |
| ڕۆژژمێری ئەرمەنی | ٥٧ ԹՎ ԾԷ |
| ڕۆژژمێری کۆچی | ١٤ پێش کۆچی – ١٣ پێش کۆچی |
| ڕۆژژمێری ئیگبۆ | −٣٩٢ – −٣٩١ |
| ڕۆژژمێری ئاشووری | ٥٣٥٨ |
| ڕۆژژمێری بەربەری | ١٥٥٨ |
| ڕۆژژمێری بەنگالی | ١٥ |
| ڕۆژژمێری بەھایی | −١٢٣٦ – −١٢٣٥ |
| ڕۆژژمێری بودایی | ١١٥٢ |
| ڕۆژژمێری بیزەنتی | ٦١١٦–٦١١٧ |
| ڕۆژژمێری شیوش | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری چینی | 丁卯年 (ئاگر کەروێشک) ٣٣٠٤ یان ٣٢٤٤     *— تا —* 戊辰年 (زەوی ئەژدیھا) ٣٣٠٥ یان ٣٢٤٥ |
| ڕۆژژمێری ھەتاویی تایلەندی | ١١٥١ |
| ڕۆژژمێری دیسکۆردی | ١٧٧٤ |
| ڕۆژژمێری ژاپۆنی | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری جولیانی | ٦٠٨ *DCVIII* |
| ڕۆژژمێری بێرمەیی | −٣٠ |
| ڕۆژژمێری عیبری | ٤٣٦٨–٤٣٦٩ |
| ڕۆژژمێری قبتی | ٣٢٤–٣٢٥ |
| ڕۆژژمێری کۆری | ٢٩٤١ |
| ڕۆژژمێری مینگوو | ١٣٠٤ پێش ڕۆژژمێری کۆماری چین 民前١٣٠٤年 |
| ڕۆژژمێری ھۆڵۆسن | ١٠٦٠٨ |
| ڕۆژژمێرە ھیندووەکان |  |
|  - *ڤیکرام سامڤات* | ٦٦٤–٦٦٥ |
|  - *شاکا سامڤات* | ٥٣٠–٥٣١ |
|  - *کاڵی یوگا* | ٣٧٠٩–٣٧١٠ |
| لە دروستبوونی ڕۆما | ١٣٦١ |
| ساڵی فەرمانڕەواییی ئینگلیزی | *نەزانراو* |
| ئەم سندووقە: * بینین
* وتووێژ
* دەستکاری
 |

**٦٠٨** (DCVIII) ساڵێکی پڕ بوو کە لە ڕۆژی دووشەممە لە ڕۆژژمێری جولیانی دەست پێ دەکات، ٦٠٨ەمین ساڵی دەستنیشانکردنی سەردەمی مەسیحی (CE) و *ئانۆ دۆمینی* (AD)، ٦٠٨ەمین ساڵی ھەزارەی ١ەم، ٨ەمین ساڵی سەدەی ٧ەم، و ٩یەمین ساڵی دەیەی ٦٠٠ بوو. لە سەرەتای ساڵی ٦٠٨، ڕۆژژمێری زایینی ١٣ ڕۆژ لەپێش ڕۆژژمێری جولیانی بوو، کە ڕۆژژمێرێکی باوی کات بوو.

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
# دێنگ شیاوپینگ

**دێنگ شیاوپینگ** (لەدایکبووی ٢٢ی ئابی ١٩٠٤ - لە ١٩ی شوباتی ١٩٩٧ کۆچی دوایی کردووە) سیاسەتوان و سەرکردەیەکی نوخبەی نەوەی دووەمی کۆماری گەلی چین بووە، کە لە ساڵی ١٩٧٨ تا ١٩٨٩ سەرکردەی باڵای چین بوو. لە ساڵانی بیستەکانی سەدەی ڕابردوودا پەیوەندی بە حیزبی کۆمۆنیستی چینەوە کرد. ئەو دواتر و لە دوای مردنی ماو تسی تۆنگ بوو بە یەکێک لە سیاسەتوانە پڕ هێزەکانی چین و دواتر بە چاکسازی لە سیستەمی بەڕێوەبەرایەتی وڵاتەکە توانی ڕۆڵێکی گرینگ بگێڕێت لە پێشکەوتنی ئابووری ئەودا.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی سۆشیالیزم
* ھێمای دەروازەدەروازەی شەڕی سارد
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی چین
# بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی

