Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# شی لێ

| ئیمپراتۆر مینگی ژاۆی دواتر 後趙明帝 |
| --- |
| ئیمپراتۆری ژاۆی دواتر |
| فەرمانڕەوایی | 330–333 |
| جێگر | شی ھوو |
|  |
| ھاوسەر | * Empress Liu
* Consort Cheng
 |
| منداڵ(ەکان) | * Shi Xing
* Shi Hong
* Shi Hong
* Shi Hui
 |
|

| ناوی تەواو |
| --- |
| **Family name**: Shi (石) **Given name**: Le (勒) **Courtesy name**: Shilong (世龍) |
| ناوی دوای مردن |
| Emperor Ming (明帝) |
| ناوی پەرستگا |
| گاۆزو (高祖) |

 |
| خانەدان | ژاۆی دواتر |
| باوک | Zhouhezhu |
| دایک | خاتوو وانگ |
| لەدایکبوون | ٢٧٤ |
| مردن | ٣٣٣ (٥٩ ساڵ) |

**شی لێ** (٢٧٤-٣٣)،  ناو: شیلۆنگ، **بە فەرمی ئیمپراتۆر مینگی ژاۆی دواتر**، ئیمپراتۆرێکی چینی لە ڕەگەز جیێ لە دامەزراندنی ژاۆی دواتر لە تەمەنێکی گەنج وەک کۆیلە فرۆشرا لەلایەن ئەفسەرەکانی جین، بەڵام دواتر یارمەتی درا بۆ ئەوەی کودەتایەک دروست بکات و ھەنگاو بە ھەنگاو بووە ژەنەڕالێکی بەھێز

## سەرچاوەکان
# ئیمپراتۆریەتی لیو سۆنگ

ئیمپراتۆریەتی لیو سۆنگ (٤٢٠ بۆ ٤٧٩، بە چینی:劉宋) ھەروەھا وەک سۆنگی پێشوو (前宋) ناسراوە یان سۆنگی باشوور (南朝宋) یەکێک بوو لە چوار ئیمپراتۆریەتەکەی باشوور لە مێژووی دێرینی چین کە لەدوای ھەڵوەشانەوەی ئیمپراتۆریەتی جین دامەزرا.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Liu Song dynasty»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٦ی تەممووزی ٢٠٢١.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی پاشایەتی
# ھوانگ چاوۆ

ھوانگ چائۆ (لەدایکبووی ٨٣٥ تا تەمموزی ٨٨٤) سەربازێک و کودەتاچییەکی دێرینی چینە بەوە ناسراوە کە سەرکردەی کودەتایەکە کە بەسەر ئیمپراتۆریەتی تانگ کراوە، لەئەنجام دا ئیمپراتۆریەتی تانگ بە ھاوکاری لی سیگۆنگ سەرکەوت بەسەر کودەتایەکە ھەرچۆنێک بێت کودەتاکە زیانی لە ئیمپراتۆریەتەکە دا و لاوازی کرد.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی چین
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی شەڕ
* دەروازەی شیعر
# پێنج زنجیرەی فەرمانڕەوایی و دە شانشینەکە

**پێنج زنجیرەی فەرمانڕەوایی و دە شانشینەکە** (  لە ٩٠٧ تا ٩٧٩ ی زاینی) سەردەمێکی فەرمانڕەوایەتی بوو سەدەی دەیەمی زاینی لەم سەردەما شانشینەکان یەک لە دوای یەک بەسەر یەکتر سەردەکەوتن و کۆتایان بە فەرمانڕەوایەتی یەکتر و گەورەکردنی شانشینەکەی خۆیان دەکرد لەم سەردەمەدا چەندین ویلایەت دامەزرا و رووخێنرا کە سەردەمێکی جەنگی بوو لە مێژووی دێرینی چین ساتی ململانێی دەسەڵاتی نێوان شانشینەکان و زنجیرە فەرماڕەوایەتییەکان بوو بە شێوەیەکی مێژوویی ئەم سەردەمە جەنگیە دوایی ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی تانگ لە ٩٠٧ی زاینی دەستی پێکردووە. وە دواتر و دوای ئەوەی زنجیرە فەرمانڕەوایی سۆنگ دادەمەزرێ لەلایەن ژەنەڕال ژاۆ ئیمپراتۆر تایزوی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ ھەنگاو بە ھەنگاو بە ماوەی **نۆزدە ساڵ** تەواوی شانشینەکانی چین یەکدەخاتەوە و دەیخاتە ژێر ئیمپراتۆریەتی سۆنگ و بەمەش سەردەمەکە کۆتایی دێت.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی چین
# ئیمپراتۆریەتیی لیاوۆ

