Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ١٦ی تەممووز

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | تەممووز | >> |
| ی | د | س | چ | پ | ھ | ش |
|  |  |  | 0١ | 0٢ | 0٣ | 0٤ |
| 0٥ | 0٦ | 0٧ | 0٨ | 0٩ | ١٠ | ١١ |
| ١٢ | ١٣ | ١٤ | ١٥ | ١٦ | ١٧ | ١٨ |
| ١٩ | ٢٠ | ٢١ | ٢٢ | ٢٣ | ٢٤ | ٢٥ |
| ٢٦ | ٢٧ | ٢٨ | ٢٩ | ٣٠ | ٣١ |   |
| **٢٠٢٦** |

**١٦ی تەممووز** ١٩٧ەم ڕۆژی ساڵە (١٩٨ەم لە ساڵە پڕەکاندا) لە ڕۆژژمێری زایینی؛  ١٦٨ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.

## رووداوەکان

* ١٨٦٥ – دەستپێکردنی کارەکانی کەناڵی سوێس، بە سەرپەرشتی فێردیناند لیسامپس ی فەڕەنسی.
* ١٩٤٥ – ئەمریکا بۆمبی ئەتۆمی تاقیکردەوە و ئەو کارە بوویە سەرەتای پەیدابوونی ئەو بۆمبە.
* ١٩٥١ – تیرۆرکردنی سەرۆک وەزیرانی لوبنان لەلایەن کۆمەڵێک لە ئەندامانی حیزبی سوریی نەتەوەییەوە لە عەممانی پایتەختی ئەردەن، وەکو تۆڵەیەک بۆ لە سێدارە دانی ئەنتون سەعادەی دامەزرێنەری ئەو حیزبە.
* ١٩٧٩ – دەست لە کارکێشانەوەی ئەحمەد حەسەن بەکر لە پۆستی سەرۆک کۆماری عێراق و جێھێشتنی دەسەلات بۆ سەدام حوسێن.
* ٢٠٠٥ – گیان لەدەستدانی ٩٠ منداڵ بەھۆی ئاگرکەوتنەوەوە لە قوتابخانەیەک لەوڵاتی ھیند.
* ٢٠١٦ – کۆتایی ھێنان بە کودەتاکەی سوپای تورکیا کە ویستی ئەنجامی بدات بەسەر حکومەتدا، کە بە ھۆیەوە نزیکەی ٩٠ کەس کوژران و ١٤٤٠ کەس برینداربوون و سەرجەم گەشتە ئاسمانیەکان ڕاگیران و قەدەغەی ھاتوچۆ ڕاگەیەنرا و باری نائاسایی لە وڵاتدا سەری ھەڵدا، بەڵام لە پاش تێپەڕبوونی چەند کاتژمێرێک کۆتایی بە کودەتاکە ھێنرا و سەرانی ئەنجامدەرانی کودەتا و ٥ ژەنەراڵ و ٢٩ ئەفسەری پلە باڵا دەستگیرکران و نزیکەی ٣٠٠٠ ئەندامی سوپا دەستگیرکران.

## لە دایکبوون

* ١٨٨٨ – فریتز زێرنیکە، زانای فیزیای ھوڵەندی خەڵاتی نۆبڵی پێ بەخشرا لە ساڵی ١٩٥٣.
* ١٨٩٦ – تریگفی لی، کەسایەتی سیاسی نەرویجی ویەکەمین سکرتێری گشتی نەتەوە یەکگرتوەکان.
* ١٩١١ – جەندەر ڕۆگرز، ئەکتەر و گۆرانیبێژی ئەمریکی.
* ١٩٢٦ – ئیروین روز زانای کیمیا، ئەمریکی خەڵاتی نۆبڵی پێ بەخشرا لە ساڵی ٢٠٠٤.
* ١٩٣٦ – یاسو فوکودا سەرۆک وەزیرانی یابان.
* ١٩٣٩ – لیدو فیری یاریزانی تۆپی پێی ئیتالیا.

## مردنەکان

* ٢٠١٩ – تاھیر یاروەیسی، ژەنیاری تەموورە (لەدایکبووی ١٩٤٠)

## بۆنەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
# ئۆکتەیڤ

لە مۆسیقادا، **ئۆکتەیڤ** (بە ئینگلیزی: Octave) پێکھاتووە لە نۆتەکانی نێوان دوو پەردەی جیاواز. بۆ نموونە، لە دۆی ناوەڕاست، تا دۆی دواتر، ئۆکتەیڤێکە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Octave»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧.

* دەروازەی مۆسیقا
* دەروازەی ھونەرەکان
# نۆتە

نۆتەی "لا" یان aلە مۆسیقادا، **نۆتە** بریتیە لە  پەردە و ماوەی دەنگێک، ھەروا نیشاندانی ئەمەش بە نۆتەی مۆسیقا وەک (♪ و ♩). نۆتە پیت یان یەکەکانی پێکھێنەری مۆسیقای نوسراون.

