Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# کاربۆن دی ئۆکسید

گەردی کاربۆن دی ئۆکسیدی
**کاربۆن دی ئۆکسید** یان **دوانۆکسیدی کاربۆن** (بە ئینگلیزی: Carbon dioxide، فورمووڵی کیمیایی: CO2، سی ئۆ توو) گازێکە لە تێکەڵ بوونی کاربۆن لەگەڵ ئۆکسجین پێک دێت. گازی کاربۆنیک بەھۆی سووتانی خەڵووز و ماکی زیندەڵ (ئالی) لە نزیک ئۆکسجین، ترش ھەڵگەڕانی شلەمەنی، ھەناسەدانی ئاژەڵ و ڕوەک و … ھتد بەرھەم دێت.

دوو ئۆکسیدی کاربۆن گازێکە بێڕەنگ، بە تامێکی ترش ئاساوە کە کێشی تایبەتی ١٫٥٢ ی بۆ تۆمار کراوە. لە بەر ئەوەی ئەم گازە لە ھەوا قورسترە، ھەمیشە لای ژێرووی ھەوا دەگرێ و حەزی لە نیشتنە.

ڕوەکەکان لەم گازە بۆ بەرھەم ھێنانی کاربۆھایدریت لە ڕەوتانەی فۆتۆسەنتێزدا کەڵک وەردەگرن و بە گرتنی ئەم گازە، لە خۆیانەوە ئۆکسجین بەرەڵا دەکەن. CO2ی ناو بەرگە ھەوا وەک ئەسپەرەیەکی گەرمایی زەوی دەپارێزێت و لە سارد بوونەوەی بەرگری دەکا، گەرچی خەست بوونەوەی ئەم گازە لە ھەوادا بە یەکێک لە ھۆکارەکانی پیس بوونی ژینگە دێتە ھەژمار.

گازی گوڵخانەیی کە دوو ئۆکسیدی کاربۆنیش یەکێکە لەوان دەبێتە ھۆی تێپەڕبوونی تیشکی تاوی درێژ شەپۆل لە ھەورەکان و پاش وێکەوتن لە زەوی ھەڵدەگەڕێتەوە و درێژایی شەپۆلەکەی کورت دەبێتەوە و لە تیشکی ژووربنەوشەوە دەبێتە تیشکی ژێرسوور.

تیشکە ژێرسوورەکان جێگەی مەترسی نین و دوای وێکەوتن لە گازە گوڵخانەیییەکان لێی دەرباز نابن ھەڵدەگەڕێنەوە و دەبنە ھۆی گەرم بوونی گۆی زەوی.

## دۆزینەوە

گازی دوو ئۆکسیدی کاربۆن یەکەم جار لەلایەن زانای سکۆتلاندی، جۆزێف بلەک، لە ساڵی ١٧٥٠ زایینی لە زانکۆی گلاسکۆ دۆزرایەوە.

## سەرچاوەکان

* fa:کربن دی‌اکسید

* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی کیمیا
* دەروازەی وزە
# ئەدیس ئەبابا

| ئەدیس ئەبابا |
| --- |
| بە ئەمھەری: አዲስ አበባ |
|  |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٨٨٦ |
| ناو بە زمانی فەرمی | አዲስ አበባ، Finfinne، Tungga |
| ناسناوی خەڵک | Addis-abébienne، Addis-abébien |
| زمانی فەرمی | زمانی ئەمھەری |
| وڵات | ئیتیۆپیا |
| پایتەختی | ئیتیۆپیا |
| دابەشکاریی کارگێڕی | ئیتیۆپیا |
| ناوچەی کاتی | UTC+03:00، East Africa Time |
| پۆتانی شوێن | ٩°٢′٩″N ٣٨°٤٥′٩″E |
| سەرۆک | Adanech Abebe |
| دانیشتووان | ٥٬٧٠٤٬٠٠٠ |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ٢٬٣٥٥±١ مەتر |
| شوێنی بارەگاکان | یەکێتیی ئەفریقا، Organisation of African Unity، United Nations Economic Commission for Africa |
| ھاوسنوورە لەگەڵ | ناوچەی ئۆرۆمیا |
| ڕووبەر | ٥٢٦٫٩٩ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| کۆدی پۆستە | 1165 |
| وێبگە |  |
| ئابووری بابەت | economy of Addis Ababa |
| کۆدی تەلەفۆن | 11 |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ئادیس ئابابا** پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتی ئەتیۆپیایە. ھەروەھا وەک پایتەختی ویلایەتی ئۆرۆمیایە بە گوێرەی سەرژمێرییەکی ٢٠٠٧ ڕێژەی دانیشتووانی شارەکە دەگاتە ٢،٧٣٩،٥٥١ شارێکی گەشەکردوو و گرنگ لەڕووی کلتوور، ھونەر، دارایی، ئەدیس ئەبابا ناوچەیەکی گرنگە.

## سەرچاوەکان

وشەی ئادیس ئابابا مانای *نەوگوڵ* دەدا.

* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی جوگرافیا
# یاسترێبارسکۆ

**یاسترێبارسکۆ** (بە کرواتی: *Jastrebarsko*) شارێکی ویلایەتی زاگرێبی کرواتیایە. ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠١١دا ١٦٬٩٢٩ کەس بووە.

