Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# بەھەڵمبوون

**بەھەڵم بوون** (بە ئینگلیزی: Evaporation) کردارێکە لە ئەنجامی گۆرانی ئاو لە دۆخی شلی بۆ دۆخی گازی دروست دەبێت. لە ڕووبەرە ئاویەکان وەک زەریا -دەریا-دەریاچە -بەنداوەکان و گۆمەکان لە خاکی شێدار ) ڕودەدات. لە پلەی ١٠٠ سەدی پلەی کۆڵان دا ھەموو ئاوێک بە خێرایی دەبێت بە ھەڵم لە سروشت دا بەھۆی تیشکی خۆر دروست دەبێت.

## جۆرەکانی بەھەڵم بوون

بەھەڵم بوون-ئارەق کردنەوەی تەواو Actual Evapotranspiration
بڕی ئاوی لە دەست چووە بە شێوەیەکی کرداری بەھۆی کرداری بەھەڵم بوون ئارەقکردنەوە پشت بەشێی خاک و بوونی ئاو دەبەستێ بەھەڵم بوونی کردارێ لە خاکێکی شێداردا زیاترە لە بەھەڵم بوون لە خاکێکی کەم شێدا

بەھەڵم بوون -ئارەقکردنی پێوانەیی Potantial Evapotranspiration
بڕی لەدەست دانی ئاوە لە ڕووی زەویەکی داپۆشراو بە ڕووەک (گژوگیای کورت) کە بە چالاکی خۆی گەشەی کردبێ بێ کەمی ئاو بەھەڵم بوونی پێوانەی یەکسانە بە بەھەڵم بوونی تەواو لە ڕووپێوە ئاویەکان و خاکی شێدار کاتێک خاک دەست بە وشک بوونەوە دەکات بەھەڵم بوونی تەواو کەم دەکات بەڵام لە بەھەڵم بوونی پێوانەیی وەک خۆی دەمێنێتەوە. لە بواری کشتوکاڵ سودی لێ وەر دەگیرێت دەتوانرێت بڕی ئاوی دابین کراو بۆ کشتوکاڵ بزانرێت وە دیاری کردنی بڕی ئاوی پێویست بۆ ئاودێری ئەگەر ھاتوو باران تەواو نەبوو بۆ گەشەکردنی بەروبومە کشتوکاڵییەکان

### پێوانەکردنی بەھەڵم بوون

بەھەڵم بوون بەم ڕێگیانە پێوانەدەکرێت:

1. ئامێری بیشی Piche Evaporimeter
2. حەوزی بەھەڵم بوون Class –A‐Pan
3. ئامێری لایزیمیتەر Lysimeter
4. خولی ئاوی Hydrological cycle
5. ھاوسەنگی ئاویی Water Balance

## سەرچاوەکان

* کتێب جوگرافیای ئاو و ھەوا، نوسین دکتۆر علی ئەحمد غانم، وەرگێران گۆران ڕەشید چاپی یەکەم ژمارەی سپاردن ٢٤١٧ سالی ٢٠٠٩
* بەبیابانبوون؛ کێشەیەکی جیھانیی چۆن رووبەڕووی ببینەوە؟ ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی کیمیا
* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی زانست
* دەروازەی ئاو
* دەروازەی کەشوھەوا
# جێگای ژیان

| جێگای ژیان |
| --- |
|  |
| لقی | ھەرێم، ژینگەی سروشتی |
| بەشێکە لە | ژینگەی سروشتی |
| بابەتی لاوەکی | ژینگەناسی، جۆر |
| لە دوای | biotope |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

ئەم ڕیفە مەرجانییە لە ناوچەی پارێزراوی دوورگەکانی فینیکس جێگای ژیان بۆ چەندین جۆری دەریایی دابین دەکات.
کەم بوونەوەر ڕەفە سەھۆڵینەکانی ئانتارکتیکا دەکەنە جێگای ژیانی خۆیان، بەڵام ئاوی ژێر سەھۆڵەکە دەتوانێت جێگای ژیان بۆ چەندین جۆر دابین بکات. ئاژەڵەکانی وەک پەنگوینەکان گونجێنراون بۆ ژیان لە بارودۆخی زۆر سارددا.
 بزنەکێوی لە نیشتەجێیەکی ئەڵپیدا
لە ژینگەناسیدا، **جێگای ژیان** ئاماژەیە بۆ ئەو کۆمەڵە سەرچاوە و فاکتەرە بایۆتیکییانەی کە لە ناوچەیەکدا ھەن، وەک پاڵپشتیکردنی مانەوە و زۆربوونی جۆرێکی دیاریکراو. جێگای ژیانی جۆرێک دەکرێت وەک دەرکەوتنی فیزیکیی نیشەی ئیکۆلۆژییەکەی ببینرێت. بەم شێوەیە "جێگای ژیان" زاراوەیەکی تایبەت بە جۆرەکانە، بە شێوەیەکی بنەڕەتی جیاوازە لە چەمکەکانی وەک ژینگە یان کۆمەڵە ڕوەکییەکان، کە بۆ ئەوان زاراوەی "جۆری جێگای ژیان" گونجاوترە.

