Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# دەریاگری

ئاڵای هەندێک لە چەتەکانی دەریایی لە سەدەی ١٧دا
**چەتەی دەریایی، دزی دەریایی،دەریاگر** یان **دەریاوانیئازاد** بە کەسانێک دەڵێن کە بە پاپۆڕ یان بەلەمێک لە پاپۆڕەکان و بەلەمەکانی تر دزی دەکەن.

## مێژوو ( دیرۆک )

**دەریاگریی** کۆن
نزیکەی ٧٥ ساڵ پێش لەدایکبوونی مەسیح, پێش ئەوەی جولیۆس سێزار ببێتە پاشای پاشاکانی ڕۆم, لەلایەن چەتەکانی دەریاییی سیسیلییەوە گیرا و بۆ ماوەی ٦ ‌‌حەوتوو ( حەفتە ) لە دوورگەیەکی چووکەدا ڕاگیرا هەتاوەکوو ڕۆمییەکان پارەیەکیان بۆ ئازادکردنی دا. سێزاریش دوای ئازادبوونی لەگەڵ کۆمەڵێک سەرباز بۆ ئەوێ گەڕاوە و هەموویانی کوشت.

**دەریاگریی** کلاسیک
دەریاگریی کلاسیک کاتێک دەستی پێ کرد کە وڵاتانی داگیرکەر بیریان لە دەرهێنانی سەرچاوە لە ئەمریکا دەکردەوە. زۆرێک لە دەریاوانانی ئەو سەردەمە بۆ قازانجی زیاتر ڕوویان لە دەریاگری کرد. ژمارەیەکی زۆر لە چەتەکانی دەریایی لە سەربازانی هەڵوەدا (هەڵاتوو)، یاخییەکان، لامۆفەکەکان و ئەو کەسانەی یاسا لەدوویان بوو پێک هاتبوون.

لەو کاتەدا فەرماندەکانی سوپا بە نهێنی خەریکی دزیکردنی دەریایی بوون. وا دیار بوو کە چەتەکانی دەریایی خۆیان گوێڕایەڵی هیچ یاسایەک نەبوون, بەڵام یاسای خۆیان هەبوو.

دەریاگریی تازەباو ( ئەوڕۆیی )
دەریاگریی ئەوڕۆ لە هەژاریی زۆری وڵاتانی کەمەرەیی سەری هەڵداوە. ئەو دزەکردنە دەریاییە بە شێوەیەکی زۆر لەنێو هۆزەکانی سۆماڵیادا دەبیندرێ. ئێستاش شوێنی سەرەکیی ژیانیان لە کەنداوی عەدەن و کەناراوەکانی یەمەن و سۆماڵیادایە .

## ئاڵا

 ئامارۆ فارگۆ یەکێک بوو لە بەنێوبانگترین چەتەکانی دەریاییی سەردەمی زێڕینی چەتەکانی دەریایی.
ئاڵای چەتەکانی دەریایی لە ئەمریکا و ئەوروپا زۆرتر لە قاپێلکەسەرێک و دوو ئێسک یان قاپێلکەسەرێک و دوو شمشێر پێک هاتبوو. بەڵام لە بەشەکانی ئاسیا و بەتایبەت لە دوورگە گەرمەکانی وەک سینگاپوور, ئەم ئاڵایانە گۆڕدراون بۆ هێمای خێزان و تەنانەت لە هەندێک ئاڵادا هێماکانی وەک ماسی و ئەژدیها هەبوون.

لە هەندێک دۆخدا دزەکان ئاڵای درۆیان چاک دەکرد.

ئاڵای هەندێک لە چەتەکانی دەریایی
## چاوبەستنی چەتەکانی دەریایی

بەگوێرەی تێوری زانایەکی بینین، چەتەکانی دەریایی بۆ داپۆشینی چاوە ناتەواوەکانیان چاوبەستیان دانەدەنا، بەو پێیەی دەبوو زۆرجار چووبانە سەرەوە و خوارەوەی پاپۆڕەکە و بەخێرایی سەرکردایەتیی هەردوو گرووپی سەرێ و خوارێی پاپۆڕیان کردبا، ناچار بوون بینینی باشیان هەبێت.

