Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ئەندازە

وێنەی تیۆرمی دێزارگ، یەکێک لە دەرەنجامە گرینگەکانی ئەندازەی ئیقلیدسی
**ئەندازە** ئەو پاژەی بیرکارییە کە گرنگی دەدا بە پرسیارەکانی دەوروپشتی چەمکانێک وەکوو پێودانگ، شێوە، شوێنی تەنەکان بەگوێرەی یەکتر، وە سامانە تایبەتەکانی واڵایی. ئەندازە یەکێک لە کۆنترین زانستەکانە. ئەندازە لە سەرەتای خۆیدا کۆمەڵێک مەعریفەتی کرداری بووە سەبارەت بە درێژی، پانتایی و قەبارە کە لە سێھەمین سەدەی پێش زاییندا لەلایەن
ئیقلیدسەوە لە سیستمێکی بەڵگەنەویستیدا خڕ کراونەتەوە. ئەو سیستمە کە بە ئەندازەی ئیقلیدسی ناسراوە، بۆ زۆر سەدەی یەک لەدوای یەک ستانداردێک بوو بۆ پەیـڕەوکردن.

## وشەکە

وشەی ھەندەسە موعەڕڕەبی وشەی پەھلەویی **ئەندازە**یە. واتە لە زمانی پەھلەوییەوە چۆتە ناو عەرەبی و ڕواڵەت و تا ڕادەیەک چۆنیەنتیی دەربڕینی گۆڕاوە. لە زمانی ئینگلیسیدا، ھەروەھا لە زۆربەی زمانە ئەورووپایییەکاندا، وشەی *Geometry*، یان وشەیەکی نزیک بەوە بۆ ئەندازە بە کار دەبەن کە وشەیەکی یۆنانی کۆنە (*γεωμετρία*، دەخوێندرێتەوە: *جێومێتریا*) کە خۆی لە دوو وشە پێکھاتووە: ١) *Geo*، بە مانای زەوی و ٢) *metria*، بە مانای ئەندازەگرتن، و سەرجەم واتە: *"پێواندنی زەوی"* یان *"ئەندازەگرتنی زەوی"*.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ماتماتیک
* دەروازەی ئەندازە
* دەروازەی زانست
# بەڕێوبەرایەتی نیشتیمانی زەریایی و بەرگی ھەوا

نیشانەی بەڕێوبەرایەتی زەریا و بەرگی ھەوا
**بەڕێوبەرایەتی نیشتیمانی زەریایی و بەرگی ھەوا** (کە دەناسرێت بە NOAA کوورتکراوەی National Oceanic and Atmospheric Administration) ئەوە بەڕێوبەرایەتیەکی ئەمریکیە، تایبەتە بە زانستی زەریا و کەشوھەوا و ژینگەی تایبەت بە بەرگی ھەوا.

## مێژوو

ئەو بەڕێوبەرایەتیە دروست بوو لە تشرینی یەکەمی ١٩٧٠، کە بەرێوبەرایەتیەک بوو تایبەت بە زانستی رووبار و بەرگی ھەوا.

 درووشمی بەرێوبەرایەتیەکە
بارەگای ئەو بەرێوبەرایەتیە دەکەوتە شاری واشتن، لە ئێستادا کاسرین سولیڤان سەرۆکایەتی دەکا.

## سەرچاوەکان

* دووپات دەکرێتەوە کە کاسرین بەرێوبەری بەرێوبەرایەتی زەریای و بەرگی ھەوایە
*
*

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی فڕینی بۆشایی
* دەروازەی کەشوھەوا
# فانکشنی گاما

نرخی ڕەهای فانکشنی گاما لە ڕووتەختی ئاوێتەدا
لە بیرکاریدا **فانکشنی گاما** (بە ئینگلیزی: Gamma function)، بە گشتاندنی فانکشنی فاکتۆریێل دەوترێت. ئەم فانکشنە لە کۆمەڵەی ژمارە سروشتییەکان بۆ ژمارە ڕاستەقینەکان و ژمارە ئاوێتەکان پێناسە دەکرێت. پێناسەی ئەم فانکشنە بۆ ژمارەیەکی ئاوێتە کە بەشە ڕاستەقینەکەی ئەرێنییە بەم شێوەیە:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0