فاکتەرە فیزیایییەکان دەکرێت (بۆ نموونە) بگرێتەوە: خۆڵ، شێ، مەودای پلەی گەرمی، و چڕیی ڕووناکی. فاکتەرە بایۆتیکییەکان بریتین لە بەردەستبوونی خۆراک و ھەبوونی یان نەبوونی نێچیرگرەکان. ھەموو جۆرێک پێویستیی تایبەتی بە جێگای ژیان ھەیە، جۆرە گشتییەکانی جێگای ژیان دەتوانن لە کۆمەڵێک بارودۆخی ژینگەیی بەرفراواندا گەشە بکەن، لەکاتێکدا جۆرە تایبەتمەندەکانی جێگای ژیان پێویستییان بە کۆمەڵە فاکتەرێکی زۆر سنووردار ھەیە بۆ مانەوە. جێگای ژیانی جۆرێک مەرج نییە لە ناوچەیەکی جوگرافیدا بدۆزرێتەوە، دەکرێت ناوەوەی قەدێک بێت، دارێکی ڕزیو بێت، بەردێک یان کۆمەڵە مۆسێک بێت؛ زیندەوەرێکی مشەخۆر جەستەی خانەخوێیەکەی وەک جێگای ژیانی خۆی ھەیە، بەشێک لە جەستەی خانەخوێ (وەک کۆئەندامی ھەرس)، یان تاکە خانەیەک لە ناو جەستەی خانەخوێدا.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژینناسی
# مێژووی جیھان

**مێژوویجیھان** یان **مێژوو لە ڕوانگەیەکی جیھانییەوە** وەک بوارێکی لێکۆڵینەوەی مێژوویی لە ڕوانگەیەکی جیهانییەوە مێژوو دەکۆڵێتەوە. ئەم بوارە چەند سەدەیەک لەمەوبەر سەریهەڵدا و مێژوونووسانی دیار لەم بوارەدا بریتین لە ڤۆڵتێر (١٧٧٨-١٦٩٤)، هیگڵ (١٨٣١-١٧٧٠)، کارل مارکس (١٨١٨-١٨٨٣)، ئۆسڤاڵد سپێنگلەر (١٨٨٠-١٩٣٦) و ئارنۆڵد ج. تۆینبی (١٨٨٩-١٩٧٥). ئەم بوارە لە کۆتایی سەدەی بیستەمدا زۆر چالاکتر بوو (لە ڕووی وانەوتنەوە لە زانکۆ و کتێبی دەرسی و گۆڤاری زانستی و کۆمەڵگە ئەکادیمییەکان). نابێت مێژووی جیھان لەگەڵ مێژووی بەراوردکاریدا تێکەڵ بکرێت، کە وەک مێژووی جیهان، مامەڵە لەگەڵ مێژووی فرە کولتوور و نەتەوەکان دەکات، بەڵام لەسەر ئاستی جیھان ئەوە ناکات. مێژووی جیهان بەدوای نەخشە هاوبەشەکاندا دەگەڕێت کە لە ھەموو کولتوورەکاندا دەردەکەون . مێژوونووسانی جیھان ڕێبازێکی بابەتیی بەکاردەهێنن کە دوو فۆکۆسی سەرەکییان هەیە: یەکگرتنگەرایی (چۆن پرۆسەکانی مێژووی جیھان گەلانی جیهانیان کۆکردۆتەوە) و جیاوازی (چۆن نەخشەکانی مێژووی جیھان فرەچەشنی ئەزموون و بارودۆخی مرۆڤ ئاشکرا دەکەن).

سەرهەڵدانی مێژووی جیھان وەک دیسیپلینێکی ئەکادیمی جیاواز دەتوانرێت بگەڕێتەوە بۆ ساڵانی شەستەکان، بەڵام پێشکەوتنەکەی لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا خێراتر بوو. ھەنگاوێکی سەرەکی دروستکردنی یەکێتی و کۆمەڵگەی مێژووی جیھانی و پرۆگرامی دەرچوون بوو لە چەند زانکۆیەکدا و لە ماوەی دەیەکانی دواتردا گۆڤاری زانستی و ڕێکخراوە پیشەیی و ئەکادیمییەکان و پرۆگرامەکانی دەرچوون لە مێژووی جیھاندا پەرەیان سەند. زۆرجار مێژووی جیھان لە پرۆگرامی خوێندندا کە ئامادەیی و زانکۆکانی ئەمریکا داوایان لێدەکات، گرنگی بە شارستانیەتی ڕۆژاوایی داوە و کتێبی خوێندنی نوێش ڕوانگەیەکی لەو شێوەیەیان هەیە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی جوگرافیا
# خۆبەدەستەوەدان