چاوبەستی چەتەکانی دەریایی
لە دەرێ و سەرەوەی پاپۆڕ، دیمەنەکە لەژێر درەوشانەوەی تیشکی خۆر زۆر ڕووناک بوو و لەژێر و ژووری پاپۆڕیش تاریک بوو. کاتێک مرۆڤ لە ژینگەیەکی تاریکەوە دەچێتە نێو ژینگەیەکی ڕووناک، چاوەکانی بەخێرایی خۆیان لەگەڵ ئەو ڕووناکییە زۆرە ڕادێنن. بەڵام کاتێک پێچەوانەکەی ڕوو دەدا، کاتێکی زۆری دەوێ هەتا چاوەکان لەگەڵ تاریکی ڕادێن. ئەم چەند خولەکە کاتەی کە پێویست بوو بۆ ئەوەی خۆیان لەگەڵ تاریکیدا ڕابێنن هەندێک جار بابەتی ژیان و مردن بوو بۆ چەتەکانی دەریایی. بەڵام داخستنی چاوێک ڕێگەیان پێ دەدا زۆر خێراتر لە تاریکیدا ببینن هەر دەچوونە نێو ژینگەی تاریکەوە بە لابردنی چاوبەستەکەیان دەیانتوانی زۆر خێراتر و باشتر لە تاریکیدا ببینن.

## سەرچاوەکان

* چەتەی دەریایی دوێنێ و ئەمڕۆ، بوشرە-محەممەد، ١٣٦٧، فومان خاوان
* تۆپەکانی تەواو، دکتۆر مەساداغی-عەلی، ٢٠٠٨، زەرمەند
* کەشتیەکان بکێشە، دکتۆر مەساداغی-عەلی، ١٣٧٩، زەرمەند
* سواربوونی شەپۆلە گەورەکان، هیدایەت - بەهار، ٢٠٠٨، هونەرمەندان
* ویکیپیدیای ئینگلیزی

* دەروازەی مێژوو
# یەکتاپەرستی (مەسیحییەت)

پەنجەرەیەکی لەسەری نووسراوە "خودا یەکە" لە کڵێسای پوداپێست لە وڵاتی ھەنگاری
**یەکتاپەرستی** لقێکی ناسیانەپەرستیی مەسیحییەتە، کە باوەڕدارەکانی باوەڕیان وایە خودا یەکە و بێ ھاوتایە لە دروستکردنی بوونەوەر و گەردوون. و باوەڕیان وایە یەسووعی مەسیح لەلایەن خودا ڕێنموویی کراوە و ڕزگاریکەری مرۆڤایییەتییە، بەڵام ئەو یەکسان نییە بە خودا.

بیروباوەڕی یەکتاپەرستی دامەزرا تاوەکوو سەرەتای مەسیحییەت بگەڕێتەوە (یەکتاپەرستەکان مەبەستیان لە شتەکانی دوای سەرەتای مەسیحییەتە) «وەکوو ئەو لادانەی کە دواتر ڕوویدا»، و یەکتاپەرستەکان بە گشتی تاوانی ڕەسەن ڕەتدەکەنەوە

## کەسایەتییە بەناوبانگەکان

نیوتن کە بیروباوەڕی ئاریانی ھەبوو و نزیکە لە یەکتاپەرستی
کەسایەتییە بەناوبانگەکان لە بەشی زانست، ماتماتیک، و بەشە جۆراوجۆرەکانی تر، کە یەکتاپەرستن بریتین لە ڕاڵف واڵدۆ ئێمەرسۆن، لاینس پۆلینگ جۆرج بووڵ، سووزان ئەنتۆنی. فلۆرەنس نایتینجڵ، فرانک لۆید ڕایت.

چوار سەرۆکەکەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا جۆن ئادەمز، جۆن کوینسی ئادەمز، میلارد فلیمۆر، ویلیام ھۆوارد تافت و دیپلۆماتکاری ئەمریکی تۆماس جێفەرسۆن

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Unitarianism»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٢ی ئازاری ٢٠٢٣.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی مەسیحییەت
* دەروازەی ئایین
# ڕووباری ڤۆڵگا

ڕووباری ڤۆڵگا لە یارۆسلاڤ
**ڕووباری ڤۆڵگا** (بە ڕووسی: Во́лга) درێژایییەکەی (٣،٦٩٠ كم) کە درێژترین ڕووبارە لە کیشوەری ئورووپای و دەکەوێتە بەشی ڕۆژاوای (ئەورووپایی) وڵاتی ڕووسیا و ڕووسەکان بە ڕووبارێکی نەتەوەیی دادەنێن و شانازی پێوە دەکەن. وە ھەروەھا چەندین ناوی جیاوازی ھەیە کە ناوەکەی دەگۆڕێت بە پێی ئەو ناوچەیەی پێیدا تێپەڕ دەبێت.

