Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ئیمپراتۆریەتی سوی

| سوی隋 |
| --- |
| شوێنی شانشینی سوی   |
| شوێنی شانشینی سوی   |
| **پایتەخت** | داسینگ (٥٨١–٦٠٥), لویانگ (٦٠٥–٦١٨)
  |
| دەوڵەت | پاشایەتی |
| دراو | دراوی چینی، کاغەزی چینی  |

**شانشینی سوی** ،[swěɪ]،بە چینی: 隋朝؛ بە پین-ین: *سوی چاۆ*�، شانشینێکی تەمەن کورتی چین بوو، سوی ھەردوو شانشینی باکوور و باشووری لەیەکتر جیاکردەوە. شانشینی سووی ھەردوو شانشینەکانی باشوور و باکووری لەیەکتر بەستەوە و دووبارە فەرمانڕەوایەتی بۆ خەڵکی ھان دامەزراندەوە لەگەڵ بەڕەگەز کردنی کەمینە نۆمادەکانی ناوچەکە (پێنج بەربەرییەکان) لەناو خاکەکەی کە دواتر لەلایەن بووە شانشینی تانگ.

شانشینی سوی لەلایەن ئیمپڕاتۆر وێنی سوی دۆزرایەوە، پایتەختەکەی چانگان بوو (کە بە لەمڕۆدا ناوی داسینگە، سیان، شانسی) لە ٥٨١–٦٠٥ دواتر بۆ لۆیانگ (٦٠٥–٦١٨) گۆڕا.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Sui dynasty»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٥ی ئازاری ٢٠٢١.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی چین
* دەروازەی ئاسیا
# ئیمپراتۆر یانگی سوی

| ئیمپراتۆر یانگی سوی 隋煬帝 |
| --- |
|  |
| دووەم ئیمپراتۆری شانشینی سوی |
| فەرمانڕەوایی | ٢١ ی ئاب، ٦٠٤ – ١١ ی ئەیپڕلی ٦١٦ |
| پێشوو | ئیمپراتۆر وێن |
| جێگر | یانگ یو |
|  |
| ھاوسەر | ئیمپراتۆرە مین |
| منداڵ(ەکان) | یانگ ژاۆ یانگ جیان یانگ گاۆ شازادە خاتوو نانیانگ |
|

| ناوی تەواو |
| --- |
| یانگ گوانگ 楊廣 |
| ناوی دوای مردن |
| **بۆ شانشینی تانگ:** یانگ 煬 "تەمەڵ" **بۆ یانگ تۆنگ:** مینگ 明 "تیگەیشتن" **بۆ دۆو جیاندی:** Min 閔 "وریا" |
| ناوی پەرستگا |
| شیزو 世祖 |

 |
| خێزان | بنەماڵەی سوی |
| باوک | ئیمراتۆر وێن |
| دایک | ئیمپراتۆرە وێن-سیان |
| لەدایکبوون | 569 |
| مردن | ١١ ی ئەیپرل ٦١٨ (تەمەن ٤٩) دانیانگ، سوی چین |
| ناشتن | جیانگدو |

**ئیمپراتۆر یانگی سوی** (隋煬帝، ٥٦٩–١١ ی ئەیپڕلی ٦١٨) **ناوی کەسی**: یانگ گوانگ (楊廣), **ناوی پەیوەندیدار**: ینگ (英), سیانبێی ئامۆ (阿摩), ھەروەھا وەک ئیمپڕاتۆر مینگیش ناسراوە (明帝) لە سەردەمی نەوەکەی یانگ تۆنگ)، دووەم کوڕی ئیمپراتۆر وێی ئیمپراتۆرییەتی سوی بوو، و دووەم ئیمپڕاتۆری چینی بنەماڵەی سوی بوو ناوی ڕەسەنی ئیمراتۆر یانگ یانگ ینگ بوو، بەڵام دواتر لەلایەن باوکییەوە ناوی لێنرایەوە، دوای کۆبونەوە لەگەڵ فاڵچییەکان کردیان بە یانگ گوانگ، یانگ گوانگ بوو بە شازادەی چین. دوای ئەوەی ئیمپڕاتۆر وێن شانشینی سوی دامەزراند لە ٥٨١، لە ٥٨٨ کرایە فەرماندەی پێنج سوپا کە دەستی گرت بەسەر باشووی ناوچەکە شانشینی جێن، و دواتر بە گەورەیی ستایش کرا لەسەر سەرکەوتنەکەی بۆ شانشنی جێن، ئەم سەرکەوتنە سەربازەکانەی، بۆ بەھێزکردنی خی بوو لەدژی برا گەورەکەی یانگ یۆنگ، کە وای کرد ببێت بە شازادەی جێنیشین لە ساڵی ٦٠٠، دوای مردنی باوکی لە ٦٠٤، بوو بە ئیمپڕاتۆر و چووە جێگای باوکی.