دوایین پاشای گرانادا، ئەبوو عەبدوڵڵا محەممەدی دوازدەهەم گرانادا کە دوا قەڵای موسڵمانان بوو لە ئەندەلوس ڕادەستی پاشای کاتۆلیکی فێردیناند دووەم کرد.
تەسلیمبوونی فەرماندەیەکی ئیسرائیلی بە هێزەکانی میسر لە ساڵی ١٩٧٣
**خۆبەدەستەودان** یان **تەسلیم بوون** لە ڕووی سەربازییەوە، وازهێنانە لە کۆنترۆڵی خاک، قەڵا، کەشتی یان چەک و تەقەمەنی بۆ زلهێزێکی دیکە. ڕەنگە تەسلیمبوون بە شێوەیەکی ئاشتیانە یان لە ئەنجامی شکست لە شەڕدا ئەنجام بدرێت. دەوڵەتێکی خاوەن سەروەر دەتوانێت دوای شکست لە شەڕێکدا خۆی ڕادەست بکات کە ئەمەش ڕوودەدات بەزۆری بە واژۆکردنی پەیماننامەی ئاشتی یان ڕێککەوتنی تەسلیمبوون. تەسلیمبوون لە مەیدانی شەڕ یان لەلایەن تاکەکانەوە یان کاتێک فەرمان لەلایەن ئەفسەرەکانەوە دەدرێت ئەمانە دەبێتە هۆی ئەوەی ببنە دیلی شەڕ.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی شەڕ
* دەروازەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
# مارشاڵ

**مارشاڵ** زاراوەیەکە لە چەندین نازناوی فەرمیدا لە لقە جۆراوجۆرەکانی کۆمەڵگادا بەکاردێت. لەگەڵ بوونە ئەندامی متمانە پێکراوی مارشاڵەکان لە دادگاکانی سەدەی ناوەڕاستی ئەورووپا، ناوبانگەکە گەشەی کرد. لە ماوەی چەند سەدەی ڕابردوودا بۆ فەرمانگە بەرزەکان بەکارھاتووە، وەک لە پلەی سەربازی و جێبەجێکردنی یاسای مەدەنیدا. لە زۆربەی وڵاتان پلەی مارشاڵ *بەرزترین پلەی سوپایە* (یەکسانە بە جەنەراڵێکی پێنج ئەستێرەی سوپا لە ئەمریکا).

## سەربازی

لە زۆر وڵاتدا پلەی مارشاڵ، بڕوانە. مارشاڵی مەیدانی، بەرزترین پلەی سوپایە، لە ئەفسەرە گشتییەکانی دیکە زیاترە. پلەی ھاوتای ھێزی دەریایی زۆرجار دەریاوانە لە بەلەمەکان یان دەریاوانە گەورەکە. مارشاڵەکان بە شێوەیەکی گشتی، بەڵام بە تایبەتی نا، تەنیا لە کاتی جەنگدا دادەمەزرێن. لە زۆرێک لە وڵاتان و بە تایبەت لە ئەورووپا ھێمای تایبەتی مارشاڵ باتۆنە و زۆرجاریش نیشانەکانیان باتۆنی تێدایە. لە ھەندێک وڵاتدا زاراوەی "مارشاڵ" لەبری "گشتی" لە پلە باڵاکانی ھێزی ئاسمانی بەکاردەھێنرێت. چوار پلەی بەرزی ھێزی ئاسمانی شاھانە بریتین لە مارشاڵی ھێزی ئاسمانی شاھانە، سەرۆکی فڕۆکەوانی ئاسمانی، مارشاڵی ئاسمانی و جێگری مارشاڵی ئاسمانی (ھەرچەندە یەکەم کەس کە بەگشتی وەک پلەی ئاشتی ھەڵپەسێردراوە، تاکە پلەیە کە دەتوانرێت بە شێوەیەکی دروست لەبەرچاو بگیرێت). مارشاڵێک). پلەی پێنج ئەستێرەی مارشاڵی ھێزی ئاسمانی لەلایەن بەشێک لە ھێزە ئاسمانییەکانی کۆمۆنوێڵس و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستەوە بەکاردەھێنرێت. لە سوپای فەرەنسا و زۆربەی سوپای نیشتمانیدا کە لەسەر سیستەمی فەرەنسی مۆدێل کراوە، maréchal des logis ("مارشاڵی شوێنی نیشتەجێبوون") زاراوەیەکی سوارەیە کە ھاوتایە لەگەڵ سەرباز. ھەندێک لە فەرمانڕەوا مێژوویییەکان نازناوی تایبەتی "مارشاڵ"یان بەکارھێناوە بۆ پاداشتکردنی ھەندێک ڕەعییەت. ھەرچەندە بە توندی پلە سەربازییەکان نین، بەڵام ئەم نازناوە فەخرییانە تەنیا بە سەرکردە سەربازییە سەرکەوتووەکان بەخشراون، وەک مارشاڵی گەورەی بەناوبانگی ئەنتۆنیۆ خوزێ دێ سووکرێ. بەناوبانگترینیان مارشاڵەکانی فەرەنسا (ماریشۆی فەرەنسا)، کەمترینیان لە سەردەمی ناپۆلیۆنی یەکەمدا نەبوو. نازناوێکی دیکەی لەو جۆرە نازناوی ڕیشسمارشاڵ بوو، کە لەلایەن ئەدۆلف ھیتلەرەوە بە ھێرمان گۆرینگ بەخشرا، ھەرچەندە ھەرگیز نازناوێکی ئاسایی نەبوو وەک ئەوەی بۆی "داھێنرابوو". گۆرینگ کە تاکە نازناو بوو لە مێژوودا. لە ئینگلتەرا لە کاتی جەنگی یەکەمی جیھانی بارۆنەکاندا نازناوی "مارشاڵی سوپای خودا و کڵێسای پیرۆز" بە ھەڵبژاردن بە ڕۆبەرت فیتزڤاڵتەر بەخشرا.