ئەم ڕووبارە بە ڕێڕەوێکی ھەرە گرینگی وڵاتی ڕووسیا دادەنرێت بۆ گواستنەوەی ئاویی لە ناوەخۆی وڵاتەکەدا چونکە بە ناو یازدە لە ھەرە گەورەترین شارەکانی وڵاتدا تێپەڕ دەبێت بە شاری مۆسکۆی پایتەختیشەوە.

سەرچاوەی ھەڵقوڵانی ڕووباری ڤۆڵگا لە گردۆڵکەکانی ڤاڵدای لە باکووری ڕۆژاوای مۆسکۆیە و بە باشووری ڕۆژھەڵاتی شاری سەنت پیتەرزبورگدا بەرەو ڕۆژھەڵات دەڕوات تا دەگاتە شاری قازان و لەوێشەوە ئاڕاستەی خۆی بەرەو باشوور دەگۆڕێت و دەڕژێتە(و لە ڤۆڵگا دێڵتا) ناو دەریاچەی کاسپیەنەوە.

* دەروازەی ڕووسیا
# پاس

پاسی دوو نھۆمیی نیو ڕۆتماستەر لە لەندەن، شانشینی یەکگرتوو
پاسی سەر وایەری نیو فڵایەر، لە تۆرۆنتۆ، کەنەدا
**پاس** (بە ئینگلیزی: Bus) ئامێرێکی گواستنەوەیە کە ژمارەیەکی بەرچاو زیاتر لە گەشتیار ھەڵدەگرێت بە بەراورد لەگەڵ پێڕاگوێز یان ڤانێکی ئاسایی، بەڵام کەمتر لە تێکڕای گواستنەوەی شەمەندەفەر. زۆرترین بەکارھێنانی لە گواستنەوەی گشتیدایە، بەڵام ھەروەھا بۆ مەبەستی گەشت و خاوەندارێتی تایبەتیش بەکاردێت. ھەرچەندە پاسی ئاسایی لە نێوان ٣٠ بۆ ١٠٠ گەشتیار ھەڵدەگرێت، ھەندێک پاس توانای ھەڵگرتنی تا ٣٠٠ گەشتیاریان ھەیە. باوترین جۆری پاس، پاسی یەک نھۆمی ڕەقە، لەگەڵ پاسی دوو نھۆمی و پاسی درێژکراوە کە باری زیاتر ھەڵدەگرن، و پاسی ناوەند و پاسی بچووک کە باری کەمتر ھەڵدەگرن. پاسی گەشتیاری بۆ خزمەتگوزاری ماوە دوورەکان بەکاردێت. زۆر جۆری پاس، وەک پاسی ناو شار و پاسی نێوان شارەکان، کرێیان ھەیە. جۆرەکانی تر، وەک پاسی قوتابخانەی سەرەتایی یان ناوەندی یان پاسی نێوخۆیی پاسی گواستنەوە لە ناو زانکۆکان، بێبەرامبەرن. لە زۆربەی وڵاتان، شۆفێری پاس پێویستی بە مۆڵەتی تایبەتی ئۆتۆمۆبیلی گەورە ھەیە سەرەڕای مۆڵەتی شۆفێری ئاسایی.

پاس دەکرێت بۆ گواستنەوەی خشتەدارکراوی پاس، گواستنەوەی خشتەدارکراوی گەشتیاری، گواستنەوەی قوتابخانە، کرێی تایبەت، یان گەشتیاری بەکاربھێنرێت؛ پاسی پڕوپاگەندە دەکرێت بۆ ھەڵمەتە سیاسییەکان بەکاربھێنرێت و ھەندێکی تریش بۆ کۆمەڵێک مەبەستی جۆراوجۆر بەڕێوەدەبرێن بە شێوەیەکی تایبەت، لەوانە ئامێری گەشتی گرووپە مۆسیقییەکانی ڕۆک و پۆپ.