ئیمپڕاتۆر یانگ، دەسەڵاتی بەردەوام بوو لە ٦٠٤ تا ٦١٨، لە ماوەی دەسەڵاتیدا بەشداری لە چەنەھا پڕۆژەی چاکسازی زەبەلاح کردووە. لە بەناوبانگترینیان کەناڵی چینی مەزن لە چین، و چاکسازی لە دووبارە چاکردنەوەی شوورای مەزنی چین، کە پڕۆژەیەک بوو ژیانی نزیکەی شەش ملیۆن کارکەری لەناوبرد؛ و جگە لەوەش فەرماندەیی ھێزی سەربازی کرد و ئیمپڕاتۆرییەتی سوی فراوانتر کرد و کردی بە مەزنترین ناوچە، و چامپای داگیرکرد کە بە ڤێتنامی ئەمڕۆ ناسراوە، بووە ھۆی مردنی ھەزارەھا سەربازی ئیمپڕاتۆرییەتەکەی بەھۆی مەلاریا.

ئەم ھەڵمەتە و جگە لەو زنجیرە کەمپینە کارەساتبارەی، دژی شانشینی گۆگۆریۆ گێرای (کە یەکێکە لە سێ شانشینەکەی کۆریا). ئەمە ئیمپڕاتۆری گەیاندە ئیفلاس بوون، و ژێرکەوتنی باری ئاوەدانی ئیمپڕاتۆرییەتییەکەی، دواتریش لەگەڵ باکووری چین بوو. بە ئاژاوە ئیمپڕاتۆر یانگ دواین ڕۆژەکانی تەمەنی لە جیاندو بەسەر برد (江都، کە لە ئەمرۆی مۆدێرن پێی ئەوترێت یانگژو، جیانگسو)، دواتریش لە کودەتایەک کە ژەنەڕاڵەکەی یو-وێن ھواجی بەسەری کردی کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Emperor Yang of Sui»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٥ی ئازاری ٢٠٢١.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی سیاسەت
# جیانگسو

جیانگسو لەسەر نەخشەی چین
**جیانگسو** پارێزگاییەکە لە ڕۆژھەڵاتی بەندەری سەرزەمینی چین. جیانگسو ھاوسنوورە لەگەڵ شاندۆنگ لە باکوور، ئانھووی لە ڕۆژاوا و ژێجیانگ و شانگھای لە باشوور، پایتەختەکەشی نانجینگە، کە کۆنترین پایتەختی چینە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Jiangsu»، ویکیپیدیای ئینگلیزی سادە. سەردان لە ٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* میدیای پەیوەندیدار بە Jiangsu لە ویکیمیدیا کۆمنز

* دەروازەی چین
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی سیاسەت
# ئیمپراتۆریەتیی تانگ

پانایی ناوچەی دەسەڵاتی شانشینی تەنگ لە ساڵی ٧٠٠دا
**ئیمپراتۆریەتیی تانگ** یان **شانشینی تانگ** شانشینێکی پاشایەتی بوون کە لە نێوان ساڵانی ٦١٨ ھەتا ٩٠٧ی زایینیدا لە بەشیک لە وڵاتی چینی ھاوچەرخدا دەسەڵاتداریان دەکرد. سەردەمی شانشینی تانگ، سەردەمی گەشە کردنی ئەدەب و ھونەری چین بوو و چەندین ھۆنەر و نووسەری گەورە لەم سەردەمەدا سەریان ھەڵدا.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی چین
# چانگان (پایتەختی ھان)

**چانگان** (بە چینی ئاسانکراو: 长安; چینی دێری: 長安 خوێندنەوە: چانگان) پایتەختێکی مێژوویی دێرینی چینە کە پایتەختی زیاتر لە ١٠ شانشین بووە لە چین، لە جیھانی مۆدێرینی ئەمرۆ بە (سیان) ناسراوە لە شانکسی، چانگان بە چینی واتای «ئاشتی ھەمیشەیی».

## سەرچاوەکان

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی جوگرافیا
# ئیمپراتۆر گاوۆزوی تانگ

| ئیمپراتۆر گاوزوی تانگ 唐高祖 |
| --- |
|  |
| ئیمپراتۆری شانشینی تانگ |
| فەرمانڕەوایی | ١٨ی حوزەیرانی ٦١٨ - ٤ی ئەیلوولی ٦٢٦ |
| پێشوو | دامەزرێنەری شانشینەکە |
| جێگر | ئیمپراتۆر تایزۆنگ |
|  |
| شاژن تایمو (٥٨١، ٦١٣) |
|

| ناوی تەواو |
| --- |
| لی یوان 李淵 |
| سەردەمی مێژوویی |
| ھودی (武德) |
| ناوی پەرستگا |
| گاوزو (高祖) |

 |
| باوک | لی بینگ |
| دایک | خاتوو دوگو |
| لەدایکبوون | ٧ی نیسانی ٥٦٦ چانگان، شانشینی ژۆوی باکوور |
| مردن | ٢٥ی حوزەیرانی ٦٣٥ چانگان، شانشینی تانگ |

ئیمپراتۆر گاوزوی تانگ (٧ی نیسانی ٥٦٦ - ٢٥ی حوزەیرانی ٦٣٥)، ناوی ڕاستی لی یوانە و دامەزرێنەری شانشینی تانگ لە چین بوو و یەکەم ئیمپراتۆری شانشینەکە بوو لە ٦١٨ تا ٦٢٦. لە سەردەمی شانشینی سویدا لی یوان فەرمانڕەوایی ھەرێمی ئێستای شانکسی دەکرد.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی سیاسەت