## ئەمەش ببینە

* پێرستی شار و شارۆچکەکانی کرواتیا

## سەرچاوەکان
# لەبەربردن

یاسا کانی لەباربردنی زارۆک:
\* ڕەنگی سەوز: لەباربردنی یاسایی
\* ڕەنگەکانی دیکە : نایاسایی
**لەبەربردن** یان **لەباربردن** (بە ئینگلیزی: Abortion) حاڵەتی لەناوچوونی زارۆکە لە ناو منداڵداندا پێش لە لەدایکبوون، ئەم حاڵەتە دەتوانیت بەھۆی ھۆکاری سروشتییەوە بیت یان بە دەستی مرۆڤ ئەنجام بگرێت. هەڵبەت لە زانستی پزیشکیدا، لەباربردن جیاوازە لە لەبارچوون.

## بەستەرە دەرکییەکان

* دەروازەی ئایین
* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی فەلسەفە
* دەروازەی ژن
* دەروازەی مافەکانی مرۆڤ
* دەروازەی کۆمەڵگا
# شوبات

**شوبات** (بە عەرەبی: *شباط*) ناوی سوریانیی مانگی دووەمی ساڵە لە ڕۆژژمێری گریگۆریدا و ٢٨ (٢٩ لە ساڵی پڕ) ڕۆژی ھەیە. بە ئینگلیزی «فەبروەری» (*February*  (خوێندنەوە) ) و بە فەڕانسەیی «فێڤریێ» (Février) دەوترێ.

* دەروازەی کات
# کەناڵی مۆزامبیک

| کەناڵی مۆزامبیک |
| --- |
| شوێنی کەناڵی موزامبیک لە سەر نەخشە دا |
| پۆتانەکان | ﻿ / ﻿ |
| بەشێک لە | ئۆقیانووسی ھیند |
|  |
| ئەوپەڕی درێژی | ١٬٦٠٠ km (٩٩٠ mi) |
| ئەوپەڕی پانی | ٤١٩ km (٢٦٠ mi) |
| مامناوەندی قووڵیەکەی | ٣٬٢٩٢ m (١٠٬٨٠١ پێ) |

**کەناڵی موزامبیک** (*بە پورتوگالی :Canal De Moçambiqu*) ئاوەڕێیەکە لە ئۆقیانووسی ھیند نێوان دوورگەی ماداگاسکار لە ڕۆژھەڵات و وڵاتی مۆزامبیک لە کیشوەری ئەفریقا لە ڕۆژاوایدا ھەڵکەوتووە. ئەم ئاوەڕێیە نزیک بە ١٦٥ میلیۆن ساڵ لەمەوبەر و لە سەردەمی دابەشبوونی کیشوەری گەورەی گۆندوانا و ئەو کاتەی کە ماداگاسکار لە کیشوەری ئافریقا جیا بۆتەوە وەدیھاتووە، درێژییەکەی بریتییە لە ١٦٠٠ کیلۆمەتر و پانییەکەی لە ٤٠٠ تا ١٠٠٠ کیلۆمەتر لە گۆڕان دایە.

ھەروەھا قووڵی ئەم کەناڵە لە قووڵترین شوێنی دەگاتە ٣٠٠٠ مەتر کۆمەڵەدوورگەکانی کۆمۆرۆ دەرگای باکووری و دوورگەکانی باسا داندیا و دوورگەی ئوروپا لە باشوری ئەم ئاوەڕێیە دان. ئەم دوورگانە گرینگی ستراتێجییان ھەیە و لەسەر خاوەندارێتییان لە نێوان فەرەنسا و مۆزامبیک ناکۆکی ھەیە.

کەناڵی مۆزامبیک ئاوەڕێیەکی گرینگی کەشتیوانی ڕۆژھەڵاتی ئافریقایە و گشت ڕووبارە گرینگەکانی ماداگاسکار دەڕژێنەوە ئەم کەناڵە. ھەردوو بەندەری ماھاجانگا و تولیاری لەم کەناڵە دا ھەڵکەوتوون و لە کەناری بەرنابەریان دا سەرەتای ڕووباری زامبزی لێیە کە لە ئەنگۆلا وە دێت و سنووری ھەر چوار وڵاتی زامبیا، زیمبابوی، بۆتسوانا، نامیبیا دیار دەکات و دەچێتەوە مۆزامبیک، لەسەر ئەم ڕووبارە بەندەرگەلی ماپوتۆ، مۆزامبیک و بیرای لەسەرە. ھەروەھا چەند تەوژمی زەریایی گرینگ وەکوو مۆزامبیک و تەوژمی گالس بەم کەنداوە دا تێدەپەڕن.