پاسی ئەسپکێش لە ١٨٢٠ەکان بەکارھاتووە، دواتر پاسی ھەڵمی لە ١٨٣٠ەکان، و پاسی سەر وایەر لە ١٨٨٢. یەکەم پاسی بزوێنەری سووتانی ناوخۆیی، یان پاسی مۆتۆردار، لە ١٨٩٥ بەکارھاتووە. لە دواییدا، گرنگیدان بە پاسی کارەبایی ھاوتا، پاسی خانەی سووتەمەنی، و پاسی کارەبایی زیادی کردووە، ھەروەھا پاسی کارپێکراو بە گازی سروشتیی پەستێنراو یان بایۆدیزڵ. لە ٢٠١٠ەکانەوە، پیشەسازی دروستکردنی پاس بە شێوەیەکی زیاتر جیھانی بووە، لەگەڵ دەرکەوتنی ھەمان دیزاین لە سەرتاسەری جیھاندا.

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە

* Combeau، Yvan (٢٠١٣). *Histoire de Paris*. Paris: Presses Universitaires de France. ژپنک ٩٧٨-٢-١٣-٠٦٠٨٥٢-٣.
* Fierro، Alfred (١٩٩٦). *Histoire et dictionnaire de Paris*. Robert Laffont. ژپنک ٢-٢٢١-٠٧٨٦٢-٤.
* Héron de Villefosse، René (١٩٥٩). *Histoire de Paris*. Bernard Grasset.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی ئۆتۆمۆبیل
* دەروازەی کۆمەڵگا
# یۆز

یۆز
**یۆز** بڕبڕەدار و شیردەرێکە لە ڕیزبەندی گۆشتخۆرەکان, خێزانی پشیلە. لە ڕابردوودا ئەم ئاژەڵە لە زۆربەی ناوچەکانی ئەفریقا و ناوچەیەکی فراوانی ئاسیای ناوەڕاست و کیشوەری هیندستان دەدۆزرایەوە، بەڵام ئەمڕۆ ڕووبەڕووی کەمبوونەوەی بەرچاوی ژمارە بووەتەوە. لە نێوان چوار ژێر جۆری یۆزدا، ژێر جۆرەیەک کە بە " یۆزی ئاسیایی" ناسراوە، مەترسی لەناوچوونی جددی لەسەرە و چەند دەنکەکیان لە دەشتەکانی ناوەڕاستی ئێران ماونەتەوە.

## سەرچاوەکان

* ویکییپیدیای فارسی

* ھێمای دەروازەدەروازەی گیانلەبەران
# پێڵاو

پێڵاوێکی فەرمی
**پێڵاو** یان **کەوش** پێپۆشێکە کە بۆ پاراستن و ئاسوودەییی پێی مرۆڤەکان دابین کراوە. لە جۆرەکانی پیاوانە، ژنانە، منداڵانە و هتد هەیە.