لەسەر ٥ هێڵەکەی نوسینی نۆتە کە ڕیزێکی ٨ی تێدا ئەکرێ بنوسرێ.
## سەرچاوەکان

* دەروازەی مۆسیقا
* دەروازەی نووسین
# زمانی ئیتاڵی

| زمانی ئیتاڵی |
| --- |
|  |
| لقی | Italo-Romance، Southern European language |
| ناو بە زمانی فەرمی | italiano |
| وڵات | ئیتاڵیا، سان مارینۆ، سویسڕا، ڤاتیکان |
| پۆتانی شوێن | ٤٣°٠′٠″N ١٣°٠′٠″E |
| Linguistic typology | subject–verb–object، syllabic language، noun-adjective، pro-drop language |
| Has grammatical case | nominative case |
| Has grammatical number | singular، plural |
| Has grammatical gender | masculine، feminine |
| سیستەمی نووسین | Italian alphabet، Italian Braille |
| Language regulatory body | Accademia della Crusca |
| UNESCO language status | 1 safe |
| Ethnologue language status | 1 National |
| لێکۆڵینەوە لەلایەن | Italian studies |
| ھاشتاگ | italian |
| Category for music in this language | Category:Italian-language music |
| Has conjugation class | first conjugation in Italian، second conjugation in Italian، third conjugation in Italian |
| Female form of label | la langue italienne |
| Entry in abbreviations table | итал. |
| بەستەری "ستاک ئێکسچەینج" |  |
| تاگی "ستەک ئێکسچەینج" |  |
| کۆدی زمانی ویکیمیدیا | it |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

دەستنووسی کورت کە لە قوتابخانەکانی ئیتاڵیا دەگوترێتەوە
**زمانی ئیتاڵی** ( *italiano* )یەکێکە لە زمانە ھیندۆئەوروپییە ڕۆمانسییەکان و فەرمییە لە یەکێتی ئەورووپا و یەکێتیی سویسڕا، بەڕێژەیەکی بەرچاو نزیکە لە زمانەکانی ئیسپانی و فەڕەنسی و پورتوگالی، ژمارەی قسەکەرانی نزیکەی ٦٠ملیۆنە و وەک زمانی دووەم نزیکەی ١٢٦ملیۆنە.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* LearnItaliano.net ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.

* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی زمان
* دەروازەی سویس
# کۆرد (مۆسیقا)

نۆتی کۆرد
**کۆرد** (ئینگلیزی: Chord) پێکھاتووە لە ٣ نۆت (یان زیاتر)ی مۆسیقا کە بەسەر یەکەوە لێدەدرێن بۆ دەرکردنی ئاواز و مێلۆدی، بەھەرحاڵ، مەرج نییە کۆردەکان بەسەریەکەوە لێبدرێن، ھەندێک جار کۆردی شکاو ھەیە، کە نۆتەکان یەک لەدوای یەک لێدەدرێن، ئەمە یان بۆ مەبەستی مەشق کردن بەکاردێت یاخود ھەندێک جار لە پارچەی مۆسیقی و سۆناتادا بەکاردێت. کاتێک مۆسیقییەک سێ نۆت یان زیاتر بەسەریەکەوە لێدەدات، ئەمە پێی دەوترێت کۆرد. کۆرد لە مۆسیقای پاپ، مۆسیقای ڕۆک و مۆسیقای کلاسیک بەڕێژەیەکی زۆر دەبیسترێت. کۆرد لە وڵاتانی ڕۆژئاوا بەناوبانگە، لەکاتێکدا لە گۆرانی ڕۆژھەڵاتدا کەمتر دەبیسترێت.

## ئامێرە میوزیکیە گونجاوەکان بۆی

* نۆتی کۆرد زیاتر بۆ پیانۆ بەکاردێت
* نۆتی کۆرد بۆ کەمانچەش بەکاردێت بەڵام دەکەویتە سەر لێهاتوی ژەنیار وە بەکارهێنانی لەسەر تەلەکانی (١ می ، ٢ لا، (٣ ڕێ ، ٤ سۆڵ) وە گرتنی داری کەمانەکە بە گۆشەی ١٥٠ ـ ١٣٥
* دەتوانین بۆ ئامێری میوزیکی تر بەکاری بهێنین بەلام دەکەوێتە سەر لێهاتووی ژەنیارەکە بەڵام زۆر بەکارناهینرێت بۆ ئامێرە فودارەکان لە جیاتی ئەوە لە ئۆکێسترایا ژەنیاری زۆرتری بۆ دادەنین

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی

* دەروازەی مۆسیقا
* دەروازەی ھونەرەکان
# پەیژە (مۆسیقا)

لە تیۆری مۆسیقادا، **پەیژە** (بە ئینگلیزی: Scale) پێکھاتووە لە دەستەیەک نۆتی مۆسیقی کە بەپێی پەردە یان ئاستی تۆن ڕێکخراون. دەکرێت ڕێکخستنەکان لە نزمەوە بۆ بەرز بێت یان بەپێچەوانەوە، جاری واش ھەیە لە نزمەوە بۆ بەرز دەڕوات و دواتر لە بەرزەوە دەگەڕێتەوە بۆ نزم، ئەمەش لە پەیژە بچووکە میلۆدییەکاندا دەردەکەوێت.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Scale (music)»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٧ی ئازاری ٢٠١٨.

* دەروازەی مۆسیقا
* دەروازەی ھونەرەکان
# دۆی گەورە

دەستپێکردن لە دۆوە (C) ناوەڕاست، بەرە و سەر و دواتر ھاتنەوە خوارەوە بە ھەمان شێوە
**دۆی گەورە** (بە ئیتالی: *Do maggiore*) پێکھاتووە لە پەیژەیەکی مۆسیقی کە لەسەر نۆتی دۆ بەرھەم ھاتووە. ئەم سکەیڵە ھیچ دێز و فلاتێکی نییە و بە سادەترین کلیلەکان دانراوە. پێچەوانەی ئەم کلیلە دۆی بچووکە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Do maggiore»، ویکیپیدیای ئیتالی. سەردان لە ٢ی ئەیلوولی ٢٠١٧.