## سەرچاوەکان

* ماڵپەڕی جیۆگرافی

* دەروازەی جوگرافیا
# ئەریزۆنا

| ئەریزۆنا |
| --- |
| بە ئینگلیزی: State of Arizona |
|  |
| بەشێکە لە | Southwestern United States، ویلایەتە یەکگرتووە پێکلکاوەکان |
| دامەزران | ١٤ی شوباتی ١٩١٢ |
| ناو بە زمانی فەرمی | Arizona |
| ناسناو | The Grand Canyon State، Talaith y Grand Canyon |
| کورتەناو | AZ، Ariz. |
| ئەرشیڤەکان لە | Arizona State Library, Archives and Public Records |
| ناسناوی خەڵک | Arizonan، Arizonans، Arizonano |
| زمانی فەرمی | زمانی ئینگلیزی |
| سروودی نیشتمانی | The Arizona March Song، Arizona |
| دروشم بە کوردی | Ditat Deus |
| دروشم | Ditat Deus |
| کیشوەر | ئەمریکای باکوور |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| پایتەخت | فینیکس |
| دابەشکاریی کارگێڕی | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| ناوچەی کاتی | UTC−07:00، ناوچەی کاتیی شاخاوی |
| پێداچوونی ناوچەیی | Navajo Nation، America/Phoenix |
| پۆتانی شوێن | ٣٤°١٧′١٢″N ١١١°٣٩′٢٥″W |
| Coordinates of geographic center | ٣٤°١٦′٢٨″N ١١١°٣٩′٣٧″W |
| Coordinates of northernmost point | ٣٧°٠′٠″N ١١٤°٠′٠″W |
| Coordinates of southernmost point | ٣١°١٩′٥٦″N ١١١°٠′٣″W |
| بەرزترین خاڵ | Humphreys Peak |
| نزمترین خاڵ | Colorado River |
| نووسینگەی بەڕێوەبردن | Governor of Arizona |
| سەرۆک | Katie Hobbs |
| دەستەی جێبەجێکردن | State of Arizona |
| ئەنجومەنی یاسادانەر | Arizona State Legislature |
| دەسەڵاتی دادوەری باڵا | Arizona Supreme Court |
| دانیشتووان | ٧٬١٥١٬٥٠٢ |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ١٬٢٥٠ مەتر |
| خوشکەشارەکان | 臺南市 |
| دەقی بنەڕەتی | Constitution of Arizona |
| جێگەی دەگرێتەوە | Arizona Territory |
| ڕووبەر | ٢٩٥٬٢٣٤٫٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| وێبگە |  |
| Official map URL |  |
| ھاشتاگ | Arizona |
| وەسفی ئاڵا | flag of Arizona |
| مۆر (نیشانە) | Seal of Arizona |
| ھێمای فەرمی | Campylorhynchus brunneicapillus |
| جوگرافیای ئەم بابەتە | geography of Arizona |
| ئابووری بابەت | ئابووریی ئەریزۆنا |
| دیمۆگرافیای بابەت | demographics of Arizona |
| ئاستی زوومکردنی نەخشەی شەقامی کراوە | 6 |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

|  |
| --- |
| **State of Arizona** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| Flag | Seal of Arizona |
| **نازناوەکانی ویلایەت:** The Grand Canyon State; The Copper State |
| **دروشمی فەرمی:** Ditat Deus (God enriches) |
| Map of the United States with Arizona highlighted |

 |
| **ناوەند** | Phoenix |
| **گەورەترین شار** | capital |
| **مەزنترین گەورەشار** | Phoenix metropolitan area |
| **ڕووبەر** | پلە: 6th |
|  - بە کیلۆمیتری ٤گۆش | ٢٩٥٬٢٣٤ |
| **ئاپۆڕه‌** | پلە: 14th |
|  - سەرژمێریی ۲۰۰۰ | {{{2000Pop}}} |
|  - بڵیندترین شوێن | Humphreys Peak    ٣٨٥٢ میتر |
|  - نزمترین شوێن | Colorado River at the Sonora border    ٢٢ میتر |
| **ڕێکەوتی پەیوەست بوون بە ویلایەتە یەکگرتووەکان** | ١٤ شوبات ١٩١٢ پلە: 48th |
| **فەرماندار** | Doug Ducey (R) |
| **ئەندامانی سەنا** | John McCain (R) Jeff Flake (R) |
| **نیشانەی کورتکراوەی ویلایەت** | AZ |
| **ماڵپەڕی ڕەسمی ویلایەت** | www.az.gov |

**ئەریزۆنا** (بە ئینگلیزی: Arizona)یەکێک لە ویلایەتەکانی ئامریکایە کە لە باشووری ڕۆژاوای ئەم وڵاتە ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری فینیکسە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی جوگرافیا
# ٨٢٤

|  |  |
| --- | --- |
| ھەزارە: | ھەزارەی ١ـەم |
| سەدەکان: | سەدەی ٨ – **سەدەی ٩** – سەدەی ١٠ |
| ساڵەکان: | ٨٢١ ٨٢٢ ٨٢٣ – **٨٢٤** – ٨٢٥ ٨٢٦ ٨٢٧ |