## سەرچاوەکان
# نادین گۆردیمەر

| نادین گۆردیمەر |
| --- |
| بە ئینگلیزی: Nadine Gordimer |
|  |
| لەدایکبوون | ٢٠ی تشرینی دووەمی ١٩٢٣ Springs، ئەفریقای باشوور |
| مردن | ١٣ی تەممووزی ٢٠١٤(٢٠١٤-٠٧-١٣) (٩٠ ساڵ ژیاوە) جۆھانسبێرگ، ئەفریقای باشوور |
| Married name | Nadine Gordimer Cassirer |
| باوک | Isidore Gordimer |
| دایک | Hannah Gordimer |
| ھاوسەر | Reinhold Cassirer، Gerald Gavron |
| منداڵ | نرخی نەزانراو، Hugo Cassirer |
| زمانی نووسین | زمانی ئینگلیزی |
| بواری کار | وێژە |
| شوێنی کارکردن | زانکۆی ھارڤارد |
| پەروەردە | University of the Witwatersrand |
| شوێنی کار | جۆھانسبێرگ |
| دەستپێکی چالاکی | ١٩٣٩ |
| کۆتایی ساڵانی چالاکی | ١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢ |
| ئەندامی حیزبی | African National Congress |
| ئایین | بێخوایی |
| بەشداربووە لە | World Economic Forum Annual Meeting 2004 |
| ئەرشیڤەکان لە | Lilly Library |
| ئەندامی | پەیمانگای ئەمریکیی ھونەر و زانست، Royal Society of Literature |
| چەشن | کورتەڕۆمان |
| پاڵێوراوە بۆ | خەڵاتی بووکەر، خەڵاتی بووکەر |
| جێناوی تایبەتی | L484 |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**نادین گۆردیمەر** (Nadine Gordimer؛ ٢٠ی تشرینی دووەمی ١٩٢٣ - ١٣ی تەممووزی ٢٠١٤) نووسەر و چالاکوانی سیاسیی ئەفریقای باشوور بوو، ئەو یەکێک بووە لە ھەڵگرانی خەڵاتی نۆبێل لە وێژە. نووسیننەکانی گۆردیمەر لەبارەی ئاکار و کێشەکانی ڕەگەز بوون، لە نێویاندا بەتایبەت کێشەی ئەپارتاید لە ئەفریقای باشوور. لە دیارترین نووسینەکانی ئەو، ڕۆمانی (*Burger's Daughter)* ھەروەھا (*July's People)،* ھەردوو بەرھەمەکە لەلایەن ڕژێمەوە قەدەغەکرابوون. ھەروەھا نادین لەسەر پرسی ئایدز چالاکی ھەبوو. ئەو لەلایەن حکوومەتی فەڕەنساوە، مێدالیای ڕێزلێنانی (Ordre des Arts et des Lettres) پێدراوە.

نادین گۆردیمەر لە ساڵی ١٩٧٤، خەڵاتی بووکەر پێدرا، ھەروەھا لە ساڵی ١٩٩٩ خەڵاتی نۆبێلی لە وێژە وەرگرت.

لە ١٣ی تەممووزی ٢٠١٤، نادین گۆردیمەر لە تەمەنی ٩٠ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.

## ژیانی خێزانی

ئەو لەماوەی ژیانیدا دوو جار ھاوسەرگیری کرد، جاری یەکەم لەگەڵ جێرالد گاڤرۆنن بوو لە ساڵی ١٩٤٩ بەڵام لە ساڵی ١٩٥٢ جیابوویەوە، لەگەڵ جێرالد بوونە خاوەنی یەک منداڵ. دواتر ھاوسەرگیری دووەمی لەگەڵ ڕێنھۆلد کاسیرەر ئەنجامدا، لەگەڵ ئەویش منداڵێکیان بوو، دواتر ڕێنھۆڵد لە ساڵی ٢٠٠١ کۆچی دوایی کرد.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ژن
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی وێژە
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی ڕۆمانەکان
* ھێمای دەروازەدەروازەی دەیەی ٢٠١٠
* دەروازەی نووسین
* دەروازەی شانۆ
# کازاخستان

| کۆماری کازاخستانRepublic of Kazakhstan
Қазақстан Республикасы
Qazaqstan Respublïkası
Республика Казахстан |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |

 |
|   |
| **پایتەخت** | نورسوڵتان
 |
| گەورەترین | ئالماتی |
| زمانە فەرمییەکان | کازاخی |
| زمانە ناوچەییەکان | کازاخی و مەنگۆلی |
|  | گشتی |
| **گرووپە ڕەگەزییەکان**  | مەنگۆلی و کازاخییە تورکەکان |
| دەوڵەت | کۆماری |
| ڕووبەر |
|  -  |  | ٢,٧٢٤,٩٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە  **ھەڵەی دەربڕین: پیتێکی نەناسراو ھەیە ","** مایلی چوارگۆشە  |
| ژمارەی دانیشتوان |
|  -  | بەراوردی  | ٢٠٬١٣٩٬٩١٤   |
| لای لێخوڕین | ڕاست |

**کازاخستان** یان **قازاقستان** یان **قازاخستان** (بە زمانی کازاخی: Қазақстан، Qazaqstan، قازاقستان) وڵاتێکی گەورەی کیشوەری ئاسیایە. پایتەختەکەی شاری نورسوڵتانە و ژمارەی دانیشتووانی زۆرتر لە ١٦ میلیۆن کەسە.