| بنەمای پەرەسەندنی مرۆڤی |
| --- |
| لقی | بڕی بێڕەھەند |
| بابەتی لاوەکی | development of the human body |
| زانا | Mahbub ul Haq، Amartya Sen، Meghnad Desai |
| ڕەھەند |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| ھێمای چەندایەتی |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_2  |
| پێڕست | list of countries by Human Development Index |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**نوانەی گەشەپێدانی مرۆڤی** (بە ئینگلیزی: *Human Development Index*) ناوی خشتەیەکە کە وڵاتەکانی جیھان لە بواری داھاتی ڕاستەقینە، ڕادەی خوێندەواری، تەندروستی، فێرکاری و خواردەمەنی ھەڵدەسەنگێنێ.

ئەم نوانەیە لە سالی ١٩٩١ زایینی لە لایە ن بەرنامەی گەشەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە دانرا.
و لە و کاتەوە ھەمو سالێک گشت وڵاتانی جیهان لەم بوارەوە ھە لدە سنگینێ.
نوانەی گەشەپێدانی مرۆڤییە وەک سەرچاوه گەشەی ئابووری ھەر وڵاتیک نیشان دەدات.

* دەروازەی ئابووری
# ئورومچی

**ئورومچی** بە فەرمی بە **دیھوا** ناسراوە (ھەروەھا وەک **تیھوا**، دەخوێندرێتەوە) پایتەختەتی ناوچەی خۆبەڕێوەبەری ئۆیغوورە دەکەوێتە باکووری ڕۆژاوای دووری چین. ڕێژەی دانیشتووانی بە ٤ ملیۆن کەس خەملێنراوە بەگوێرەی سەرژمێری ٢٠٢٠ و دووەم گەورەترین شاری چینە لە ناوەوەی باکووری ڕۆژاوا لەدوای سیان و ھەروەھاش گەورەترینە لە ئاسیای ناوەڕاست لە زۆری ژمارەی دانیشتووان. بەپێی تۆماری گینس ئورومچی نزیکترین شارە لە دەریا لە جیھان.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Ürümqi»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی چین
* دەروازەی جوگرافیا

ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگەکانی `<ref>` بۆ گرووپێک بەناوی «n» ھەن، بەڵام ھیچ تاگێکی ھاوتای `<references group="n"/>` نەدۆزرایەوە
# ڕووباری یانگتسی

وێنەی خۆر ئاوابوون لەسەر ڕووباری یانگتسی
**ڕووباری یانگتسی** (بە چینی: 扬子江  **ببیستە** ) ھەروەھا **چانگ جیانگ**یشی پێ دەگوترێت. ڕووباری یانگتسی درێژییەکەی ٦،٣٠٠ کیلۆمەترە و درێژترین ڕووبارە لە چین و ھەموو ئاسیادا و سێیەم درێژترین ڕووباریشە لە جیھاندا دوای ڕووباری نیل لە ئەفریقا و ڕووباری ئەمازۆن لە ئەمریکای باشووردا.

سەرچاوەی ڕووبارەکە لە چیاکانی *تنگولا* لە تیبت ھەڵدەقوڵێت و دواتریش دەڕژێتە دەریای چینی باشوور، ڕووباری یانگتسی شادەماری سەرەکی گواستنەوەی ئاوییە، کە بەشی ڕۆژھەڵات و ڕۆژئاوای وڵاتەکە بەیەکەوە دەبەستێتەوە، بۆیە ناویان لێناوە *جۆگەی ئاویی زێڕین*. ئەم ڕووبارە نزیکەی ٧٠٠ لقی لێ دەبێتەوە.

* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
# شانە

شانەیەکی پلاستیکی
**شانە** یان **شە** ئامرازێکی دانەدارە، بۆ ڕێکخستن و خاوێنکردنی پرچ، قژ و مووەکانی تر بەکاردێت. شانە یەکێک لەو ئامرازانەیە کە مێژوویەکی درێژی ھەیە و نموونەی چەند ھەزار ساڵ لەمەوبەری لێ دۆزراوەتەوە.
ئاسایی شانەکان لە پلاستیک یان دار دروست دەکرێن، و لە پێشاندا لە ئێسکیش دروست دەکران.

