# ئیمپراتۆریەتیی جین (١١١٥–١٢٣٤)

| ئیمپراتۆریەتیی جین |
| --- |
|  |
| بەشێکە لە | Song Liao Jin Xia، Mid-Imperial China |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١١١٥ |
| نەژاد | خیتان |
| دامەزرێنەر | Emperor Taizu of Jin |
| کیشوەر | ئاسیا |
| پایتەخت | Huining، Zhongdu، Kaifeng Fu |
| گۆڕدراوە لەلایەن | ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل |
| جێگەی دەگرێتەوە | Northern Song dynasty، ئیمپراتۆریەتیی لیاوۆ، Northern Liao |
| کۆتاییھاتن | ١ی کانوونی دووەمی ١٢٣٤ |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ئیمپراتۆریەتی جین** (بە چینی: 金朝، ودق:  'جین چاوۆ') بە فەرمی وەک چینی مەزن ناسراوە کە لە ١١١٥ تا ١٢٣٤ ی زاینی بەردەوام بوو یەکێکە لە دوایین زنجیرە فەرمانڕەوایییەکان لەسەر ھەبوونی دەسەڵاتی مەغۆلەکان بەسەر چین، ناوەکەی وەک کین، جوچین جین، جین دەنوسرێت تا جیاواز بکرێتەوە لە جینی پێشوو تر.

## بنەچە

### گەلی مۆھێ

گەلی مۆھێی تونگووسی ئاخێو کە لەو شوێنەی ئێستا باکووری ڕۆژھەڵاتی چینە دەژیان، باوترین باوباپیرانی ئاماژەپێکراوی خانەدانی جین و گرووپی نەتەوەیی جورچێنی فەرمانڕەوایانن. ئەوان لە دەقە چینییەکاندا لە کۆتاییی سەدەی پێنجەمی زایینیدا ئاماژەیان پێ کراوە. مۆھێیەکان بە پلەی یەکەم گەلێکی نیشتەجێ بوون کە خەریکی ڕاوکردن، بەخێوکردنی بەراز بوون و بەرھەمەکانی وەک پاقلەی سۆیا، گەنم، مەلووج و برنجیان دەچاند. ئەسپ لە ناوچەکەدا دەگمەن بوو تا سەردەمی تانگ و ئاژەڵداری بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاونەبوو تا سەدەی ١٠ لەژێر دەسەڵاتی خیتانەکاندا. مۆھێیەکان بەرھەمەکانی ئایەزنیان (Reindeer) ھەناردە دەکرد و ڕەنگە سواریشیان بووبێتن. ئەوان کۆیلایەتیی بەکۆمەڵیان ئەنجام دەدا و کۆیلەکانیان بۆ یارمەتیدان لە ڕاوکردن و کارە کشتوکاڵییەکاندا بەکاردەھێنا. تانگ مۆھێی وەک گەلێکی دڕندە و بێ کولتوور پەسن کردووە کە تیرە ژەھراوییەکانیان بەکارھێناوە.

دوو بەھێزترین گرووپی مۆھێ بریتی بوون لە ھێیشوی مۆھێ (مۆھێی ئاوی ڕەش) لە باکوور، کە بە ناوی ڕووباری ھێیلۆنگ (ڕووباری ڕەش) ناونرابوو، و سۆمۆ مۆھێ لە باشوور، کە بە ناوی ڕووباری سۆنگھوا ناونرابوو. بەپێی نەریتە باوباپیرانییەکانی جورچێنەکانی سەرەتای سەدەی ١٢، گەلەکەیان لە ھێیشوی مۆھێ لە ناوچە شاخاوییە دارستانییەکانی ڕۆژھەڵاتی مەنچوریا و پریمۆرسکی کرای ڕووسیاوە دەرکەوتوون. لە سەدەی ١٠دا، مۆھێ گروپێکیان پێکھێنا کە بە یەکێتیی ووگوۆ (五國) («پێنج نەتەوە») ناسراوە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی جیلینی مۆدێرن کە بەشداریشی لە بەرزبوونەوەی جورچێنەکاندا کردووە. ڕەنگە باس لە جورچێنەکان وەک گەلی ڕووژێی بچووک کرابێت کە لە ساڵی ٧٤٨دا زیو و زێڕیان پێشکەشی دەرباری تانگ کردووە، ئەگەرنا جورچێنەکان لە تۆمارە مێژووییەکاندا تا سەدەی ١٠ وەک باجدەر بۆ دەربارەکانی لیاو، تانگی دواتر و سۆنگ دەرناکەون. باڵیۆزخانەیەکی جورچێن بۆ تانگی دواتر لە ساڵی ٩٢٥دا تۆمار کراوە و باڵیۆزخانەیەکیش بۆ سۆنگ لە ساڵی ٩٦١دا کە لە ڕێگەی دەریاوە لە نیمچە دوورگەی لیاوۆدۆنگ گەیشتوون. ئەوان خەریکی ڕاوکردن، ماسیگرتن بوون و گای ماڵییان ڕادەگرت، لەکاتێکدا ھەناردە سەرەکییەکەیان ئەسپ بوو. لە ناوەڕاستی سەدەی ١١دا ھیچ نووسین، ڕۆژژمێر یان فەرمانگەیەکیان نەبوو. جورچێنەکان لەو کاتەدا کارەکتەری سیاسیی بچووک بوون لە سیستەمی نێودەوڵەتیدا. تا سەدەی ١٠، جورچێنەکان ببوونە شوێنکەوتەی خانەدانی لیاو، بەڵام ژمارەیەک نێردەی باجدان و بازرگانییان بۆ پایتەختی سۆنگ لە کایفێنگ نارد، کە لیاو بە بێسوود ھەوڵی ڕێگری لێ کرد. ھەندێک جورچێن باجیان بە گۆریۆ دەدا و لە کاتی جەنگی گۆریۆ-خیتاندا لەگەڵ ئەوان بوون. ئەوان لەبەر پێویستیی سیاسی و بۆ سوودی ماددی باجیان پێشکەشی ھەردوو دەربارەکە دەکرد.

لە سەدەی ١١دا، ناڕەزایەتییەکی بەرفراوان دژی دەسەڵاتی خیتان لە نێوان جورچێنەکاندا ھەبوو، چونکە لیاو بە توندوتیژی باجی ساڵانەی لە ھۆزە جورچێنەکان وەردەگرت. بە سوودوەرگرتن لە ئارەزووی جورچێنەکان بۆ سەربەخۆیی لە خیتانەکان، سەرۆک ووگوونای (١٠٢١–١٠٧٤) لە عەشیرەتی وانیان ناوبانگی دەرکرد و باڵادەست بوو بەسەر ھەموو ڕۆژھەڵاتی مەنچوریا لە کێوی چانگباییەوە تا ھۆزەکانی ووگوۆ. بەپێی نەریت، ووگوونای نەوەی نەوەی شەشەمی ھانپوو بوو، لەکاتێکدا باوکی خاوەنی نازناوێکی سەربازی بوو لە دەرباری لیاو، ھەرچەندە نازناوەکە ھیچ دەسەڵاتێکی ڕاستەقینەی پێ نەدەبەخشی یان نەبوو. دواجار نەوەکەی ئاگودا خانەدانی جینی دامەزراند.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی چین