٨٢٤ لە ڕۆژژمێرەکانی تر| ڕۆژژمێری کوردی | ١٥٢٣–١٥٢٤ |
| ڕۆژژمێری ئێرانی | ٢٠٢–٢٠٣ |
| ڕۆژژمێری زایینی | ٨٢٤ *DCCCXXIV* |
| ڕۆژژمێری ئەتیوبیایی | ٨١٦–٨١٧ |
| ڕۆژژمێری ئەرمەنی | ٢٧٣ ԹՎ ՄՀԳ |
| ڕۆژژمێری کۆچی | ٢٠٨–٢٠٩ |
| ڕۆژژمێری ئیگبۆ | −١٧٦ – −١٧٥ |
| ڕۆژژمێری ئاشووری | ٥٥٧٤ |
| ڕۆژژمێری بەربەری | ١٧٧٤ |
| ڕۆژژمێری بەنگالی | ٢٣١ |
| ڕۆژژمێری بەھایی | −١٠٢٠ – −١٠١٩ |
| ڕۆژژمێری بودایی | ١٣٦٨ |
| ڕۆژژمێری بیزەنتی | ٦٣٣٢–٦٣٣٣ |
| ڕۆژژمێری شیوش | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری چینی | 癸卯年 (ئاو کەروێشک) ٣٥٢٠ یان ٣٤٦٠     *— تا —* 甲辰年 (دار ئەژدیھا) ٣٥٢١ یان ٣٤٦١ |
| ڕۆژژمێری ھەتاویی تایلەندی | ١٣٦٧ |
| ڕۆژژمێری دیسکۆردی | ١٩٩٠ |
| ڕۆژژمێری ژاپۆنی | Kōnin ١٥ / Tenchō ١ (天長元年) |
| ڕۆژژمێری جولیانی | ٨٢٤ *DCCCXXIV* |
| ڕۆژژمێری بێرمەیی | ١٨٦ |
| ڕۆژژمێری عیبری | ٤٥٨٤–٤٥٨٥ |
| ڕۆژژمێری قبتی | ٥٤٠–٥٤١ |
| ڕۆژژمێری کۆری | ٣١٥٧ |
| ڕۆژژمێری مینگوو | ١٠٨٨ پێش ڕۆژژمێری کۆماری چین 民前١٠٨٨年 |
| ڕۆژژمێری ھۆڵۆسن | ١٠٨٢٤ |
| ڕۆژژمێرە ھیندووەکان |  |
|  - *ڤیکرام سامڤات* | ٨٨٠–٨٨١ |
|  - *شاکا سامڤات* | ٧٤٦–٧٤٧ |
|  - *کاڵی یوگا* | ٣٩٢٥–٣٩٢٦ |
| لە دروستبوونی ڕۆما | ١٥٧٧ |
| ساڵی فەرمانڕەواییی ئینگلیزی | *نەزانراو* |
| ئەم سندووقە: * بینین
* وتووێژ
* دەستکاری
 |

**٨٢٤** (DCCCXXIV) ساڵێکی پڕ بوو کە لە ڕۆژی ھەینی لە ڕۆژژمێری جولیانی دەست پێ دەکات، ٨٢٤ەمین ساڵی دەستنیشانکردنی سەردەمی مەسیحی (CE) و *ئانۆ دۆمینی* (AD)، ٨٢٤ەمین ساڵی ھەزارەی ١ەم، ٢٤ەمین ساڵی سەدەی ٩یەم، و ٥ەمین ساڵی دەیەی ٨٢٠ بوو. لە سەرەتای ساڵی ٨٢٤، ڕۆژژمێری زایینی ١٣ ڕۆژ لەپێش ڕۆژژمێری جولیانی بوو، کە ڕۆژژمێرێکی باوی کات بوو.

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
* دەروازەی مێژوو
# لیاوۆنینگ

| ھەرێمی لیاوۆنینگ
辽宁省 |
| --- |
| Province |
| Name transcription(s) |
|  • Chinese | 辽宁省 (*Liáoníng Shěng*) |
|  • Abbreviation | LN / 辽 (بە پین-ین: *Liáo*�) |
|  |
| Map showing the location of Liaoning Province |
| پۆتانەکان: ﻿ / ﻿ |
| Country | China |
| ھاوناو | 辽 *Liáo*—"Liao (River)" 宁 *níng*—"pacification" "Pacified of the Liao (River)" |
| Capital (and largest city) | شێنیانگ |
| Divisions | 14 prefectures، 100 counties، 1511 townships |
| دەسەڵات |
|  • جۆر | Province |
|  • دەستە | Liaoning Provincial People's Congress |
|  • CCP Secretary | Zhang Guoqing |
|  • Congress chairman | Zhang Guoqing |
|  • Governor | Liu Ning |
|  • CPPCC chairman | Zhou Bo |
| ڕووبەر |
|  • سەرجەم | ١٤٥٩٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٥٦٬٣٠٠ میلی چوارگۆشە) |
|  • پلە | 21st |
| بەرزترین بەرزایی (Mount Huabozi) | ١٣٣٦ مەتر (٤٬٣٨٣ پێ) |
| ژمارەی دانیشتووان (٢٠٢٠) |
|  • سەرجەم | ٤٢٬٥٩١٬٤٠٧ |
|  • پلە | 14th |
|  • چڕی | ٢٩٠ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (٧٦٠ کەس لە میلی چوارگۆشە) |
|   • پلە | 15th |
| Demographics |
|  • Ethnic composition | Han – 84% Manchu – 13% Mongol – 2% Hui – 0.6% Korean – 0.6% Xibe – 0.3% |
|  • Languages and dialects | Northeastern Mandarin, Jiaoliao Mandarin, Beijing Mandarin, Pyongan Korean, Manchu |
| ISO 3166 code | CN-LN |
| GDP (2017) | CNY 2.39 trillion 354.60 USD billion (14th) |
| • per capita | CNY 54,745 USD 8,108 (14th) |
| HDI (2018) |  0.777 (high) (7th) |
| وێبگە | www.ln.gov.cn |