نەخشە
ئیمپراتۆرییەتی لیاوۆ لە ساڵی ١١١١ی زایینی
**ئیمپراتۆرییەتی لیاوۆ** (چینی دێرین:遼朝 چینی سادەکراو:辽朝 شێوازی خوێندنەوە: لیاوۆ-چاوۆ) ھەروەھا وەک ئیمپراتۆرییەتی لیاوۆ ناسراوە بە فەرمی پێی ئەوترێت لیاوۆی مەزن (چینی: 大遼; 大辽; دا لیاوۆ) ئیمپراتۆرییەتی کیتان یان کیتان ویلایەتی (چیدان) ئیمپراتۆرییەتێک بوو لە ڕۆژاوای ئاسیا کە لە ٩١٦ تا ١١٢٥ی زایینی فەرمانڕەوایەتی کردووە لە جیھانی مۆدێرنی ئەمرۆدا دەکەوێتە باکووری بەشی باکووری چین، مەنگۆلیا و بەشەکانی دووری ڕۆژاوای ڕووسیا و باکووری کۆریا ئیمپراتۆرییەتەکە لەلایەن ێلو ئەباوۆجی (تایزوی لیاوۆ) دامەزراوە. کە خانی خیتانەکان بوو. لەسەردەمی کەوتنی ئیمپراتۆریەتی تانگ و یەکەم وڵات بوو کە کۆنترۆلی تەواوی مەنچوڕیا بکات.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ئاسیا
# ڕۆژاوای سیا

نەخشەی ئیمپراتۆریەتەکە لە ساڵی ١١١١ (ڕەنگە سەوزەکە)
**رۆژئاوای سیا** (بە چینی:西夏; سی سیا) ھەروەھا وەک ئیمپراتۆریەتی تانگوت(یش) ناسراوە بۆ (خەڵکانی تانگوت) ئیمپراتۆریەتێک بوو کە تەمەنی لە ١٠٣٨ی زاینی تا ١٢٢٧ی زاینی بووە. کە لە جیھانی مۆدێرنی ئەمرۆدا ئەکەوێتە پارێزگاکانی نینگسیا، گانسو، رۆژھەڵاتی چینگھای، باکوری شێنسی، باکوری سینجیانگ، ناوەوەی مەنگۆلیا، لە بە نزیکەیی باکوری مەنگۆلیاش. کە پێوانەی ئیمپراتۆریەتەکە بەنزیکەیی ٨٠٠ ھەزار کیلۆمەتر چوارگۆشەی دووجا بوو،. پایتەخەتەکەی سینگچینگ بوو (ئەمرۆی مۆدێرن ینچوان) تا دواتر لەلایەن مەغۆلەکان رووخێنرا لە ١٢٢٧.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی پاشایەتی
# ئیمپراتۆر ھۆنگ وو

**ئیمپراتۆر ھۆنگ وو** (لەدایکبووی ٢١ تشرینی یەکەمی ١٣٢٨ تا ٢٤ی حوزەیرانی ١٣٩٨) ناوی کەسی ژو یوانژانگ (چینی: 朱元璋;) ئیمپراتۆری دامەزرێنەری زنجیرە فەرمانرەوایەتی مینگ بوو، سەردەمی فەرمانڕەوایەتییەکەی لە ١٣٦٨ تا ١٣٩٨ دەبێت.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Hongwu Emperor»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٩ی شوباتی ٢٠٢٢.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی چین
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی پاشایەتی
* دەروازەی مێژوو
# سون یات سێن

**سون یات-سێن** پێشەوای گەلانی چین بوو لە ساڵی ١٩١١ بۆ ڕووخاندنی دەستەڵاتی خانەدانی چینگ و دامەزراندنی حکوومەتی کۆماری لە چین.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی چین
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی فەلسەفە
# چینگ شیھ