* دەروازەی مۆسیقا
# تیۆریی مۆسیقا

**تیۆریی مۆسیقا** (ئینگلیزی: Music theory) بیردۆزەیەکە کە لە مۆسیقا و ئەگەرەکانی دەکۆڵێتەوە. تیۆری مۆسیقا بەزۆری لەسەر مۆسیقاژەنان و شێواز و تەکنیکی دروستکردن و بەرھەمھێنانی مۆسیقا دەکۆڵێتەوە.

## سەرچاوەکان

ویکیپیدیای ئینگلیزی

* دەروازەی مۆسیقا
* دەروازەی ھونەرەکان
# ھارمۆنی

چوار گۆرانیبێژ لەکاتی ھارمۆنایزکردندا
لە مۆسیقادا، **ھارمۆنی** تێگەیشتەی ئاوێتەکردنی دەنگە جیاوازەکانە بە مەبەستی خوڵقاندنی ئیدیاگەلی نوێی مۆسیقایی. پێکھاتووە لە توانای شیکردنەوەی یەک یاخود زیاتر نۆتی دەنگ بە گوێکان. ئەمە نەک ھەر تاکە نۆتێک دەگرێتەوە، بەڵکو کۆرد و پیچیش دەگرێتەوە. زۆربەی ئەو گۆرانیبێژانەی (کە زۆربەیجار لە دوان زیاترن) ھەریەکەو لەسەر نۆتێک گۆرانی دەڵێت بۆ ڕێکخستنی گۆرانییەکەو ھارمۆنایزکردنی بەبێ شێوانی گۆرانییەکە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی
* ویکیپیدیای عەرەبی
* ویکیپیدیای فەڕەنسی

* دەروازەی مۆسیقا
* دەروازەی فەلسەفە
* دەروازەی ھونەرەکان
# پشیلەکان و سەگەکان

| پشیلەکان و سەگەکان |
| --- |
| سەرناو | Cats & Dogs |
| بەشێک لە زنجیرەی | Cats & Dogs |
| بابەتی سەرەکی | پشیلە، سەگ |
| لە دوای | Cats & Dogs: The Revenge of Kitty Galore |
| چەشن | فیلمی ھاوڕێیەتی، فیلمی کۆمیدی، فیلمی ئەکشن، فیلمی منداڵان، فیلمی سەرکێشی |
| ڕۆڵگێڕ | John Debney |
| ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە | ٤ی تەممووزی ٢٠٠١ |
| وڵاتی بنەڕەت | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، ئوسترالیا |
| زمانی سەرەکی | زمانی ئینگلیزی |
| دەرھێنەر | Lawrence Guterman |
| سیناریۆنووس | John Requa، Glenn Ficarra |
| بەرھەمھێنەری جێبەجێکار | Chris Bender، Bruce Berman، J. C. Spink |
| بەڕێوەبەری وێنەگرتن | Julio Macat |
| ئێدیتەر | Michael A. Stevenson |
| ئاوازدانەر | John Debney |
| کۆمپانیای بەرھەمھێنان | وارنەر برۆس.، Village Roadshow Pictures، Zide/Perry Productions، Rhythm and Hues Studios |
| دابەشکەر | InterCom، نێتفلیکس |
| شوێنی وێنەگرتن | ڤانکۆڤەر |
| ڕەنگ | فیلمی بە ڕەنگ |
| تۆماری پێداچوونەوە | 5.5/10، 52%، 47/100 |
| خەڵاتەکان | Golden Raspberry Award for Worst Supporting Actor - Razzie Award |
| پاڵێوراوە بۆ | Golden Raspberry Award for Worst Supporting Actor - Razzie Award |
| چەشنی بڵاوکردنەوە | ڤیدیۆ بەپێی داواکاری |
| ھەڵسەنگاندنی فیلم (CNC) | بۆ ھیچ تەمەنێک سنووردار نییە |
| هەڵسەنگاندنی کیجکویزەر | ٦ |
| ھەڵسەنگاندنی فیلم (MPA) | PG |
| ھەڵسەنگاندنی فیلم (NMHH) | Category II |
| وێبگە |  |
| ھەڵسەنگاندنی میدیارادێت | Suitable for a general audience, but not recommended for children under 7 |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**پشیلەکان و سەگەکان** (بە ئینگلیزی: Cats & Dogs) فیلمێکی کۆمیدیی سەرکێشیی ئەمریکی-ئوسترالییە لە ساڵی ٢٠٠١. تێچووی فیلمەکە (٦٠) ملیۆن دۆلار بووە، و داھاتی فیلمەکە لە بۆکس ئۆفیس (٢٠٠٫٧) ملیۆن دۆلار بووە. لە ڕێکەوتی (٤ی تەممووزی ٢٠٠١) لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بڵاوکرایەوە، و ماوەی فیلمەکە ٨٧ خولەکە.

چیرۆکی فیلمەکە باس لە شەڕێکی نھێنی نێوان پشیلە و سەگەکان دەکات، کە تێیدا سەگەکان ھەوڵ دەدەن ڕێگری لە پیلانی پشیلەکان بکەن بۆ زاڵبوون بەسەر مرۆڤەکاندا.

## سەرچاوەکان

بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Cats & Dogs»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٨ی ئابی ٢٠٢٤.