**لیاوۆنینگ** ( 辽宁�) ھەرێمێکی لە ھەرمێکەانی باکووری ڕۆژھەڵاتی چین کە بچووکترینە و بەزۆری دەکەوێتە بەشی باشووری ناوچەکە، و بەناوبانگترین ھەرێمە لە ناوچەکە کە ھەرێمێکی کەنار دەریایییە، پایتەخەتەکەی بریتییە لە شێنگیانگ دەکەوێتە باکووری کەنار دەریایی ڕووباری زەرد، و بە زۆری دەکەوێتە باکووری ھەرێمەکە لە چین.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی چین
* دەروازەی سیاسەت
# نۆرمن

| نۆرمن |
| --- |
| بە ئینگلیزی: Norman |
|  |
| دامەزران | ٢٢ی نیسانی ١٨٨٩ |
| کارە کۆکراوەکان | Print Collection |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| پایتەختی | Cleveland County |
| دابەشکاریی کارگێڕی | Cleveland County |
| ناوچەی کاتی | ناوچەی کاتی ناوەندی |
| پێداچوونی ناوچەیی | Norman urban area |
| پۆتانی شوێن | ٣٥°١٣′١٥″N ٩٧°٢٦′٣٧″W |
| نووسینگەی بەڕێوەبردن | Mayor of Norman, Oklahoma |
| سەرۆک | Larry Heikkila |
| دانیشتووان | ١٢٨٬٠٢٦ |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ٣٥٧±١ مەتر |
| خوشکەشارەکان | Arezzo، Clermont-Ferrand، کۆلیما، مەکسیک، Seika |
| خاوەنی | Norman station |
| ڕووبەر | ٤٩٠٫٥٨٨٣١١ کیلۆمەتر چوارگۆشە، ٤٩٠٫٥٨٨٣٠١ کیلۆمەتر چوارگۆشە، ٤٩٠٫٣٥٠١٥٤ کیلۆمەتر چوارگۆشە، ٤٦٣٫٠٢٨٣٤٣ کیلۆمەتر چوارگۆشە، ٢٧٫٣٢١٨١١ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| وێبگە |  |
| کۆدی تەلەفۆن | 405 |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**نۆرمن** (بە ئینگلیزی: Norman) شارێکە دەکەوێتە ویلایەتی ئۆکلاھۆما، ئەمریکا، و ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٢٠ "١٢٨٬٠٢٦" کەس بووە.

## سەرچاوەکان

بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Norman, Oklahoma»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢١ی ئابی ٢٠٢٤.

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی جوگرافیا
* ھێمای دەروازەدەروازەی شارەکان
* دەروازەی مێژوو
# پارە

| پارە |
| --- |
|  |
| لقی | legal tender، nominal good، standard of deferred payment |
| بەکارھێنان | بژاردن، دانوستان، کڕین، exchange of goods |
| ناونراوە لەدوای | groschen |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

چەندین پارەی بە بڕی ٥٠٠٠
**پارە** (لە ڕۆژھەڵاتی کوردستاندا «پووڵ» یشی پێ دەوترێت) دەنکەیەک یا لەتکەیەک لە شتێکە یا بەڵگەیەکی نووسراوی شیاوی پشتڕاستکردنەوەیە کە لە وڵاتێکی تایبەت یا لە تانوپۆیەکی کۆمەڵایەتی و ئابووریدا بۆ بژاردنی نرخی شتومەکەکان و خزمەتەکان، یا دانەوەی قەرز و پیتاک، بە شێوەیەکی گشتی وەرگیرابێت.

## وشەڕەتناسی

وشەی «پارە» دەچێتەوە سەر «پار» بە مانای لەت و بەش و، ئەگەرچی ڕیشەیەکی کۆنی ئێرانیی ھەیە بەڵام لە ڕێگەی زمانی تورکیی عوسمانییەوە ھاتۆتە ناو زمانی کوردی. وشەی «پووڵ»یش کە لە فارسی و پەھلەویشدا ھەیە ھاوڕیشەی «فلوس»ی عەرەبی و «polus»ی ئارامییە و ئەمانە ھەموویان لە «obolos»ی یۆنانییەوە ھاتوون.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی فەلسەفە
* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی ئابووری
* دەروازەی سیاسەت
# نۆکەند

نۆکەندی پونجانب لە پاکستان
**نۆکەند** (بە ئینگلیزی: Canal) یان **کاناڵ** جۆگەلەیەکی دەستکردی مرۆڤە کە ئەندازیارانی شارستانی کاری داڕشتن و کردنەوەی دەکەن. نۆکەندەکان بە مەبەستی جۆراوجۆر وەکوو گوێزاندنەوەی ئاو و لێخوڕینی کەشتی درست دەکرێن. تایبەتمەندیی سەرەکیی کاناڵ یان نۆکەند ئەوەیە کە سەرەکەی بەتاڵە و ئاوەکەی ناوی لە ژێژ فشاردا نیە و بەمجۆرە ھیدرۆلیکێکی جیاوازی لەگەڵ لوولەکاندا ھەیە.