ھەردوو یەکێتیی سۆڤیەت و ڕووسیا لە سیستەمی پلەکانیاندا جەنەراڵی سوپا و ھەروەھا «مارشاڵ»یان ھەیە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی شەڕ
# پێڕاگوێز

باس کەرەسەیەکی گواستنەوەی ھەمووانییە
**پێڕاگوێز** یا **پێگوێزەرەوە** مەکینەیەکی گەڕۆکە بۆ گواستنەوەی مرۆڤ یا بار. نموونە ئاسایییەکانی بریتین لە واگۆن، دووچەرخە، ئۆتۆمۆبیل، بارکێش، باس، شەمەندەفەر، کەشتی، فڕۆکە و ھتد.

پێڕاگوێزەکان ھێزی پێویست بۆ بەرەوپێشەوەچوونیان لە یەکێ لەم سەرچاوانەوە بە دەست دێنن:

* ماسوولکەکانی مرۆڤ، وەک دووچەرخە و سکەیتبۆرد
* مۆتۆر، وەک ئۆتۆمۆبیل و کەشتی و فڕۆکە
* کارەبا، وەکوو زۆر قەتاری ناوشاری
* گیانەوەران، وەک گالیسکە و عەرەبانە
* با، وەک بەلەم

## باوترین پێڕاگوێزەکان

دووچەرخەی فڵایینگ پیجن (کۆتری ھەڵفڕیو) باوترین پێگوێزەرەوەی دنیا.
زیاتر لە یەک میلیارد دووچەرخە لە سەرانسەری دنیادا بەکار ئەھێنرێن.

لە ٢٠٠٢دا، وا خەمڵی بۆ کرا کە لانی کەم ٥٩٠ میلیۆن ئۆتۆمۆبیل و ٢٠٥ میلیۆن مۆتۆرسایکڵ لە جیھاندا لە سووڕانەوەدا بن.

زۆرتر لە گشت مۆدێلەکانی تری ھەموو چەشنە پێگوێزەرەوەیەک، لانی کەم ٥٠٠ میلیۆن دووچەرخەی فڵایینگ پیجن (کۆتری ھەڵفڕیو) لە چیندا درووست کراوە.

ھۆندای سووپەر کاب -یش کە لە ٢٠٠٨دا ٦٠ میلیۆن یەکەی تێپەڕاند، بە بەرھەمھێنراوترین پێگوێزەرەوەی مۆتۆری ئەژمێردرێ.

لە ناو ئۆتۆمۆبیلەکانیشدا تۆیۆتا کۆرۆلا زۆرترین ژمارەی لێ بەرھەم ھێنراوە، واتە لانی کەم ٣٥ میلیۆن تا ساڵی ٢٠١٠.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی ئینتەرنێت
* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
* دەروازەی ئۆتۆمۆبیل
* دەروازەی وزە
* دەروازەی کەشوھەوا
* دەروازەی شەمەندەفەر
# سینەمای ویلایەتە یەکگرتووەکان (ھۆڵیوود)

| سینەمای ویلایەتە یەکگرتووەکان |
| --- |
|  |
| لقی | سینەما |
| بابەتی لاوەکی | سینەما |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| جێ | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**سینەمای ئەمریکی** ناسراو بە **ھۆلیوود** (بە ئینگلیزی: Hollywood) لە سەرەتای سەدەی بیستەمەوە کاریگەری زۆری لەسەر پیشەسازی فیلم ھەبووە. لە ڕاستیدا سینەمای ئەمریکی بە خێرایی بوو بە ھێزێکی باڵادەست لەم پیشەسازییە سەرھەڵداوەدا. دوای ئەوە سینەمای ئەمریکی لە ساڵی ١٩١٣ تا ١٩٦٩ زۆر گەشەی کرد. لە ئێستادا ھۆڵیوود بە سینەمایەکی پڕۆفیشناڵ دادەنرێت. سینەمای ئەمریکی یەکێکە لە پیشەسازییە گرنگەکانی فیلم لە جیھاندا. ئەم سینەمایە نەک تەنھا لە ڕووی توانای پیشەسازی و تەکنیکییەوە، بەڵکو لە ڕووی جۆراوجۆری چەشن و شێواز و ڕەوتەوە بە یەکێک لە دەوڵەمەندترین سینەما نەتەوەیییەکانی جیھان دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Cinema of the United States»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٣.