* دەروازەی ھۆڵیوود
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی فیلم
* دەروازەی دەیەی ٢٠٠٠
* دەروازەی کۆمیدیا
# ئەمریکای باشوور

| ئەمریکای باشوور |
| --- |
|  |
| بەشێکە لە | ئەمریکاکان، زەوی، ئەمریکای لاتینی |
| کورتەناو | 南米، 남미 |
| ناوچەی کاتی | UTC−06:00، UTC−05:00، UTC−04:00، UTC−03:00، UTC−02:00 |
| ناوچەی جوگرافی | نیوەگۆی باشوور، نیوەگۆی باکوور |
| پۆتانی شوێن | ٢١°٠′٠″S ٥٩°٠′٠″W |
| Coordinates of easternmost point | ٧°٩′٢٠″S ٣٤°٤٧′٣٥″W |
| Coordinates of northernmost point | ١٥°٤٠′١٥″N ٦٣°٣٧′١٠″W |
| Coordinates of southernmost point | ٥٦°٣٢′١٨″S ٦٨°٤٣′١٢″W |
| Coordinates of westernmost point | ٤°٤٠′٥٨″S ٨١°١٩′٤٣″W |
| بەرزترین خاڵ | ئەکۆنکاگوا |
| نزمترین خاڵ | Laguna del Carbón |
| دانیشتووان | ٤٣٨٬١٠٤٬٩٤١ |
| ھاوسنوورە لەگەڵ | ئەمریکای ناوەندی، ئەمریکای باکوور، Continental Central America |
| Has boundary | boundary between North and South America |
| ڕووبەر | ١٧٬٤٦١٬١١٢ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| جوگرافیای ئەم بابەتە | geography of South America |
| ‎most populous urban area | ساوپاولۆ |
| کتێبنامە | bibliography of South America |
| ئابووری بابەت | ئابووریی ئەمریکای باشوور |
| دیمۆگرافیای بابەت | demographics of South America |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

ئامریکای باشوور
**ئەمریکای باشوور** کیشوەرێکە کە ھەمووی کەوتووەتە ناو نیوەگۆی ڕۆژاوای زەوی و بەشێکی زۆریشی کەوتووەتە ناو نیوەگۆی باشوورەوە. ئەم کیشوەرە لەتی خوارووی ئامریکاکانە.

## وڵاتانی ئەمریکای باشوور

بەپێی ڕێژەی دانیشتووان:

1. بەڕازیل
2. کۆلۆمبیا
3. ئەرجەنتین
4. ڤێنیزوێلا
5. پێروو
6. چیلی
7. ئێکوادۆر
8. بۆلیڤیا
9. پاراگوای
10. ئوروگوای
11. گویانا
12. سووری نام
13. فرێنچ گۆنیە
14. فۆکلەند ئایلەندز
15. باشووری جۆرجیا و باشووری ساندویچ ئایلەندز

## زمانەکان

زمانی ئیسپانی (١٩٣٬٢٤٣٬٤٦٣) زۆرترین ڕێژەی بەکارھێنانی ھەیە لە ئەمریکای باشوور؛ بەڵام زمانی فەڕەنسی لەزۆرترین دەوڵەتاندا زمانی فەرمیە، لەپاڵ ئەم زمانانەش ھەندێ زمانی تری نێوخۆیی ھەن لەم دەوڵەتانە؛ و زمانی پورتوگالی زمانی فەرمیە وڵاتی بەڕازیلدا. زمانی ھۆلەندی لە سۆرینامدا زمانی فەرمیە؛ و زمانی ئینگلیزی لەوڵاتی کینیادا زمانی فەرمیە؛ و لە ئەمریکای باشوور ھەریەک لە زمانەکانی ھیندی و عەرەبی بەکاردەھێنرێت. زمانی دانیشتووانە ڕەسەنەکانی ئەمریکا بە زمانی کیتشوا دەناسرێت کە لەوڵاتانی ئیکوادۆڕ، پیرۆ، بۆلیڤیا، چیلی، ئەرجنتین، پاڕاگوای قسەی

## بەستەرە دەرەکییەکان

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەمریکای باشوور
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ئەمریکای لاتین
# کۆستاریکا

| کۆماری کۆستاریکا*República de Costa Rica* (ئیسپانی) |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **سروود:"Himno Nacional de Costa Rica"* (ئیسپانی) "سروودی نیشتیمانی کۆستاریکا" |
| شوێنی کۆستاریکا   |
| **پایتەخت** | سان خۆسێ
 |
| گەورەترین شار | سان خۆسێ(پایتەخت) |
| زمانە فەرمییەکان | ئیسپانی (لەھجەی کۆستاریکی) |
| **گرووپە ڕەگەزییەکان** (٢٠١١) | * ٨٣٫٨٪ ئەمریکییە سپیی پێستەکان یان میستیزۆ
* ٦٫٧٪ موولاتوو (ئەفرۆ-کۆستا)
* ٢٫٤٪ خەڵکی ڕەسەنی کۆستاریکا
* ١٫١٪ ئەفرۆ-کۆستا(ڕەشپێست)
* ٦٫٢٪ ئەوانی تر.
 |
| دەوڵەت | سیستەمی سەرۆکایەتی (یەکگرتن) |
|  -  | سەرۆک وەزیران | ڕۆدریگۆ چاڤاس |
| یاسادانەر | ئیسپانییەکان |
| ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی |
|  -  | لەلایەن ئیسپانیا | ١٥ی ئەیلوولی ١٨٢١  |
|  -  | لە ئیمپڕاتۆری مەکسیکی کۆن |   |
|  -  | لەلایەن ئیسپانیا دۆزرایەوە | ١٠ی ئایاری ١٨٥٠  |
|  -  | دەستوور |   |
| ڕووبەر |
|  -  | سەرجەم | ٥١٫٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە  **ھەڵەی دەربڕین: پیتێکی نەناسراو ھەیە "٥"** مایلی چوارگۆشە  |
| ژمارەی دانیشتوان |
|  -  | بەراوردی ٢٠٢٠ | ٥٫٠٩٤٫١١٨ (١٢٣یەم) |
| **GDP** (PPP) | بەراوردی ٢٠٢٠ |
|  -  | سەرجەم | $٩٥٫٧٩١ بلیۆن  |
|  -  | سەرانە | $١٨٫٦٥١  |
| **GDP** (nominal) | بەراوردی ٢٠٢٠ |
|  -  | سەرجەم | $٦٥٫١٧٩ بلیۆن  |
|  -  | سەرانە | $١٢٫٦٩٠  |
| **Gini** (٢٠٢٠) | ٤٩٫٧  |
| **HDI** (٢٠٢١) | ٠٫٨٩٠ (٥٨ەم) |
| دراو | کۆلۆنی کۆستاریکی (`CRC`)  |
| ناوچەی کاتی | ناوچەی کاتیی کۆستاریکا (UTC٦-) |
| لای لێخوڕین | ڕاست |
| کۆدی تەلەفۆن | ٥٠٦+ |