## جوگرافیا

کۆماری کازاخستان ھاوسنوورە لەگەڵ وڵاتانی ڕووسیا لەباکوور، چین لە باشووری ڕۆژھەڵات، مەنگۆلیا لە ڕۆھەڵات. وە قرغیزستان، ئۆزبەکستان، تورکمانستان لەبەشی باشووری وڵاتەکە. وەبەشێکی ڕۆژئاوای وڵاتەکە دەکەوێتە سەر دەریای کاسپیەن.

## دانیشتوان

بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی کازاخستان ١٦٬٦٠٦٬٨٧٨ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٢٣ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٩٫٥ ساڵە. ھەروەھا ٥٣ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## ئایین

| ئایینەکان لە کازاخستان  |
| --- |
| **ئایینەکان** |  |  | **ڕێژە** |  |
| سوننە |    | ٧٠٫٠٪ |
| مەسیحی |    | ٢٥٫٠٪ |
| ئەوانی تر |    | ٥٫٠٪ |

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی کازاخستان
* دەروازەی ئیسلام
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی وڵاتەکان
* دەروازەی ڕووسیا
# بەلۆچستان

| بەلۆچستان
بلوچِستْان |
| --- |
| ھەرێم |
| ئاڵای بەلۆچستان |
| ھەرێمی بەلۆچستان بە پەمەیی نیشان دراوە |
| وڵاتەکان | * پاکستان
* ئێران
* ئەفغانستان
 |
| ژمارەی دانیشتووان (٢٠٢٠) |
|  • سەرجەم | ١٩–٢٧ ملیۆن |
| دانیشتووناسی |
|  • گرووپی ڕەگەزی | بەلۆچ |
|  • زمانەکان | بەلۆچی *ھەروەھا: براھوویی، پەشتۆ، فارسی، ئوردوو* |
| گەورەترین شارەکان | * کووێتە
* توربەت
* خووزدار
* زەرەنج
* ئۆتھەل
* زاھیدان
* پەھرە
* دێرە ئەڵڵا یار
* سیبی
* قەڵات
* دێرە موراد جەمالی
* زابۆل
* گوادەر
* چابەھار
* نووشکی
* خاش
* سەراوان
 |

نەخشەیەکی مێژوویی لە بەلۆچستان
**بەلۆچستان** ھەرێمێکی جوگرافییە کە لە ڕۆژاواوە بەسەر ئێران، لە باکوورەوە بەسەر ئەفغانستان و لە ڕۆژھەڵاتەوە بەسەر پاکستاندا دابەشکراوە.

بەلۆچستان ناوچەیەکی وشک، بیابانی و پڕ لە گڕکانە.
لە ڕۆژاواوە تا زنجیرەچیاکانی «بام» درێژەی ھەیە.
لە باکووری ڕۆژھەڵات، بەرزایییەکانی سولەیمان لە پەنجابی جیا دەکاتەوە.
لە باشووری ڕۆژھەڵاتەوە، زەنجیرە چیای خرتار تا بیابانی خەرتان کە دەگاتە لای زەریای عەمان سنووری بۆ دادەنێ. لە ڕۆژھەڵاتەوە دەگاتە چۆمی ئەندووس و سنوورەکانی کەراچی.

لە لایەکی دیکەوە گەلی بەلۆچ دەکەونە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئێرانەوە (دەکەونە ناو پارێزگای سێستان و بەلۆچستان، باشووری پارێزگای کرمان، ڕۆژھەڵاتی پارێزگای ھورمزگان و باشووری پارێزگای خۆراسانی باشوور) و ناوچەکەیان بیابانییە و گەلھەیان نزیک ٣٫٥ تا ٥ ملیۆن کەسە. لە دیوی ئەفغانستانیش دەکەونە پارێزگای نیمڕۆز و گەلھەیەکی ٥٠٠ ھەزار تا ٢ ملیۆن کەسی پێکدێنن. ھەروەھا لە پاکستان بە ١٨ تا ٢٠ ملیۆن مەزەندە دەکرێن کە زۆربەیان لە پارێزگای بەلۆچستاندا دەژین.

لە مێژوودا ناوی بەلۆچستان بە «مەکا» ھاتووە و یۆنانییەکان بە «گدرووزیا» ناویان بردووە.