* دەروازەی فیلم
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی تەلەڤیزیۆن
* دەروازەی کالیفۆڕنیا
* دەروازەی لۆس ئانجلەس
* دەروازەی ھۆڵیوود
* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی خەیاڵی زانستی
* دەروازەی بۆڵیوود
# پۆنچاک جایا

| پۆنچاک جایا |
| --- |
|  |
| بەشێکە لە | حەوت لووتکەکە |
| ناو بە زمانی فەرمی | Puncak Jaya |
| زنجیرەچیا | Sudirmanbergen |
| کیشوەر | ئۆقیانووسیا |
| وڵات | ئیندۆنیزیا |
| دابەشکاریی کارگێڕی | Mimika |
| ناوچەی کاتی | UTC+09:00 |
| ناوچەی جوگرافی | Papua Tengah |
| پۆتانی شوێن | ٤°٥′٠″S ١٣٧°١١′٠″E، ٤°٥′٠″S ١٣٧°١١′٠″E |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ٤٬٨٨٤ مەتر |
| ماددەی بەکارھاتوو | بەردی کلس |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**پۆنچاک جایا** یان **چیای پۆنچاک جایا** بەرزترین چیای ئیندۆنیزیایە و بەرزترین لووتکەی کیشوەری ئۆسترالیایە، بەرزییەکەی لە ئاستی ڕووی دەریاوە ٤٨٨٤ مەترە، دەکەویتە زنجیرەچیاکانی سودیرمان لە دوورگەی نووگینێ لە وڵاتی ئیندۆنیزیا. یەکێکە لە چیایەکانی حەوت لووتکە ناو دەبرێت لە جیھان دا.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی چیاکان
# زمانی ئیندۆنیزی

| زمانی ئیندۆنیزی |
| --- |
| bahasa Indonesia |
| خوێندنەوە | [baˈha.sa in.doˈne.sja] |
| قسەی پێدەکرێ لە | ئیندۆنیزیا |
| ژمارەی ئاخێوەران | ٤٣ ملیۆن  (سەرژمێری ٢٠١٠) زمانی دووەم: ١٥٦ ملیۆن (سەرژمێری ٢٠١٠) |
| بنەماڵەی زمان | زمانە ئەسترۆنیزییەکان* مالایۆ-پۆلینیزی
	+ مالایۆ-سامباوان (؟)
		- مالایییەکان
			* مالایی
				+ **زمانی ئیندۆنیزی**
 |
| سیستەمی نووسین | لاتینی (ئەلفوبێی ئیندۆنیزی) بریلی ئیندۆنیزی |
| ڕەوشی فەرمیبوون |
| زمانی فەرمییە لە |  ئیندۆنیزیا

---

 لێژنەی نەتەوەکانی ئاسیای باشووری ڕۆژھەڵات |
| بە زمانی کەمینە ناسراوە لە |  تیمۆری ڕۆژھەڵات  نەتەوە یەکگرتووەکان (بەکارھێنراو لەلایەن ڕاسپێرییەکانی ئاشتی پارێزیی نەتەوە یەکگرتووەکان) |
| سامان دەدرێتەوە بەدەستی | ئاژانسی گەشەپێدان و پەروەردەی زمان |
| کۆدەکانی زمان |
| ISO 639-1 | `id` |
| ISO 639-2 | `ind` |
| ISO 639-3 | `ind` |
| Linguasphere | `31-MFA-ac` |
| ██ ئەم وڵاتانەی کە زمانی ئیندۆنیزی لە زۆرینە دایە و زمانی دایکییە
██ ئەم وڵاتانەی کە زمانی ئیندۆنیزی لە کەمینە دایە |
| **ئەم پەڕەیە ھێماکانی فۆنەتیکی IPA بە یوونیکۆدی تێدایە.** بەبێ پشتیوانیی نیشاندانی یوونیکۆد، لەوانەیە لە جێگەی کاراکتەرەکانی یوونیکۆد، نیشانەی پرسیار، چوارگۆشەکان یان ھێماکانی تر ببینی. |

ئاخێوەرێکی ئیندۆنیزی
**زمانی ئیندۆنیزی** (بە ئیندۆنیزی: bahasa Indonesia، [baˈha.sa in.do.'ne.sja]) زمانی فەرمی وڵاتی ئیندۆنیزیایە. ئیندۆنیزی جۆرێک زمانی ستانداردە لە زمانی مالایی و ھەروەھا بەشێکە لە خیزانی زمانە ئەسترۆنیزییەکان. ئیندۆنیزی چوارەمین وڵاتی پڕدانیشتووی جیھانە کە زۆربەیان بە زمانی ئیندۆنیزی دەدوێن، کە ئیندۆنیزی کردووەتە زمانێکی پڕئاخێوەر لە جیھاندا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی زمان
* دەروازەی ئیندۆنیزیا
# ڕێککەوتنی بازرگانیی ئازاد