## ئەمانەش ببینە

* فڵچە
* فڵچەی پرچ
* گوێزان

## گالێری

* شانەیەکی داری پونجابی
* شانەیەکی دارینی میسرییە کۆنەکان، سەدەی پازدەیەمی پێش زاین
* شانەیەکی دەسکدار
* شانەکردنی پشیلەیەک

## سەرچاوەکان
# شێن کوۆ

| شێن کوۆ 沈括 |
| --- |
| Bust of Shen at the Beijing Ancient Observatory |
| لەدایکبوون | 1031 Qiantang, ئیمپراتۆریەتی سۆنگ |
| مردن | ١٠٩٥ (٦٣−٦٤ ساڵ ژیاوە) Runzhou, Song Empire |
| بوارەکان | ، ماتماتیکزانی، ئەستێرەناسی، کەلەپورناس، کەشناس، جوگرافیزان، مێرووناس، توێکارساز، ئاووھەواناس، گیانلەبەرناس، ڕووەکناس، دەرمانساز، زانستخوازی پزیشکی، زانستی کشتوکاڵی، شوێنەوارناس، مرۆڤناس، زانستی جوگرافیا و پێکھاتەی زەوی، زانستی زەوی، زانستی سروشتی زەوی، کانزاناس، زانستی ماددە، ئینسایکڵۆپیدیاوان، ژەنەڕالی سەربازی، دیبلۆماتکار، زانستی ئەندازیاری ھایدرۆلیکا، داھێنەر، ئابووریزان، شالیاری ئەکادیمی، وەزیری سەرمایەگوزاری، لێکۆلەری حکومەت، فەیلەسوف، ھونەرمەند، شاعیر، مۆسیقاژەن |
| دامەزراوەکان | ئەکادیمیای ھانلین |
| ناسراوە بەھۆی | Geomorphology, Climate change, Atmospheric refraction, True north, Retrogradation, Camera obscura, Raised-relief map, fixing the position of the pole star, correcting lunar and solar errors |

**شێن کوۆ** (بە چینی:沈括;، ١٠٣١ بۆ ١٠٩٥) زانستخوزاێکی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ بوو، کە لە زۆر بەش سەرکەوتنی بەدەست ھێنا وەک، ماتماتیکزانی، ئەستێرەناسی، کەلەپورناس، کەشناس، جوگرافیزان، مێرووناس، توێکارساز، ئاووھەواناس، گیانلەبەرناس، ڕووەکناس، دەرمانساز، زانستخوازی پزیشکی، زانستی کشتوکاڵی، شوێنەوارناس، مرۆڤناس، زانستی جوگرافیا و پێکھاتەی زەوی، زانستی زەوی، زانستی سروشتی زەوی، کانزاناس، زانستی ماددە، ئینسایکڵۆپیدیاوان، ژەنەڕالی سەربازی، دیبلۆماتکار، زانستی ئەندازیاری ھایدرۆلیکا، داھێنەر، ئابووریزان، شالیاری ئەکادیمی، وەزیری سەرمایەگوزاری، لێکۆلەری حکومەت، فەیلەسوف، ھونەرمەند، شاعیر، مۆسیقاژەن.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Shen Kuo»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٤ی تەممووزی ٢٠٢١.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ئەستێرەناسی
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی کیمیا
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ماتماتیک
* دەروازەی شیعر
* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی ڕوەک
* دەروازەی زانست
* دەروازەی فەلسەفە
* دەروازەی ئاو
* دەروازەی ھونەرەکان
# ڤایرۆسی کۆرۆنا ٢ پەیوەندیدار بە ھەناسەی سەخت و تیژ