## ئەمانەش ببینە

* پارێزگای سێستان و بەلۆچستان (ئێران)
* پارێزگای بەلۆچستان (پاکستان)
* زمانی بەلۆچی
* ئەنسارولفورقان

## سەرچاوەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی ڕۆژھەڵاتی ناوین
* دەروازەی ئێران
* دەروازەی ئەفغانستان
* دەروازەی پاکستان
* دەروازەی بەلۆچستان
# بۆتۆکس

بۆتۆکس
**بۆتۆکس** (بە ئینگلیسی: Botox)، کورتەناوی (بۆتیولەینم تۆکسین)، ژار ی بۆتیولیسمە کە جۆرێک بەکتریا بە ناوی کلۆستریدیۆم Clostridium دەری دەدات. ئەم ژارە دەتوانێ کارایی ماسوولکەکان کەم بکاتەوە یان بەتەواوی پەکیان بخات.

بەکارھێنانی بڕێکی کەمی ئەم زارە بە شێوەی وەشاندنی راستەوخۆ لەژێر پێست، دەبێتە ھۆی بلۆک کردنی ئەو سیگناڵانەی کە لە دەمارەکانەوە بۆ ماسوولکە دەنێردرێن، لە ئەنجامدا ماسوولکە چیتر کرژ نابێتەوە، بەمەش چرچ و لۆچییەکانی پێست خاو دەبنەوە و دیار نامێنن.

## دەرزی بۆتۆکس

دەرزی بۆتۆکس زیاتر بۆ لۆچی توێڵ (هەنیە:نێوچاوان) ، دەوری چاو و دەوری ھێڵەکانی تەنیشت لووت بەکاردێت. بۆتۆکس بۆ ھەموو جۆرە لۆچبوونێکی پێست نابێت، بۆ نموونە ئەو چرچییانەی کە لە ئەنجامی کاریگەری تیشکی خۆر و لە ئەنجامی کاریگەری ھێزی کێشکردنی زەوییەوە پەیدا دەبن بە دەرزی بۆتۆکس لاناچن، بۆیە ھەرگیز نابێت کە بۆتۆکس بە بێ رێنمایی پزیشک بەکاربێت.

## ئاگاداری

* نابێ بۆتۆکس بۆ ئافرەتی دووگیان و شیردەر بەکار بێت.
* ٣-٧ رۆژ پاش لێدانی دەرزی بۆتۆکس ، کاریگەریی تەواوی دەردەکەوێت
* نابێ تا ١٢ کاتژمێر دەست لە شوێنی دەرزییەکە بدرێت.
* بەکارهێنانی دەرزی بۆتۆکس دەبێ لە ژێر چاودێری پزیشکی پسپۆڕی جوانکاریدابێ.

ئێستاکە لە ئەمریکادا بۆتۆکس یەکێک لە شێوە باوەکانی جوانکاری دەموچاوە و شانۆگەرەکانی هاڵیوود بەکاری دەهێنن.

وەشاندنی دەرزی بۆتۆکس دەبێ لە لایەن پسپۆڕانی جوانکارییەوە بکرێت،. لێکۆڵینەوەکان نیشانیان داوە کە بەکارهێنانی ئەم مادە لە لایەن کەسانی ناشارەزاوە، لێکەوتەی زۆر خراپی بە دوادا بووە

## کاریگەری

کاریگەریی دەرزی بۆتۆکس تەنیا بۆ ماوەی ٤-٦ مانگ بەردەوام دەبێت، پاش ئەم ماوەیە فرمانی ماسوولکە بەرە بەرە وەکو پێشان دەگەڕێتەوە و لۆچبوون دووبارە دەردەکەوێتەوە، بۆیە بۆ شاردنەوەی پێویست بە دووبارە بەکارھێنانی دەرزیی دیکە دەکات.

بەگشتی بەکارھێنانی بۆتۆکس سەلامەتە، زیانە لابەلاکان لەپاش دەرزیی بۆتۆکس بریتین لە: سووربوونەوە یان شین و مۆربوونێکی کاتی لە شوێنی لێدانی دەرزییەکە. لەوانەیە دەرزیی بۆتۆکس ببێتە ئەگەری سەرئێشە کە بۆ ماوەی ١-٢ رۆژ بەردەوام دەبێت پاشان لەخۆیەوە نامێنێت.

## سەرچاوە

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی پەرستاری
* دەروازەی ژینناسی