## سەرچاوەکان

ویکیی ئینگلیزی: ئۆکتۆبری ٢٠١٤

* دەروازەی ئەندازیاریی شارستانی
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی زانست
* دەروازەی ئاو
# ١٩٩٣

|  |  |
| --- | --- |
| ھەزارە: | ھەزارەی ٢ـەم |
| سەدەکان: | سەدەی ١٩ – **سەدەی ٢٠** – سەدەی ٢١ |
| ساڵەکان: | ١٩٩٠ ١٩٩١ ١٩٩٢ – **١٩٩٣** – ١٩٩٤ ١٩٩٥ ١٩٩٦ |

١٩٩٣ لە ڕۆژژمێرەکانی تر| ڕۆژژمێری کوردی | ٢٦٩٢–٢٦٩٣ |
| ڕۆژژمێری ئێرانی | ١٣٧١–١٣٧٢ |
| ڕۆژژمێری زایینی | ١٩٩٣ *MCMXCIII* |
| ڕۆژژمێری ئەتیوبیایی | ١٩٨٥–١٩٨٦ |
| ڕۆژژمێری ئەرمەنی | ١٤٤٢ ԹՎ ՌՆԽԲ |
| ڕۆژژمێری کۆچی | ١٤١٣–١٤١٤ |
| ڕۆژژمێری ئیگبۆ | ٩٩٣–٩٩٤ |
| ڕۆژژمێری ئاشووری | ٦٧٤٣ |
| ڕۆژژمێری بەربەری | ٢٩٤٣ |
| ڕۆژژمێری بەنگالی | ١٤٠٠ |
| ڕۆژژمێری بەھایی | ١٤٩–١٥٠ |
| ڕۆژژمێری بودایی | ٢٥٣٧ |
| ڕۆژژمێری بیزەنتی | ٧٥٠١–٧٥٠٢ |
| ڕۆژژمێری شیوش | ٨٢ |
| ڕۆژژمێری چینی | 壬申年 (ئاو مەیموون) ٤٦٨٩ یان ٤٦٢٩     *— تا —* 癸酉年 (ئاو کەڵەشێر) ٤٦٩٠ یان ٤٦٣٠ |
| ڕۆژژمێری ھەتاویی تایلەندی | ٢٥٣٦ |
| ڕۆژژمێری دیسکۆردی | ٣١٥٩ |
| ڕۆژژمێری ژاپۆنی | Heisei ٥ (平成５年) |
| ڕۆژژمێری جولیانی | زایینی کەم ١٣ ڕۆژ |
| ڕۆژژمێری بێرمەیی | ١٣٥٥ |
| ڕۆژژمێری عیبری | ٥٧٥٣–٥٧٥٤ |
| ڕۆژژمێری قبتی | ١٧٠٩–١٧١٠ |
| ڕۆژژمێری کۆری | ٤٣٢٦ |
| ڕۆژژمێری مینگوو | ڕۆژژمێری کۆماری چین ٨٢ 民國٨٢年 |
| ڕۆژژمێری ھۆڵۆسن | ١١٩٩٣ |
| ڕۆژژمێرە ھیندووەکان |  |
|  - *ڤیکرام سامڤات* | ٢٠٤٩–٢٠٥٠ |
|  - *شاکا سامڤات* | ١٩١٥–١٩١٦ |
|  - *کاڵی یوگا* | ٥٠٩٤–٥٠٩٥ |
| لە دروستبوونی ڕۆما | ٢٧٤٦ |
| ساڵی فەرمانڕەواییی بەریتانیا | ٤١ ئێلیزابێتی\_دووەم – ٤٢ ئێلیزابێتی\_دووەم |
| سەعاتی یونیکس | ٧٢٥٨٤٦٤٠٠–٧٥٧٣٨٢٣٩٩ |
| ئەم سندووقە: * بینین
* وتووێژ
* دەستکاری
 |

ساڵی **١٩٩٣** لە ڕۆژژمێری زایینیدا.

## ڕووداوەکان

### کانوونی دووەم

* ١ی کانوونی دووەم: جیابوونەوەی چیکۆسلۆڤاکیا: ھەردوو وڵاتی سلۆڤاکیا و کۆماری چیک لە یەکتر جیابوونەوە.

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی دەیەی ١٩٩٠
* دەروازەی کات
# تریر

| تریر  |
| --- |
| View over Trier |
| ئاڵادروشمی خانەدانی |
| وڵات | ئەڵمانیا |
| ویلایەت | Rhineland-Palatinate |
| District | Urban district |
| دەسەڵات |
|  • Lord Mayor | Wolfram Leibe (SPD) |
| ڕووبەر |
|  • سەرجەم | ١١٧٫١٣ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٤٥٫٢٢ میلی چوارگۆشە) |
| ژمارەی دانیشتووان (2015) |
|  • سەرجەم | ١١٤٬٩١٤ |
|  • چڕی | ٩٨٠ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (٢٬٥٠٠ کەس لە میلی چوارگۆشە) |
| سەرناوی دانیشتوو | Trevian |
| ناوچەی کاتی | CET/CEST (UTC+1/+2) |
| Postal codes | 54290–54296 (except 54291) |
| Dialling codes | 0651 |
| تابلۆی ئۆتۆمۆبێل | TR |
| وێبگە | www.trier.de |

**تریر** شارێکە لە ویلایەتی ڕاینلەند-پالاتینات لە ئەڵمانیا ڕێژەی دانیشتووانی شارەکە بە ١٠٠،٠٠٠ خەملێنراوە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Trier»، ویکیپیدیای ئینگلیزی سادە. سەردان لە ٢٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢.