ڤایرۆسی کۆرۆنای نوێ
**ڤایرۆسی کۆرۆنای پەیوەندیدار بە ھەناسەی تووند** (بە ئینگلیزی: Severe acute respiratory syndrome coronavirus 2) ھەروەھا ناسراوە بە کوتکراوەی (SARS-CoV-2) ھەروەھا لە پێشتر لە ساڵی ٢٠١٩ ناسرابوو بە (ڤایرۆسی کۆرۆنای تازە - novel coronavirus) کە کورتکراوەی (2019-nCoV) بوو، سارس-کۆڤ-٢ ڤایرۆسێکە لە جۆرەکانی ڤایرۆسی کۆرۆنای پەیوەندیدار بە نەخۆشی توندی هەناسەدان (SARSr-CoV)، پەیوەندی بە ڤایرۆسی سارس-کۆڤ-١ەوە هەیە کە بووە هۆی بڵاوبوونەوەی سارس لە ٢٠٠٢-٢٠٠٤, بەڵگە بەردەستەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە بە ئەگەرێکی زۆرەوە سەرچاوەی زۆنۆتیکی هەیە و لێکچوونی بۆماوەیی نزیکە لەگەڵ ڤایرۆسی کۆرۆنای شەمشەمەکوێرە، ئەمەش پێشنیاری ئەوە دەکات کە لە ڤایرۆسێکی شەمشەمەکوێرەوە سەریهەڵداوە, لێکۆڵینەوەکان بەردەوامن کە ئایا SARS-CoV-2 ڕاستەوخۆ لە شەمشەمەکوێرەەکانەوە هاتووە یان ناڕاستەوخۆ لە ڕێگەی هەر خانەخوێیەکی ناوەندییەوە هاتووە, ڤایرۆسەکە جۆراوجۆرییەکی کەمی بۆماوەیی نیشان دەدات، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی کە ڕووداوی پەرەسەندن هەیە لە سارس-کۆڤ-٢ وە پەرەسەندنەکە بە مرۆڤەکان دەناسێنێت، ئەگەری زۆرە لە کۆتایی ساڵی ٢٠١٩ ڕوویدابێت, ئەو ڤایرۆسە ڤایرۆسێکی RNA تاکی زنجیرەیەکی ئیجابیە، ھەروەھا ڤایرۆسێکی ھەوکردنە لە نێوان مرۆڤەکان و ئەوەش ھۆکارە بۆ دروستبوونی کۆرۆنای پەیوەندیدار بە ھەناسەی تووند، لە ئێستادا کووتان هەیە دژی ئەو جۆرە ڤایرۆسە.

یەکەمین تووشبوو بەو نەخۆشییە لە ٣١ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ ڕاگەیەندرا کە کاریگەری ئەو نەخۆشییە لە ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٩ لەسەر نەخۆشەکە دروست بووبوو.

 وێنەیەکی گەورەکرایی ئەلیکترۆنی ڤایرۆسی سارس٢ بە ڕەنگی زەرد لە دەرێی خانەیمرۆڤ
ناوچەی بڵاوبوونەوەی ئەو جۆرە ڤایرۆسە لە ناوەندی بازاری فرۆشتنی ئاژەڵە ئاوییەکانی شاری ووھانی چینەوە بڵاوبووەوە.

## تایبەتمەندی

بە پێ لێکۆڵینەوەی پزیشکانی زانکۆی جۆن ھۆپکینز لەسەر پێکھاتەی بۆماوەیی ڤایرۆسی کۆرۆنا ڤایرۆسی کۆرۆنا وەک ڤایرۆسی ئەنفلەوەنزا ئەوەندە لە گۆڕین خێرا نییە، بۆیە دەتوانرێت پێکوتەیەکی بۆ دروستبکرێت و ئەم پێکوتەیەش بەردەوام بەکاربھێندرێت.

### بۆچی بەشێکی خەڵکی بە توندی پەتای کۆرۆنا دەگرن؟

پزیشکانی پەیمانگەی پزیشکی گەردیلەیی فینلەند توێژینەوەیەکیان بۆ ھۆکاری ئەمە ئەنجام داوە کە دەگەڕێنێتەوە بۆ پێکھاتە بۆماوەییەکانی کەسەکان و روونیدەکەنەوە ئەو جینانەی بەرپرسن لە رێکخستی وەرگری ACE2 لەسەر رووی خانەکان ھۆکاری ئەم جیاوازییەن. (ACE2 وەرگرێکی سەر خانەکانە کە ڤایرۆسی کۆرۆنا پێیوە دەنوسێت بۆ ئەوەی بچێتە نێو خانەی مرۆڤ.)