**ڕێککەوتنی بازرگانی ئازاد** ڕێکەوتنێکە کە بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان بۆ پێکھێنانی ناوچەی بازرگانی ئازاد لە نێوان وڵاتانی ھاوکاردا ئەنجام دەدرێت. ڕێککەوتنی بازرگانی دوو جۆر ھەیە: ھاوکاری دوولایەنە و ھاوکاری فرەلایەنە. ڕێککەوتنە بازرگانییە دوولایەنەکان کاتێک ئەنجام دەدرێن کە دوو وڵات ڕێکبکەون لەسەر سووککردنی سنووردارکردنی بازرگانی نێوانیان، بە گشتی بە ئامانجی فراوانکردنی دەرفەتی بازرگانی. ڕێککەوتنە بازرگانییە فرەلایەنەکان بریتین لەو ڕێککەوتنانەی کە لە نێوان سێ وڵات یان زیاتردا ئەنجام دەدرێن و لە ڕووی دانوستان و ڕێککەوتنەوە قورسترینن.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئابووری
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
# دیوالی

ماڵێک لەهیندستان ڕازێندراوەتەوە بەڕووناکی بەبۆنەی فیستیڤاڵی دیوالی
**دیوالی** فیستیڤاڵێکی گەورەی ئاینییە، کە ماوەی ٥ڕۆژ دەخایەنێت، کە لەلایەن پەیڕەوانیی ئایینەکانیی هیندووئیسم، سیکیزم و جاینیزم بەهۆکاری جیاوازەوە دەکرێتەوە. فیستیڤاڵەکە هەمووساڵ لەوەرزی پاییز ئەنجامدەدرێت کە بە فیستیڤاڵیی ڕووناکی دەناسرێت بەوەی لە فیستیڤاڵەکە مۆم دادەگیرسێنن و یاری ئاگرین دەتەقێنن، ئەمەش بۆ ئەوەیە کە ئەوان لەو ئومێدەدان بەهۆی ئەوەوە ڕووناکی بەسەر تاریکی، و باشە بەسەر خراپەدا سەربکەوێت. فیستیڤاڵەکە بەگشتی لە ھەموو جیھان بەتایبەت لەوڵاتانی ڕۆژهەڵات، وە باشووری ئاسیا دێتە ئەنجامدان.

یەکێک لەهۆکارەکانی ئەنجامدانی ئەو ئاهەنگە بریتییە لەڕووداوێکی مێژوویی کەبەهاتنەوەی خوداوەندی ڕاما و ژنەکەی سیتایە بۆ شانشینەکەیان لەباکووری هیندستان ئەمەش لەسەدەی ١٥ەهەمی بەرلەزایین بوو.

## سەرچاوە

* ماڵپەڕی ئیندپێندێنت

* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی سریلانکا
* دەروازەی ئایین
* دەروازەی پاکستان
# گێتولیۆ ڤارگاس

وێنەی فەرمی، ساڵی ١٩٣٠
**گێتولیۆ دۆرنێلێس ڤارگاس** ١٩ی نیسانی ١٨٨٢ – ٢٤ی ئابی ١٩٥٤)، نازناوی «باوکی ھەژاران»ی لێنرا، پارێزەر و سیاسەتمەدارێکی بەڕازیلی بوو کە وەک ١٤ و ١٧ەمین سەرۆکی بەڕازیل کاری کردووە، لە ساڵی ١٩٣٠ تا ١٩٤٥ و لە ساڵی ١٩٥١ تا ١٩٥٤.

ڤارگاس لە ساو بۆرخا، ڕیۆ گراندە دوو سول لە خێزانێکی بەھێزی ناوخۆیی لەدایکبووە، پێش ئەوەی بچێتە قوتابخانەی یاسا، ماوەیەکی کورتی لە سوپادا ھەبووە. دەستی بە کاری سیاسی کرد وەک پارێزەری ناوچە، زۆری نەخایاند پێش ماوەیەکی کاتی بوو بە جێگری ویلایەت. وەک ئەندامی ژووری نوێنەران ھاتە ناو سیاسەتی نیشتمانییەوە، دواتر لە سەردەمی سەرۆک واشنتۆن لویسدا وەک وەزیری دارایی کاری کردووە پێش ئەوەی بڕوات بۆ سەرۆکایەتی ڕیۆ گراندە دوو سول وەک سەرۆکی ویلایەتەکە.