## بەستەرە دەرەکییەکان

داڕێژە:Cities in Germany

* دەروازەی ئەڵمانیا
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی فەڕەنسا
# ٥ی شوبات

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | شوبات | >> |
| ی | د | س | چ | پ | ھ | ش |
| 0١ | 0٢ | 0٣ | 0٤ | 0٥ | 0٦ | 0٧ |
| 0٨ | 0٩ | ١٠ | ١١ | ١٢ | ١٣ | ١٤ |
| ١٥ | ١٦ | ١٧ | ١٨ | ١٩ | ٢٠ | ٢١ |
| ٢٢ | ٢٣ | ٢٤ | ٢٥ | ٢٦ | ٢٧ | ٢٨ |
| **٢٠٢٦** |

**٥ی شوبات** ٣٦ەم ڕۆژی ساڵە لە ڕۆژژمێری زایینی؛  ٣٢٩ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ (٣٣٠ لە ساڵە پڕەکاندا).

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

* ١٩٨٥ – یاریزانی ھەڵبژاردەی تۆپی پێی پورتوگال، کریستیانۆ ڕۆناڵدۆ لە ماندیرا، پورتوگال

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

---

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
# ٢٨ی شوبات

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | شوبات | >> |
| ی | د | س | چ | پ | ھ | ش |
| 0١ | 0٢ | 0٣ | 0٤ | 0٥ | 0٦ | 0٧ |
| 0٨ | 0٩ | ١٠ | ١١ | ١٢ | ١٣ | ١٤ |
| ١٥ | ١٦ | ١٧ | ١٨ | ١٩ | ٢٠ | ٢١ |
| ٢٢ | ٢٣ | ٢٤ | ٢٥ | ٢٦ | ٢٧ | ٢٨ |
| **٢٠٢٦** |

**٢٨ی شوبات** ٥٩یەم ڕۆژی ساڵە لە ڕۆژژمێری زایینی؛  ٣٠٦ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ (٣٠٧ لە ساڵە پڕەکاندا).

## ڕووداوەکان

* ١٩٨٦: تیرۆرکردنی ئۆلف پاڵمەر سەرۆک وەزیرانی سوێد
* ١٩٩١: کۆتاییھاتنی سەرکەوتووانەی ھێرشی گەردەلولی بیایان لەلایەن ھاوپەیمانەکانەوە بۆ سەر عێراق
* ٢٠٢٦: دەستپێبوونی ھێرشی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان

* ٢٠٢٦: کوژرانی ئێرانییە بەناوبانگەکان لە ھێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران:
	+ عەلی خامنەیی، ئایەتوڵڵا، سەرۆکی ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم (١٩٨٨–١٩٨٩)، سەرۆک کۆماری ئێران (١٩٨١–١٩٨٩) و ڕێبەری باڵای شۆڕشی ئیسلامی (لە ١٩٨٩ەوە)
	+ عەبدولڕەحیم مووسەوی، سەرۆکی بارەگای گشتیی ھێزە چەکدارەکان (لە ٢٠٢٥ەوە) و فەرماندەی گشتیی سوپای کۆماری ئیسلامیی ئێران
	+ عەزیز نەسیرزادە، وەزیری بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (لە ٢٠٢٤ەوە)
	+ محەممەد پاکپوور، فەرماندەی گشتیی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی (لە ٢٠٢٥ەوە)
	+ عەلی شەمخانی، ئەفسەری دەریایی و سیاسەتوان، وەزیری بەرگری و پاڵپشتیی ھێزە چەکدارەکان (١٩٩٧–٢٠٠٥)، سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانی (٢٠١٣–٢٠٢٣) و ئەندامی ئەنجومەنی دەستنیشانکردنی بەرژەوەندیی سیستەم (لە ٢٠٢٣ەوە)

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

---

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
# بەحرەین

| Kingdom Of Bahrainشانشینی بەحرەین |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **سروود:** |
|   |
| **پایتەخت** | مەنامە **پۆتانەکان: Unable to parse latitude as a number:٢٦**  |
| گەورەترین | پایتەخت |
| زمانە فەرمییەکان | عەرەبی |
| دەوڵەت |
|  -  | پادشای بەحرەین | حەمەد کوڕی عیسا الخلیفە |
|  -  | وەزیر | سەلمان کوڕی حەمەد الخلیفە |
| دامەزران |
|  -  | سەربەخۆی لە وڵاتی ئێران | ١٧٨٣  |
| ڕووبەر |
|  -  |  | ٧٥٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە (١٨٤) **ھەڵەی دەربڕین: پیتێکی نەناسراو ھەیە "٧"** مایلی چوارگۆشە  |
| ژمارەی دانیشتوان |
|  -  | بەراوردی ٢٠٢٥ | ١٬٦٤٣٬٣٣٢ (١٥٣) |
|  -  | چڕی | ١٦٤٦ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (١٠) **ھەڵەی دەربڕین: پیتێکی نەناسراو ھەیە "١"**کەس لە مایلی چوارگۆشە |
| دراو | دیناری بەحرەینی (`BHD`)  |
| ناوچەی کاتی | (UTC+٣) |
| لای لێخوڕین | ڕاست و چەپ |
| پاوانی ئینتەرنێت | .bh |