### کۆرۆنا زیاتر پیاوان دەکوژێت

یەکەمجار ناوەندی کۆنتڕۆڵکردنی نەخۆشییەکانی چین لە راپۆرتێکدا ئاماژەی بۆ ئەوە کرد کە رێژەی گیانلەدەستداوانی کۆرۆنا لە نێوان پیاواندا ٢٫٨٪ و لەنێوان ئافرەتاندا ١٫٧٪یە و ژن و منداڵ ئەگەری کەمتریان ھەیە بە ڤایرۆسی کۆرۆنا گیان لەدەست بدەن. دواتر ھەمان رێچکە بە جیاوازیی گەورەترەوە لە ئیتاڵیا، ئیسپانیا، کۆریای باشووریش دەرکەوت.

### ڤایرۆسی کۆرۆنا لە ھەوادا دەگوازرێتەوە

ھەندێک لە پزیشکان بڕوایان وایە، ڤایرۆسی کۆرۆنا دەکرێت لە رێگای ھەواوە بگوازرێتەوە و رەتی دەکەنەوە ڤایرۆسەکە تەنھا دوو مەتر دوای پژمین بڕوات و بکەوێتە سەر زەوی.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* پانزدە ووتراوە و شایعە لە بوواری ڤایرۆسی کۆرۆنا

## سەرچاوەکان

* رێکخراوە تەندروستی جیھانی
* بی بی سی نەخۆشیەکی نوێ بە ناوی کۆرۆنا ڤایرۆس

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی پەرستاری
* دەروازەی چین
# شارۆچکەی کۆلێژ

شەقامی ئۆکسفۆرد، نموونەیەکی گوونجاوە بۆ "شارۆچکەی کۆلێژ". باڵەخانەی زانکۆکە دەوری شارەکەیان دایە و دەکەونە نێوان فرۆشگاکان، بۆ نموونە لەلای ڕاستی ناوەندی وێنەکە دەبینرێت.
**شارۆچکەی کۆلێژ** یان **شارۆچکەی زانکۆ** کۆمەڵگەیەکە کە ڕێژەی دانیشتووانەکەی لە زانکۆکەی پێکھاتووە و بەناوبانگە، زانکۆکە لەوانەیە گەورە بێت، کۆلێژژ و زانکۆکەی بەشێکی گرنگی شوێنەکەیە، بە واتایەک کە زانکۆکە بەشێکی گرنگی ئابووری و کلتووری ناوچەکە پێک دەھێنێت، و لەوانەیە ڕێژەیەکی زۆر لە قوتابی لەو شوێنە نیشتەجێبن و بژین بەھۆی زانکۆ یان کۆلێژەکە. و لەوانەیە زۆربەی دانیشتووانی ناوچەکەش بۆ زانکۆ-کۆلێژەکە کار بکەن و ڕێژەی بودجەی زانکۆ یان پەیمانگاکە شارەکەی قۆرخ کردبێت.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «College town»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢.

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «College town»، ویکیپیدیای ئینگلیزی سادە. سەردان لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢.

* دەروازەی زانکۆ
* دەروازەی پەروەردە
* دەروازەی قوتابخانە
# مۆزەخانەی ھەرێمی ژیجیانگ

**مۆزەخانەی ھەرێمی ژیجیانگ** (بە ئینگلیزی: Zhejiang Provincial Museum) مۆزەخانەیەکی ھەرێمی ژیجیانگە لە وڵاتی چین، دەکەوێتە ھانگسو. لە ساڵی ١٩٢٩ وەک مۆزەخانەی دەریاچەی ڕۆژاوا لە دوورگەی گۆشێن لە دەریاچەی ڕۆژاوا دامەزراوە. زیاتر لە ١٠٠٬٠٠٠ ماددە لە کۆکراوە ھەمیشەیییەکانیدایە. لە ٢٠٠٩ لە مەیدانی کولتووری یوڵین لە نزیک مەیدانی وڵن لە تەنیشت گراند کەناڵ، بینایەکی نوێ کرایەوە. پانییەکەی ٧٦٠٠ مەتر چوارگۆشەیە (٨٢٬٠٠٠ پێ)، دوو ھێندەی باڵەخانەی جۆشانە.

## سەرچاوەکان
# مۆزەخانەی ژیجیانگی مێژووی سروشتی

**مۆزەخانەی ژیجیانگی مێژووی سروشتی** (بە ئینگلیزی: Zhejiang Museum of Natural History) مۆزەخانەیەکە کە بە پلەی یەکەم بایەخ بە پێشانگا و کۆکردنەوە و شیکاری لەسەر نموونەی ژیان و زانستی زەوی دەدات. مۆزەخانەکە یەکێکە لە کۆنترین مۆزەخانەکانی مێژووی سروشتی کە چینییەکان دروستی کردوون.