لە ساڵی ١٩٣٠ دوای دۆڕاندنی لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیدا، ڤارگاس لەژێر سەرۆکایەتییەکی کاتیدا دوای شۆڕشێکی چەکداری بەرزبووەوە بۆ دەسەڵات، تا ساڵی ١٩٣٤ مایەوە کە بەپێی دەستوورێکی نوێ وەک سەرۆک ھەڵبژێردرا. دوای سێ ساڵ دەستی بەسەر دەسەڵاتەکاندا گرت بە بیانووی یاخیبوونێکی کۆمۆنیستی ئەگەری، دەستی بە دیکتاتۆرییەتی ھەشت ساڵەی ئیستادۆ نۆڤۆ کرد. لە ساڵی ١٩٤٢ بەرازیل لەلایەن ھاوپەیمانانەوە سەرکردایەتی کرد بۆ جەنگی جیھانی دووەم دوای ئەوەی لە نێوان ئەڵمانیای نازی و ئەمریکادا ساندویچ بوو. ھەرچەندە دژایەتییەکی بەرچاو لەگەڵ حکوومەتەکەیدا ھەبوو، بەڵام ڕاپەڕینە گەورەکان – شۆڕشی دەستوورخوازی ساڵی ١٩٣٢ لە حکوومەتە کاتییەکەیدا، ڕاپەڕینی کۆمۆنیستەکانی ساڵی ١٩٣٥ لە سەرۆکایەتی دەستوورییەکەیدا، و خستنەڕووی کردەوەی یەکگرتوویی بەرازیل لە دیکتاتۆرییەکەیدا – ھەموویان بە سەرکەوتوویی سەرکوت کران، ھەرچەندە شێوازەکان ڤارگاس کە لە دامرکاندنی ئۆپۆزسیۆنەکەیدا بەکاری ھێنا، لە مەرجی ئاشتی سووکەوە تا زیندانیکردنی نەیارانی سیاسی دەستی پێکرد.

ھەرچەندە لە ساڵی ١٩٤٥ دوای پازدە ساڵ لە دەسەڵات لە پۆستەکەی دوورخرایەوە، بەڵام ڤارگاس بە شێوەیەکی دیموکراسی گەڕایەوە بۆ پۆستی سەرۆکایەتی دوای ئەوەی لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ساڵی ١٩٥٠دا سەرکەوتنی بەدەستھێنا. بەڵام قەیرانێکی سیاسی پەرەسەندوو بووە ھۆی خۆکوشتنی لە ساڵی ١٩٥٤ و پێشوەخت کۆتایی بە سەرۆکایەتی دووەمی ھێنا. مێژوونووسان ڤارگاس بە کاریگەرترین سیاسەتمەداری بەڕازیلی سەدەی بیستەم دەزانن. ھەروەھا یەکێکە لە ژمارەیەک پۆپۆلیست کە لە ماوەی ساڵانی ١٩٣٠ لە ئەمریکای لاتین سەریان ھەڵدا، لەوانە لازارۆ کاردیناس و خوان پێرۆن کە ناسیۆنالیزمیان بەرەوپێش برد و بەدوای چاکسازی کۆمەڵایەتیدا ڕۆیشت.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی ئەمریکای لاتین
* دەروازەی بەڕازیل
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی سیاسەت
# ساوپاولۆ (ویلایەت)

| ساوپاولۆ |
| --- |
| بە پورتوگالی: São Paulo |
|  |
| بەشێکە لە | Sudeste |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٨٨٩ |
| ناو بە زمانی فەرمی | São Paulo |
| ناسناو | Estado Bandeirante، Paulistânia |
| کورتەناو | SP، SP |
| ناونراوە لەدوای | پۆڵسی تەڕسووسی |
| ناسناوی خەڵک | paulisti |
| سروودی نیشتمانی | Bandeirantes Anthem |
| دروشم | Pro Brasilia Fiant Eximia |
| کیشوەر | ئەمریکای باشوور |
| وڵات | بەڕازیل |
| پایتەخت | ساوپاولۆ |
| دابەشکاریی کارگێڕی | بەڕازیل |
| ناوچەی کاتی | UTC−03:00، America/Sao\_Paulo |
| پۆتانی شوێن | ٢٢°٤′١٢″S ٤٨°٢٦′١″W |
| بەرزترین خاڵ | Pedra da Mina |
| نووسینگەی بەڕێوەبردن | governor of São Paulo |
| سەرۆک | João Doria |
| دەستەی جێبەجێکردن | cabinet of the governor of the state of Sao Paulo |
| ئەنجومەنی یاسادانەر | Legislative Assembly of São Paulo |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ٥١٤ مەتر |
| خاوەنی | Ginásio do Ibirapuera، Brás، Ipiranga |
| ھاوسنوورە لەگەڵ | Rio de Janeiro، Minas Gerais، Mato Grosso do Sul، Paraná |
| جێگەی دەگرێتەوە | São Paulo Province |
| ڕووبەر | ٢٤٨٬٢٠٩٫٤ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| وێبگە |  |
| وەسفی ئاڵا | flag of the State of São Paulo |
| وەسفی نیشان | coat of arms of São Paulo |
| Webcam page URL |  |
| جوگرافیای ئەم بابەتە | geography of São Paulo |
| Patron saint | پۆڵسی تەڕسووسی |
| ئابووری بابەت | economy of São Paulo (state) |
| دیمۆگرافیای بابەت | demographics of São Paulo |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ساوپاولۆ** یەکێکە لە ٢٦ ویلایەتەکەی کۆماری فیدراڵیی بەڕازیل و بە ناوی قەدیس پۆڵسی تەڕسووسی ناونراوە. لە ناوچەی باشووری ڕۆژھەڵات ھەڵکەوتووە و لە باکوور و باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ویلایەتەکانی میناس جێرایس، لە باشوورەوە لەگەڵ پارانا، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ ڕیۆ دێ ژانێرۆ، و لە ڕۆژاواوە لەگەڵ ماتۆ گرۆسۆ دوو سوول ھاوسنوورە، سەرەڕای ئۆقیانووسی ئەتلانتیک لە باشووری ڕۆژھەڵاتییەوە. دابەشکراوە بۆ ٦٤٥ شارەوانی. ڕووبەری گشتییەکەی ٢٤٨٬٢١٩٫٤٨١ square kilometre (٩٥٬٨٣٨٫٠٧٧ sq mi)ە، کە یەکسانە بە ٢٫٩٪ی ڕووبەری بەڕازیل، و کەمێک گەورەترە لە شانشینی یەکگرتوو. پایتەختەکەی شارەوانیی ساوپاولۆیە، کە پڕدانیشتووترین شاری بەڕازیلە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی بەڕازیل
* دەروازەی جوگرافیا
# عەبدولعەزیز بووتێفلیقە