**بەحرەین** یان **بەحرێن** (بە عەرەبی: *مملکة البحرین*) بە فەرمی **شانشینی بەحرەین**، وڵاتێکی دوورگەیی بچووکە لە کەنداوی فارس و بەشێکە لە ئاسیای ڕۆژاوا و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، بە مێژووی دەوڵەمەند و ئابووریی ئێستا و میراتی کولتووری ناسراوە. ژمارەی دانیشتووانی بەحرەین لە ٢٠٢٥ بریتییە لە ١٬٦٤٣٬٣٣٢ (١٥٣ھەمین وڵاتە کە زۆرترین دانیشتووانی ھەیە). بەحرەین پێکھاتووە لە دوورگەی بەحرەین و چەند دوورگەیەکی بچووکتر، بە شێوەیەکی ستراتیژی دەکەوێتە نێوان سعوودیە و قەتەردا. ئەم وڵاتە مێژوویەکی قووڵی داکوتاوە کە دەگەڕێتەوە بۆ شارستانییەتە کۆنەکان، لەوانە شارستانییەتی دیلمون کە ناوەندێکی بازرگانی بەرچاو بووە. ئەمڕۆ بەحرەین بەھۆی کەرتی دارایی و پیشەسازی نەوت و گەشتیارییەوە ناسراوە و شوێنە سەرنجڕاکێشەکانی وەک قەڵای بەحرەین و پێشبڕکێی فۆرمۆلا ١ی بەحرەین و بازاڕە نەریتییەکانی ھەیە. مەنامە پایتەختە و گەورەترین شاریشە. بەحرەین بە فرەچەشنی ئایینی و کولتووری ناسراوە، بەڵام شیعە گەورەترین گرووپی ئایینین.

## مێژووی بەحرەین

بەحرەین لە سەدەی چوارەمی پێش زایین پارچەیەک بووە لە ئیمپڕاتۆرییەتی ساسانی ولاتی فارس لە سەدەی حەوت ئایینی ئیسلام لەم وڵاتە بلاوبووەوە و خەڵکی ئەم ناوچەیە پێی ئاشنا بوون ئەمەش بەھۆی فتوحاتی ئیسلامییەوە کە دواتر بووە ئایینی ڕەسمی لەم وڵاتە لە سەدەی ھەشتەمی زایینی لەژێر دەسەڵاتی عەباسییەکان بوون ساڵی١٥٢١ پورتوگالییەکان داگیریان کرد و بۆماوەی ٨٠ ساڵ لە ژێرفەرمانڕەواییاندابوو سالی ١٦٠٢دووبارە کەوتەوە ژێردەسەڵاتی فارسە شیعەکان.

## دانیشتووان

بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی بەحرەین ١٬٣٤٤٬١١١ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٠٢ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠٫١ ساڵە. ھەروەھا ٨٩ لە سەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## ئایین

ئیسلام ئایین ڕەسمی (٥٨٪ شیعە، ٣٢٪ سوننە)، ١٠٪ مەسیحی.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* بەحرەین :وڵاتێکی بێدەنگ لە نێوان بیابان و دەریا- ڕادیۆ نەوا

* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی وڵاتەکان
* دەروازەی بەحرەین
* دەروازەی ڕۆژھەڵاتی ناوین
# سەرۆکی چین

| سەرۆکی چین |
| --- |
| بە چینی (چینیی ئاسانکراو): 中华人民共和国主席 |
|  |
| لقی | سەرۆکی کۆمار، chief at the national level، ceremonial head of state، figurehead |
| دامەزران | ٢٧ی ئەیلوولی ١٩٥٤ |
| ناو بە زمانی فەرمی | 中华人民共和国主席 |
| پێشگرێکی شەرەفمەندانە | Mr. President، جەنابی بەڕێزتان |
| شوێنی نیشتەجێبوون | Zhongnanhai |
| Appointed by | National People's Congress |
| خاوەن پۆست | شی ژنپنگ |
| Nominated by | Presidium of the National People's Congress |
| وڵات | چین |
| دەسەڵاتی دادوەری دەگرێتەوە | چین |
| Substitute/deputy/replacement of office/officeholder | Vice President of the People's Republic of China |
| Officially opened by | ماو تسی تۆنگ |
| وێبگە |  |
| Female form of label | presidenta de la República Popular de la Xina، presidenta de la República Popular China، predsednica Ljudske republike Kitajske |
| پێڕست | list of state representatives of the People's Republic of China |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**سەرۆکی کۆماری گەلی چین** نوێنەری دەوڵەتی کۆماری گەلی چینە. بە تەنیا، پۆستێکی ڕێوڕەسمییە و ھیچ دەسەڵاتێکی ڕاستەقینەی لە سیستەمی سیاسیی چیندا نییە، ھەرچەندە لە ساڵی ١٩٩٣ەوە، پۆستەکە لە ھەمان کاتدا لەلایەن سکرتێری گشتیی حیزبی کۆمۆنیستی چین و سەرۆکی کۆمیسیۆنی سەربازیی ناوەندییەوە وەرگیراوە، کە سەرکردەی باڵای وڵاتەکەیە. لەکاتێکدا ئەم پۆستە زۆربەی تایبەتمەندییەکانی سەرۆکی دەوڵەتی ھەیە، دەستووری وڵاتەکە بەو شێوەیە پێناسی ناکات.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی چین