## سەرچاوەکان
# خۆشنووسی

خۆشنووسی لە زمانی ژاپۆنی
**خۆشنووسی** یان **خەتاتی** بە مانای جواننووسین یان نووسین لەگەڵ خوڵقاندنی جوانیدایە. ئەو کەسەی لە نووسیندا جوانی دەخوڵقێنێت پێی دەڵێن خۆشنووس یان خەتات.

خۆشنووسی لە تەواو کولتوورەکان، وڵاتەکان و زمانە جۆراوجۆرەکانی ھەیە بەڵام لە وڵاتانی ڕۆژھەڵات و بە تایبەت لە وڵاتانی ئیسلامی پێگە و بایەخێکی زۆرتری ھەیە.

## مێژوو

خۆشنووسی لە ئیسلامداخۆشنووسی لە وڵاتەکانی لاتین یا ڕۆژاوا لە سەدەکانی پازدەیەمی زایینی دروست بوو، و لە سەدەی نۆزدەیەم ئەم ھونەرە بە ڕەسمی ناسرا. لە وڵاتانی ڕۆژھەڵات زیاتر لە ھەزار ساڵە ئەو ھونەرە بوونی ھەیە و لە کتێب و نامەکان کەڵکی لێ وەر دەگیرێت.

### خۆشنووسی لە وڵاتانی ئیسلامی

خۆشنوسی زمانی عەڕەبی و ئیسلام.
لە سەردەمی ھاتنی پێغەمبەری ئیسلام ھەتا خولەفای ڕاشدین ھونەری خۆشنووسی بۆ نووسینی لاپەڕەکانی قورئان بەکاردەھێنرا. کۆنترین قورئانی دەستنووس بە خەتی کووفی بۆ دەورەی حەزرەتی عەلی (ڕەزای خوای لەسەر بێت) دەگەڕێتەوە.

### خۆشنووسی لە کوردستان

لە کوردستان، قورئانەکەی نگڵ و قورئانەکەی شێخ حەسەن مەولاناوا بە خەتی سولس دەسنووس کراون. ھەروەھا میرزا محەممەدڕەزا کەڵھوڕ یان میرزا ڕەزای کەڵھور یەکێک لە گەورەتەرین و بەناوبانگترین ھونەرمەندانی کورد لە خەتی نەستەعلیقە.

## بەرەو پێشچوون

خۆشنوسی زمانی چینی و پیتەکانی چینی
لە مێژووی ھاوچەرخ ھونەری خۆشنووسی پێشرەفتی زۆری کردووە و گشت جۆرە خەتێک بە تایبەت خەتی نەستەعلیق بە تەواوی گۆڕوە و پێشکەوتنێکی زۆری بە دەست ھێناوە. بە جۆرێ کە ھونەرمەندان، نیگارکێشی یان نەقاشیان لەگەڵ خۆشنووسی تێکەل کردووە و ھونەرێکی نوێیان خولقاندوە بە ناوی نەقاشیخەت.

## ئامێرەکانی خۆشنووسی

* قەڵەم خەت، کە لە جۆرێک قامیش تایبەت بە خۆشنووسی بە ناوی قەڵەم دزفوولی دروست دەبێت.
* کاغەز یان قاقەز گلاسە، (بە ئینگلیزی: Coated paper) کە برقۆکە و بە جوانی جەوھەر لەخۆدەگرێت و بە ئاسایی قەڵەم لە بانی دەنووسێت.
* مەرەکەب، کە تایبەت بە خۆشنووسییە و زیاتر ڕەنگی ڕەش و قاوەیییە. بۆ ئامادەکاری مەرەکەب بەنی ھەورێشمی دەخەنە ناو مەرەکەبەکە بە جۆرێکە ئەگەر ھەڵگەڕێتەوە ناڕژێ.
* چەقۆی تایبەت بە تراشینی قەڵەم
* ژێردەسی، کە لە مقەبا و چەرم دروس دەبێ

## خۆشنووسی بە خۆنووس

یەکێک لە نوێتەرین ھونەرەکانە کە بە خۆنووس دەخوڵقێت و پارێزدار زۆری ھەیە.
**جواننووسی** کاری نووسینە کە بە شێوەیەک جوانکاری تێدا کرابێت.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیا فارسی