**کۆستاریکا** یان کۆستاڕیکا، بە فەرمی **کۆماری کۆستاریکا** (بە ئیسپانی: *República de Costa Rica*) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەمریکا. لە باکوورەوە ھاوسنوورە لەگەڵ نیکاراگوا، لە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ دەریای کاری بی، لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ پەنەما، لە باشووری ڕۆژاوا لەگەڵ زەریای ھێمن و لە باشووریش دوورگەی کۆکۆس لەگەڵ ئیکوادۆر سنووری دەریاییان ھەیە. ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی پێنج ملیۆن کەسە لە ڕووبەری زەوی ٥١٠٦٠ کیلۆمەتر دووجا (١٩٧١٠ مایلی چوارگۆشە). بە مەزەندەکردن ٣٣٣٫٩٨٠ کەس لە پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتەکە، سان خۆسێ دەژین، کە نزیکەی دوو ملیۆن کەسیش لە دەوروبەری پایتەخت دەژین.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەمریکای باکوور
* دەروازەی ئەمریکای لاتین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی وڵاتەکان
# دەریای کاریبی

دەریای کاریبی
**دەریای کاریبی**، دەریایەکە لە ناوەندی ناوچەی کاریبی و باشووری ڕۆژھەڵاتی کەنداوی مێکسیک. ئاوەکەی بەشێکە لە ئوقیانووسی ئاتلانتیک. دەریای کارابی دوورگەی زۆرە و ئەم دوورگانە لەبەر کەشوھەوایان لە نێوان گەشتیارانی ئەمریکای باکوور داژداری زۆرە. ھەروەھا ئەم دەریایە وەک شوێنێک بۆ گەشتیاری لە جیھاندا بەناوبانگە.

ڕووبەری دەریای کاریبی نزیکەی ٢،٧٥٤،٠٠٠ کم٢یە. دەریای کاریبی یەکێک لە قووڵترین دەریاکانی جیھانە و قووڵترین شوێنی نزیکەی ٧،٥٠٠ میترە.

ناوەکەی ھۆزێکی سوورپێست بە ناوی «کاریب» لەسەریان ناوە کە پێش گەییشتنی خەڵکی ئورووپا بۆ ئەم ناوچەیە، بەسەر ناوچەکەدا زاڵ بوون.

## وڵات و ھەرێمەکانی کاریبی

ئەو دوورگە و ھەرێم و وڵاتانەی کە دەریای کاریبی پێیان تێپەر دەبێت ئەمانەن:

* بەھاما
* کووبا
* جامایکا
* ھایتی
* کۆماری دۆمینیکان
* پۆرتۆڕیکۆ
* دوورگەی ڤێرگن
* ئەنگویلا
* سەینت کیتس و نیڤیس
* ئانتیگوا و باربودا
* دوورگەی مۆنتستات
* گوادلۆپ
* دۆمینیکا
* فەڕەنسا مارتینیک
* سەینت لووسیا
* باربادۆس
* سەینت ڤینسەنت و گرینادینز
* گرینادا
* ترینیداد و تۆباگۆ
* دورگەی ترکیس و کایکۆس
* دوورگەی ئەنتیلی ھۆڵەندی
* دوورگەی کایمان
* دوورگەی ئارووبای ھۆڵەندی

## سەرچاوە

دەریای کاریبی ٤ی کانوونی دووەمی ٢٠١٨ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.

* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی فەڕەنسا
# پەنەما سیتی

| پەنەما سیتی |
| --- |
| بە ئیسپانی: Panamá |
|  |
| بەشێکە لە | Central Panama |
| دامەزران | ٢٥ی ئابی ١٥١٩ |
| ناو بە زمانی فەرمی | Panamá |
| دامەزرێنەر | Pedro Arias Dávila |
| زمانی فەرمی | زمانی ئیسپانی |
| وڵات | پەنەما |
| پایتەختی | پەنەما، Panamá District |
| دابەشکاریی کارگێڕی | Panamá District |
| ناوچەی کاتی | UTC−05:00 |
| پۆتانی شوێن | ٨°٥٨′١٦″N ٧٩°٣٢′٥″W |
| سەرۆک | Mayer Mizrachi |
| ئەندامی | تۆڕی شارە داھێنەرەکان لە یوونێسکۆ، Organization of World Heritage Cities |
| دانیشتووان | ١٬٥٤٠٬٠٠٠ |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ٢٠ مەتر |
| دەردەکەوێت لە بەرھەمی | Civilization V |
| ڕووبەر | ٢٧٥ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| کۆدی پۆستە | 0801 |
| وێبگە |  |
| وەسفی نیشان | coat of arms of Panama City |
| کۆدی تەلەفۆن | 507 |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**پەنەما سیتی** , پایتەخت و گەورەترین وڵاتی پەنەمایە. ژمارەی دانیشتووانی کۆی گشتی ١٬٩٣٨٬٠٠٠ کەسە، و زیاتر لە ١٬٥٠٠٬١٨٩ کەس لە ناوچەی شارەکانیدایە. شارەکە دەکەوێتە دەروازەی زەریای ھێمن لە کەناڵی پەنەما، لە پارێزگای پەنەما. شارەکە ناوەندی سیاسی و ئیداری وڵاتە، ھەروەھا ناوەندێکی بانکی و بازرگانییە.

شاری پەنەما لە ١٥ی ئابی ١٥١٩ لەلایەن فەتحکەری ئیسپانی پێدرۆ ئاریاس داڤیلا دامەزراوە. شارەکە خاڵی دەستپێکی ئەو گەشتانە بوو کە ئیمپراتۆرییەتی ئینکایان لە پیرۆ داگیرکرد. خاڵی وەستان بوو لە یەکێک لە گرنگترین ڕێگا بازرگانییەکانی کیشوەری ئەمریکا، کە دەچووە پێشانگای نۆمبری دی دیۆس و پۆرتۆبێلۆ، کە زۆربەی ئەو زێڕ و زیوانەی کە ئیسپانیا لە ئەمریکاوە کانزای دەکرد، تێیدا تێدەپەڕین.

لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ١٦٧١ شارە ڕەسەنەکە بەھۆی ئاگرەکەوە وێران بوو کاتێک کەشتییە تایبەتەکە ھێنری مۆرگان لە کارەکەی دوورخستەوە و ئاگری تێبەردا. شارەکە بە فەرمی دوو ساڵ دواتر لە ٢١ی ژانویەی ١٦٧٣ دامەزرا، لەسەر نیمچە دوورگەیەک کە دەکەوێتە ٨ کم (٥ میل) لە شوێنی نیشتەجێبوونی سەرەتایییەوە. شوێنی ئەو شارەی پێشتر وێران بووە ھێشتا لە وێرانەدایە، و ئێستا شوێنێکی میراتی جیھانییە و شوێنێکی گەشتیاری بەناوبانگە، کە بەردەوام لەلایەن گەشتەکانی قوتابخانەوە سەردانی دەکرێت.

## چاودێری تەندروستی

شاری پەنەما لانیکەم ١٤ نەخۆشخانە و تۆڕێکی بەرفراوانی کلینیکی گشتی و تایبەت لەخۆدەگرێت، لەوانە نەخۆشخانەی سانتۆ تۆماس، نەخۆشخانەی دێل نینۆ، کۆمپلێجۆ ھۆسپتاناریۆ ئارنولفۆ ئاریاس مەدرید، سێنترۆ مێدیکۆ پایتیلا، نەخۆشخانەی سانتا فێ، نەخۆشخانەی نیشتمانی، نەخۆشخانەی کلینیکای سان فێرناندۆ، و نەخۆشخانەی پۆنتا پاسیفیکا.

نزیکەی ٤٥٪ی پزیشکانی وڵاتەکە لە شاری پەنەما جێگیرن.

* نەخۆشخانەی سانتۆ تۆماس، گەورەترین نەخۆشخانەی گشتی لە وڵاتەکەدا
* نەخۆشخانەی نیشتمانی، نەخۆشخانەیەکی تایبەتە
* ئینستیتۆ ئۆنکۆلۆجیکۆ ناسیۆناڵ، لە نەخۆشخانەی پێشووی گۆرگاس
* پەیمانگای یادەوەری گۆرگاس بۆ توێژینەوەی تەندروستی