| عەبدولعەزیز بووتێفلیقە |
| --- |
| Abdelaziz Bouteflika |
| عبد العزيز بوتفليقة  |
| لەدایکبوون | ٢ی ئازاری ١٩٣٧  Oujda (French protectorate in Morocco)  |
| مەرگ | ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١  (٨٤ ساڵ ژیاوە) Zéralda  |
| گۆڕ | El Alia Cemetery  |
| زانکۆ | * زانکۆی جەزائیر
 |
| پیشە | سیاسەتوان، دیپلۆمات، شۆڕشگێڕ، سەرۆکی کۆمار  |
| حیزب | بەرەی ڕزگاری نیشتمانیی  |
| ھاوسەر | Amal Triki  |
| خێزان | Said Bouteflika  |
| خەڵاتەکان | * Knight Grand Cross with Collar of the Order of Merit of the Italian Republic
* Collar of the Spanish Order of the Civil Merit (٢٠٠٢)
* Grand Star of the Decoration for Services to the Republic of Austria
* Grand Collar of the Order of Prince Henry
* Order of José Martí
* Order of the Republic of Serbia
* Grand Cross with Chain of the Order of Merit of the Republic of Hungary (civil)
* National Order of Merit
* Order of the Star of Palestine (٢٠١٤)
* مەدالیای ھاوڕێیەتی ڕووسی
* Order of Merit of the Italian Republic
* Order of Civil Merit
* Decoration of Honour for Services to the Republic of Austria
* Order of Prince Henry
* Hungarian Order of Merit
* Order of Francisco de Miranda
* Order of the Republic
* National Order of Mali
* National Maltese Order of Merit
* Order of the Sun of Peru
* Order of the Southern Cross
* Order of Merit
* ოქროს ოლიმპიური ორდენი (٢٠٠٤)
* Grand Order of Mugunghwa
 |
| پلە | سەرۆک کۆماری جەزائیر (١٩٩٩–٢٠١٩)، chairperson of the Organisation of African Unity (١٩٩٩–٢٠٠٠)، سەرۆکی کۆڕی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان (١٩٧٤–١٩٧٥)، Minister of Foreign Affairs of Algeria (١٩٦٣–١٩٧٩)، Permanent Representative of Algeria to the United Nations  |

**عەبدولعەزیز بووتێفلیقە** (بە عەرەبی: عبد العزيز بوتفليقة؛ ٢ی ئازاری ١٩٣٧ – ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١) سیاسەتوانێکی جەزائیری بوو کە دەوروبەری ٢٠ ساڵان، لە ساڵی ١٩٩٩ ھەتا کاتی دەست کێشانەوەی لە ساڵی ٢٠١٩دا وەک سەرۆک کۆماری جەزائیر خزمەتی کرد. بووتێفلیقە لە ٢ی نیسانی ٢٠١٩ لەدوای چەند مانگ خۆپیشاندانی فراوان لە پۆستی خۆی دەستی کێشایەوە. ئەو بە نزیکەی ٢٠ ساڵان، درێژترین ماوەی سەرۆکایەتیی دەوڵەتی جەزائیری پێ بووە. بووتێفلیقە لە ڕێکەوتی ١٧ی ئەیلوولی ٢٠٢١ و لە تەمەنی ٨٤ ساڵی و لە ماڵەکەی خۆیدا، بەھۆی وەستانی دڵەوە کۆچی دواییی کرد.

بووتێفلیقە لە کاتی شەڕی جەزائیردا وەک ئەندامی بەرەی ڕزگاریی نیشتمانی خزمەتی کردووە. دوای ئەوەی جەزائیر سەربەخۆیی لە فەڕەنسا وەرگرت، لە نێوان ساڵانی ١٩٦٣ ھەتا ١٩٧٩ وەک وەزیری دەرەوە و لە دانیشتنی نێوان ساڵی ١٩٧٤ بۆ ١٩٧٥ وەک سەرۆکی کۆڕی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان خزمەتی کردووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێبگەی فەرمی (بە فەڕەنسی)

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی جەزائیر