* دەروازەی چین
* دەروازەی ژاپۆن
* دەروازەی ھونەرەکان
* دەروازەی نووسین
# وانگچێنگ (ئیمپراتۆریەتی ژۆو)

**وێنچینگ** شارێکی دێرینی چین بوو کە کەوتبۆوە پایتەختی ڕۆژھەڵاتی لوۆیی لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ژۆو، لە ١٠٢١ی پێش زاین دروستکراوە بە شێوەیەک فراوانترە لە لوۆیانگ، بە شێوەیەکی سەرەکی پایتەختی ڕۆژھەڵاتی ژۆو بوو لە نێوانی ٧٧١ی پێش زاین تا ٥١٠ی پێش زایین.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «وانگچێنگ (ژۆو)»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
* دەروازەی ژیاننامە
# زنجیرە فەرمانڕەوایی شون

**زنجیرە فەرمانڕەوایی شون** (چینی سادەکراو:顺朝; چینی دێرین:順朝، خوێندنەوە: شون چاوۆ) بە فەرمی: چوونی مەزن ( چینی سادەکراو: 大顺;  چینی دێرین: 大順; خوێندنەوە: دا شون) زنجیرە فەرمانڕەواییەکی تەمەن کورتە کە لە سەردەمی مینگ و چینگ بوونی ھەبووە لە مێژووی چین. ئیمپراتۆریەتەکە لە ٨ی شووباتی ١٦٤٤ دامەزرا بوو لەلایەن لی زیچێنگ.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Shun dynasty»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٠ی نیسانی ٢٠٢٢.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
# ھان ژاوۆ

| ھان-ژاوۆ ژاوۆی پێشوو漢 (304–319) 趙 (319–329) |
| --- |
| شوێنی ھان-ژاوۆ   |
| **پایتەخت** | لیشی (٣٠٤–٣٠٥) لیتینگ (٣٠٥–٣٠٨) پوزی (٣٠٨–٣٠٩) پینگیانگ (٣٠٩–٣١٨) چانگان (پایتەختی ھان) (٣١٨–٣٢٩) شانگوی (٣٢٩)
  |
| دەوڵەت | پاشایەتی |

**ھان ژاوۆ** (چینی سادەکراو: 汉赵; چینی دێرین: 漢趙، خوێندنەوە: ھان ژاوۆ) ٣٠٤ تا ٣٢٩ی زایینی)، یاخوود بە ژاوۆی پێشوو ناسراوە (چینی سادەکراو: 前赵، چینی دێرین: 前趙، خوێندنەوە: چیان ژاوۆ) ویلایەتێکی سیستەمی زنجیرە فەرمانڕەوایی بوو لە مێژووی چین. لەلایەن خێڵی لیوی سەربە نەژادی شانگنو فەرمانڕەوایەتی دەکرا. لە سەردەمی شازدە شانشینەکە لە چین لە مێژووناسی چین، دوو نازناوی دەوڵەتی مەرجدار ویلایەتەکە دراوە، یەکیان باکووری ھان (北漢; بێی ھان) بۆ ئەو ویلایەتەی کە لە ساڵی ٣٠٤ لەلایەن لیو یوانەوە ڕاگەیەندرا، و ژاوۆی پێشوو (前趙) کە ویلایەتەکە لەلایەن لیو یاوۆ لە ٣١٩ ڕاگەیەنرا. ناونانی ئەوان بە دوو ویلایەتی  جیاواز ڕەنگە سەرلێشێواو بێت یان ورد نەبێت. هەرچەندە ناوی ویلایەتەکەیان گۆڕی، بەڵام فەرمانڕەواکەی وەک ئەوەی لە سەرەتاوە لەلایەن لیو یوان لە ٣٠٤ دایمەزراند مامەڵەی لەگەڵدا کرد، تەنها بە ناوێکی جیاوازەوە ھاتە پێشەوە. کەواتە، بیرکردنەوە لەوان وەک دوو ویلایەتی جیاواز دەتوانێت چەواشەکارانە بێت. لەجیاتی ئەوە خۆی لە ڕەچەڵەکی ئیمپراتۆری یان پەیوەندی خێزانیی پەیوەست بە شانشینی هان ڕەتکردەوە یان جیاکردەوە. و بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بانگەشەی ئەوەی کرد کە رەچەڵەکی خۆی لە یووی مەزنی ئیمپراتۆریەتیی سیا بێت.