## ئەمانەش ببینە

* مۆزەخانەی مێژووی پەنەما

## سەرچاوەکان

* دەروازەی جوگرافیا
# ئیمپراتۆریەتیی ئیسپانی

| ئیمپراتۆریەتیی ئیسپانی |
| --- |
| بە ئیسپانی: Imperio español |
| بەشێکە لە | یەکگرتویی ئێبیریا |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٤٠٢ |
| ناو بە زمانی فەرمی | Monarquía universal española(Monarquía hispánica /Monarquía de España /Monarquía española) |
| ئایین | Latin Church |
| بەشداربووە لە | Eighty Years' War |
| کارە کۆکراوەکان | Sumatran Numismatic Museum |
| دامەزرێنەر | Catholic Monarchs |
| زمانی فەرمی | زمانی ئیسپانی |
| سروودی نیشتمانی | Marcha Real |
| کیشوەر | ئەورووپا |
| وڵات | ئیسپانیا |
| پایتەخت | Madrid city، Toledo، Valladolid |
| پۆتانی شوێن | ٤٠°٢٥′٠″N ٣°٤١′٠″W |
| شێوەی بنەڕەتیی حکوومەت | polysynodal monarchy، personal union، پاشایەتی ڕەھا |
| Diplomatic relation | Mosquitia |
| دانیشتووان | ٦٠٬٠٠٠٬٠٠٠ |
| دراو | Spanish real، پێزێتای ئیسپانی، Spanish dollar |
| گۆڕدراوە لەلایەن | ئیسپانیا |
| جێگەی دەگرێتەوە | تاجی ئەراگۆن، Corona de Castilla |
| زمانەکان | زمانی ئیسپانی |
| ڕووداوە بەرچاوەکان | dynastic union of Aragon and Castile |
| کۆتاییھاتن | ٢٦ی شوباتی ١٩٧٦ |
| ڕووبەر | ٢٠٬٠٠٠٬٠٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| ئایینی فەرمی | کاسۆلیکی |
| Patron saint | Immaculate Conception of Mary |
| Gregorian calendar start date | ١٥ی تشرینی یەکەمی ١٥٨٢ |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ئیمپراتۆریەتیی ئیسپانیا** (بە ئیسپانی: imperio dè españa) ھەندێکجار بە **پاشایەتیی ئیسپانی** یان **پاشایەتیی کاسۆلیکی** ناودەبرێت، ئیمپراتۆریەتێکی داگیرکاری ئیسپانی بوو، لە نێوان ساڵانی ١٤٩٢ز تا ١٩٧٦ز فەرمانڕەوایەتی کردووە؛ کە لە ١٧ی نیسانی ١٤٩٢ لەسەر دەستی ئیزابێلای یەکەم و فێردیناندی پێنجەم دامەزرا. بە ھاوبەشی لەگەڵ ئیمپراتۆریەتیی پورتوگالی، یەکەم ئیمپراتۆریەت بوون کە سەردەمی دۆزینەوە جوگرافییەکانی لە ئەورووپا دەستپێکرد، بەشێکی بەرفراوانی ئەمریکاکان و ئەفریقا و دوورگە جیاوازەکانی ئاسیا و ئۆقیانووسەکانی کۆنترۆڵکرد، لەگەڵ ئەو خاکانە سەر بە ئەورووپا بوون. یەکێک بوو لە بەھێزترین ئیمپراتۆریەتەکانی سەرەتای سەردەمی نوێ، بە «ئەو ئیمپراتۆریەتەی کە خۆر ھەرگیز لەسەری ئاوا نابێت» ناسرا بوو. لە ساڵی ١٨١٠ خاکی ئیمپراتۆریەتیی ئیسپانیا لە لووتکەی دەسەڵاتیدا گەیشتە زیاتر لە ١٣ ملیۆن کیلۆمەتر چوارگۆشە (٥ ملیۆن میل چوارگۆشە)، ئەمەش وای کرد کە ببێتە یەکێک لە گەورەترین ئیمپراتۆریەتەکانی مێژوو.

## پێڕستی پاشاکان

| ناو | ماوەی دەسەڵات | وێنە |
| --- | --- | --- |
| ئیزابێلای یەکەم | ١٤٧٤
١٥٠٤ |  |
| چارلسی یەکەم | ١٥١٩
١٥٥٦ |  |
| فلیپی دووەم | ١٥٥٦
١٥٩٨ |  |
| فلیپی سێیەم | ١٥٩٨
١٦٢١ |  |
| فلیپی چوارەم | ١٦٢١
١٦٦٥ |  |
| چاڕڵسی دووەم | ١٦٦٥
١٧٠٠ |  |
| چاڕڵسی سێیەم | ١٧٠٠
١٧١٥ |  |
| فلیپی پێنجەم(١) | ١٧٠٠
١٧٢٤ |  |
| لویسی یەکەم | ١٤ی کانوونی دووەمی ١٧٢٤
١٥ی ئابی ١٧٢٤ |  |
| فلیپی پێنجەم(٢) | ١٧٢٤
١٧٤٦ |  |
| فێردیناندی شەشەم | ١٧٤٦
١٧٥٩ |  |
| چاڕڵزی سێیەم | ١٠ی ئابی ١٧٥٩
١٤ی کانوونی یەکەمی ١٧٨٨ |  |
| چاڕلزی چوارەم | ١٤ی کانوونی دووەمی ١٧٨٨
١٩ی ئاداری ١٨٠٨ |  |
| فێردیناندی حەوتەم | ١٩ی ئاداری ١٨٠٨
٦ی ئایاری ١٨٠٨ |  |

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئیسپانیا
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی وڵاتەکان
# سەدەی ١٦یەم

---Sidenote START---
**سەدەی ١٦یەم** یان **سەدەی ١٦ھەم**،**سەدەی شازدەھەم** یان **سەدەی شانزەھەم** لەساڵی ١٥٠٠ تا ١٦٠٠ بەردەوام بووە و لەو ماوەیەدا ئەم ڕووداوانە ڕوویان داوە.

## روداوەکان

### نەزانراو

* کتێبی مێژوەکان ی پۆلیبەس وەرگێرا بۆ ئینگلیسی و ئەڵمانی و فەڕەنسی و ئیتاڵی
* کەلتوری میسیسیپی دیار نەما.