چینگ شیهـ
**چینگ شیھـ** (بە چینی: 郑氏 ، بە ئینگلیزی: Ching Shih) یاخود ناسراو بە **چێنگ ئا ساوو** (بەچینی: 郑一嫂 بەئینگلیزی:Cheng I Sao) ماوەی ژیانی لەنێوان ساڵانی ١٧٧٥–١٨٤٤ بووە.
چەتەیەکی دەریایی بوە لە ناوەڕاستیەکانی ئیمپڕاتۆریەتی (خانەدانی چینگ) یاخوت ( 清朝؛ ئیمپاڕتۆریەتی گەورەی "چینگ")، "چینگ شیھـ" سەرۆکی زیاتر لە **٤٠,٠٠٠** چەتەیی دەریایی بووە، لە ھەمان کاتدا نزیکەی **١٨٠٠** کەشتیی جەنگی ھەبوە، ھەروەھا **٨٠,٠٠٠** کەسی دیکە لە پیاو و ئافرەت و ھەندێکجار منداڵیش لەگەڵیدا بووە ، دژی ئیمپڕاتۆریەتەکانی ئەو کاتە وەستاوەتەوە وەکو (بەریتانیا، پورتوگال، ھەروەھا خانەدانی چینگ ) ،
بووە یەکێک لە گەورەترین و بەھێزترین چەتەی دەریایی چین و ئاسیا، و یەکێک لە زلھێزترین چەتەی دەریایی جیھان لە مێژوودا.
وە ژمارەیەکی زۆر لە کتێب ، و ڕۆمان، فیلم، و یارییە ئەلکترۆنییەکان لەسەری نوسراوە و درووستکراوە.

## ژیانی

لە ساڵی ١٧٧٥ی زاینی لە دایک بووە ، لە ھەرێمی گوانگدۆنگ، کە ناوە تەواوەکەشی (石香姑؛شی خیانگ گو)ە، ھەروەھا سۆزانی بووە و ماوەیەک لە تیاترۆخانەکان کاری کردوە لە شاری کانتۆن، بەڵام کاتێک لە ساڵی ١٨٠١ دەبێتە چەتەیەکی گەورە، شوو دەکات بە (鄭؛ژێنگ یی) کە لەو کاتەدا ناو و ناوبانگی ھەیە وەکو چەتەیەک. بەڵام لە ١٦ی نۆڤەمبەری ساڵی ١٨٠٧ لە جەنگێکدا لە ڤێتنامدا دەمرێت.

## چەتەیی

لەودەمانەدا کاتێک کە سووپای ھێزەکەی گەورە بوو، ھەستی بەوەکرد کە کەسیکی پێویستە کە یارمەتی کار و بارەکانی بدات لە کار و باری بەڕێوبردندا لە کەشتییە جەنگەکانی (ئاڵای سوور) کە ڕۆژ بە رۆژ کارەکان زیاتر دەبوون، بۆیە بۆ ئەوکارە تەنھا یەک کەسی پێ باش بوو ئەویش (چانگ پاوو) بوو. کە کوڕی ماسیگرێک بوو کە (ژێنگ یی) لە تەمەنی ١٥ ساڵیدا گرتبوویە خۆی.
لە ساڵی ١٨٠٦ دا ئەفسارێکی بەڕیتانی ڕاپۆرتێک دەنووسێت کە مەترسییەکی گەورە ھەیە لە ناوچەکانی چین، ئەویش لەبەر چەتەیەکی دەریایی بەناوی "چینگ شیھـ" ، ئەو چەتەیەی ئەگەر بێت و ھەر دووژمنێک بگرێت، لە بەشی پێشەوەی کەشتیەکە لە خاچی دەدات و تا ڕادەی کوشتن لێی دەدات، کە بەڕیتانیەکان لەو کاتەدا پێیان دەگووت “The Terror of the South China" واتا (تیرۆرستەکەی باشووری چین).

کەشتییە جەنگییە چینییەکان ٦٣ کەشتیان تێکشکا لە ھێرشەکاندا، بەڵام ھەر کەشتییە جەنگیەکانی پورتوگال و بەڕیتانیا نەیان توانی (چینگ شیھـ) ببەزێنن، بۆییە بێھیوا بوون لەوەی بتوان دژی بۆوەستنەوە و تێکی بشکێنن.

پاشان چینگ شیھـ لەگەڵ کوڕە گەنجەکەییدا گەڕانەوە بۆ کانتۆن و خانەییەکی قوماڕخانەیان کردوە، دواجار لە تەمەنی ٦٩ سالیدا و لە ساڵی ١٨٤٤ کۆچی دوایی دەکات.

## سەرچاوە

* ویکیپیدیای ئینگلیزی
* Pirates of the South China Coast, Murray Dian
* Lily Xiao Hong Lee, A. D. Stefanowska, Clara Wing-chung Ho
* Amazonia – the future world where women rule By Arne Jernelöv
* Maughan, Philip, “An Account of the Ladrones Who Infested the Coast of China
* Glasspoole, Richard, “Substance,”
* Antony, Robert. Like Froth Floating on the Sea: The world of pirates and seafarers in Late Imperial South China

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی چین
* دەروازەی ژن