هۆکاری ناونانی بە "ژاوۆی پێشوو" لە مێژوونوسیدا بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە کە لەگەڵ زنجیرە فەرمانڕەوایەکیی تر تێکەڵ نەبێت کە لەلایەن شی لی لە ٣١٩ دامەزراوە، کە لە هەمان کاتدا بە فەرمی ناوی "ژاوۆ" بووە (وەک "ژاوۆی دواتر" لە مێژووی چین ناسراوە). بەکارھێنانی "ژاوۆی پێشوو" یارمەتیدەر دەبێت لە جیاوازیکردن لە "ژاوۆی دواتر" کە دواتر دامەزراوە و بە ڕوونی لە مێژوودا نیشاندراوە. لەبەر ئەوەی ژاوۆی پێشووتر و ھانی باکوور لەلایەن ھەمان خێزان فەرمانڕەوایەتی دەکرا، زانایانی چینی زۆرجار لەیەک ڕژێم کۆیان دەکردەوە بەناوی ڕژێمی ھان-ژاوۆ.

ھەرچۆنێک بێت ژمارەیەکی زۆر لە دەقە ڕۆژئاواییەکان بە جیا ئاماژە بەو دوو ویلایەتە دەکەن، هەندێکی تریش ویلایەتی هانیان بە “هانی باکوور” ناوبردووە. پێی دەوترێت سەرلێشێواو چونکە زاراوەی "هانی باکوور" بۆ ویلایەتێکی دیکە بەکارهاتووە لە قۆناغێکی دواتردا کە بە پێنج زنجیرەی فەرمانڕەوایی و دە شانشینەکە ناسراوە.

لە ساڵانی نێوان ٣١١ و ٣١٦ سوپای هان هێرشیان کردە سەر پایتەختە ئیمپراتۆرییەکانی لوۆیانگ و چانگانی شانشینی جین و دەستیان بەسەردا گرت و بەشێوەیەکی خێرا ئیمپراتۆر ھوای و مینی شانشینی جینیان دەستبەسەر کرد. کە برانە کۆشکی شاھانەی ھان، و سووکایەتیان پێکرا، و دواتر لە سێدارە دران. ئەوانەی مابوونەوە و سەربە دادگای شاھانەی جین بوون ڕایان کرد بۆ جیانکانگ، کە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی لوۆیانگ و چانگان. کە لەوێدا ئیمپراتۆر یوان ڕۆژھەڵاتی جینی دامەزراندبوو.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Han-Zhao»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٣.

Chen، Sanping (2012). *Multicultural China in the Early Middle Ages*. Encounters with Asia. University of Pennsylvania Press. ژپنک ٩٧٨-٠٨١٢٢٠٦٢٨٩.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
# فێنگ داوۆ

وێنەی فێنگ داوۆ لە کتێبی وو شوانگ پو
**فێنگ داوۆ** (چینی دێرین:馮道; چینی سادەکراو: 冯道;) (٨٨٢ بۆ ٢١ی ئایاری ٩٥٤) بە شێوەیەکی فەرمی شازادە وێن یی سەربە یینگ، داھێنەر، وێنەکێش، سیاسەتوانێکی چینی بوو فەرمانبەرێکی سەربە حکومەتی شاھانەی چین بوو لە سەردەمی پێنج زنجیرەی فەرمانڕەوایی و دە شانشینەکە کە وەک شالیار خزمەتکردووە بۆ ھەر چوار زنجیرە فەرمانرەواییەکە (تانگی دواتر، جینی دواتر، دواین ژۆو) وە ھەروەھا کەسێکی ڕێزدار بوو لە سەردەمی دواین ھان، بۆ بەشدارییەکانی لە پەرەپێدانی چاپکردن و پرۆسەی چاپکردن و نووسینی چینی، ئەو زانایانەی کە وەک ئەو سەیرکراون بریتین لە یۆھانس گووتنبێرگ، بەمەشەوە و بۆ کارە نایابەکانی ناوی لە کتێبی (وو شوانگ پو) تۆمارکراوە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Feng Dao»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢١.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ژیاننامە