### ١٥٠٠کان

* ١٥٠٠: مامۆستا ناناک دەستی کرد بە بڵاو کردنەوەی ٥ ەم گەورەترین ئاین لە جیھاندا سیکیسم یان سیخیسم.
* ١٥٠٠:دۆزەرەوەی ئیسپانی ڤینستی یانێز پینزۆن بەڕازیل ی دۆزیەوە بەڵام نەیتوانی وەک مولکی ئیسپانیا بیناسێنێ بە ھۆی رێکەوتنی تۆردەسیلاس
* ١٥٠٠: دۆزەرەوەی پۆرتوگالی پیدرۆ ئالڤارێز کابرال بەڕازیلی وەک موڵکی پۆرتوگال ڕاگەیاند.
* ١٥٠٠: کەشتیگەلی عوسمانی ی کەمال رەیس توانیان ڤینیسیەکان بشکێنن لە دووەم جەنگی لیپانتۆ.
* ١٥٠١: مێچیلانگیلۆ گەڕایەوە بۆ فلۆرێنس بۆ تەواوکردنی پەیکەری داڤید.
* ١٥٠١: سەفەوییەکان زۆرینەی ئێرانیان یەکخستەوە.
* ١٥٠٢: یەکەمین بەندە ئەفرقیەکان گەیشتنە جیھانی نوێ واتە کێشوەری ئەمریکا
* ١٥٠٣: دورستکردنی سوڵتانشینی سینەر لە لایەن ئەمارە دوکناس لە سودان ی ئێستا.
* ١٥٠٣: لیۆناردۆ داڤینچی دەستی کرد بە وێنە کێشانی مۆنالیسا، کە لە ٣ یان ٤ ساڵی دواتر تەواوی کرد.
* ١٥٠٣: نۆستراداموس لە دایک بوو لە ١٤ی کانوونی یەکەم یان لە ٢١ی کانوونی یەکەم
* ١٥٠٤: وشکەساڵی و قاتوقڕی لە تواوی ئیسپانیا.
* ١٥٠٥: ئیمپراتۆر ژێنگدێ بوە ئیمپراتۆری ئیمپارتۆریەتی مینگ لە جین.
* ١٥٠٦: لانی کەم ٢٠٠٠ جولەکە لە لیشبۆنە لە ناو بران
* ١٥٠٦: کریستۆفەر کۆڵۆمبوس مرد لە ڤەلەدوەلید، ئیسپانیا.
* ١٥٠٦: پۆڵەندا لە لایەن تاتەر ەکانی خاناتی کریمەن داگیرکرا.

### ١٥١٠کان

* شەڕی چاڵدێران لە نێوان دەوڵەتی عوسمانی و سەفەوییەکاندا ڕووی دا.

### ١٥٢٠کان

* سوڵتان سولەیمان قانوونی ھاتە سەر دەسەڵات.

### ١٥٣٠کان

### ١٥٣٠کان

### ١٥٤٠کان

### ١٥٥٠کان

* ئێلیزابێتی یەکەم بوو بە شاژنی ئینگلستان.

### ١٥٦٠کان

### ١٥٧٠کان

### ١٥٨٠کان

### ١٥٩٠کان

## کەسە ناسراوەکان

* ھێنریی ھەشتەمی ئینگلتەرا پاشای ئینگلیز (١٤٩١–١٥٤٧)
* ویلیام سیسیل سیاسەتوان و وەزیری ئینگلیز (١٥٢٠–١٥٩٨)
* ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا شاژنی ئینگلتەرا (١٥٣٣–١٦٠٣)
* ماری شاژنی سکۆتلاند (١٥٤٢–١٥٨٧)
* شەرەفخان بەدلیسی: مێژوونووسی کورد (١٥٤٣-١٦٠٣ یان ١٦٠٤)
* فڕانسیس بەیکن زانا و فەیلەسۆفی ئینگلیز (١٥٦١–١٦٢٤)
* مەلای جزیری شاعیر و خواناسی کورد (١٥٧٠–١٦٤٠)

## شوێن دۆزینەوە

## ئەدەبی بینراو

## موزیک و ئاوازدانەران

## ئەدەب

## زانست و فەلسەفە

## داھێنان و دۆزینەوە و باس کردن

* ١٥٢٥: نیشانەی ڕەگی دووجا.
* ١٥٦٥: پێنوسی گرافیک ی لە لایەن کۆنراد گاسنەر، دواتر لە ١٨١٢ گەشەی پێدراوە.

* دەروازەی مێژوو
# ئەیالەتی گرانادای نوێ

| ئەیالەتی گرانادای نوێ |
| --- |
| دامەزران | ١٢ی تشرینی یەکەمی ١٧١٧ |
| پۆستی سەرۆکی ئەم ڕێکخراوە | Viceroy of New Granada |
| کیشوەر | ئەمریکای باشوور |
| وڵات | ئیمپراتۆریەتیی ئیسپانی |
| پایتەخت | بۆگۆتا |
| دابەشکاریی کارگێڕی | ئیمپراتۆریەتیی ئیسپانی |
| پۆتانی شوێن | ٤°٣٩′٠″N ٧٤°٣′٠″W |
| دراو | Spanish real |
| گۆڕدراوە لەلایەن | Gran Colombia |
| جێگەی دەگرێتەوە | New Kingdom of Granada |
| کۆتاییھاتن | ٢٧ی ئەیلوولی ١٨١٩ |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ئەیالەتی شانشینی نوێی گرانادا** (بە ئیسپانی: *Virreinato del Nuevo Reino de Granada*)، کە ھەروەھا بە ئەیالەتی گرانادای نوێ یان ئەیالەتی سانتا فێ ناسراوە، ئەو ناوە بوو کە لە ٢٧ی ئایاری ١٧١٧ درا بە دەسەڵاتی ئیمپراتۆرییەتی ئیسپانیا لە باکووری ئەمریکای باشوور، کە بەرامبەر بە کۆڵۆمبیا، ئێکوادۆر، پەنەما و ڤێنیزوێلای ئەمڕۆی دەبێت.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئیسپانیا
* دەروازەی جوگرافیا