بۆ ھەر ژمارەیەکی سروشتی وەکوو z ئەم ھاوکێشە پاسادانە

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_2

ھەروەھا ئەم ھاوکێشە دەسەلمێنرێت:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_4

## پێناسەکانی تر

ئۆیلەر و وایرشتراس دوو لێکدانی ناکۆتای خوارەوەیان بەدەست ھێنا کە دوو پێناسەی ترن بۆ ئەم فانکشنە:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_6

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_8

لێرەدا WIKINIUM\_MATH\_PH\_10 نەگۆڕی ئۆیلەر-ماسکرونی ناو نراوە.

## گالێری

*
*
*

## ئەمانەش ببینە

* فاکتۆریێل

## سەرچاوەکان

* Eric W. Weisstein, Gamma function at

* دەروازەی ماتماتیک
* دەروازەی شیکاریی ماتماتیکی
# ڕێگای شیری

ڕێگای شیری بە وێنەی تیشکی ژێر سوور گیراوە
**ڕێگای شیری** یان **کادز** یان **ڕێی کاکێشان** (بە ئینگلیزی: Milky way) ئەو گەلەستێرەیە کە (کۆمەڵەی خۆر) ی تێدایە وە ئێمەی تێدا دەژین. ناوی شیری ئاماژە بە شێوازی بینرانی ئەم گەلەستێرە لە زەویەوە دەکات کە بە ھۆی ھەبوونی ژمارەیەکی فراوان لە ئەستێرەکان تێیدا (کە بە ھێزی بینینی ئاسایی چاو نابینرێن و لێک جیا ناکرێنەوە) لە ئاسمانی تاریک و دوور لە پیسبوونە تیشکیەکانەوە وەک ھێڵێکی ڕووناک دێتە پێش چاو. ڕێگای شیری بە شێوازی مارپێچێکی پەلکەپەلکە و لەسەر شێوەی بازنە بڵاو بوەتەوە کە تیرەکەی لە نێوان ١٠٠,٠٠٠ بۆ ١٨٠,٠٠٠ ساڵی تیشکی دەبێت.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی فیزیک
* پەڕگە:Picture for kurdish wiki.662.pngدەروازەی کۆمەڵەی خۆر
* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
* دەروازەی فڕینی بۆشایی
* دەروازەی زانست
# وێنەکێشانی سروشت

وێنەی ھونەرمەند سیمیتکلیس ڤۆن ئێکنبریشەر
**وێنەکێشانی سروشت** یان ھەروەھا بە **ھونەری سروشتیش** ناسراوە، وێنەیەکە کە تێیدا دیمەنی سروشت نیشان دەدات وەک چیاکان، دارەکان، باڵندەکانی سروشت، گوند و دانیشتووانی سروشت، ڕووبار، دارستان، خۆر و ئەستێرەکانی ئاسمان ئاسمان ھەمیشە بەشێکی سەرەکی پێکھاتەی وێنەکەیە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Landscape painting»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢١.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ھونەرەکان
* دەروازەی مێژوو
# شکاندنەوەی تەوشک

| شکاندنەوەی تەوشک |
| --- |
|  |
| لقی | شکانەوەی ڕووناکی، Q131655270 |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

دیمەنی هەیڤ کەبەشی خوارەوەی ڵێڵ بووە بەهۆی تەوشکی زەویەوە.
 **شکاندنەوەی تەوشک**  یان **دابەش بوونەوەی شەپۆڵی ڕووناکی بەهۆی تەوشکەوە** بریتیە لە هەڵگەڕانەوە و شکاندنەوەی رووناکی و شەپۆڵە موگناتیسیەکانی تر لەسەر ڕێچکەی خۆیان کاتێک بەناو بەرگە هەوای زەویدا ڕەت دەبن، ئەمەش بەهۆی جیاوازی چڕی هەواوە ڕوودەدات . لەنزیکی ڕووی زەوی ،کەبەهۆی ئەم شکانەوە تراویلکە درووست دەبێت، هەمان شت لەسەر دەنگیش جێبەجێ دەبێت .

ئەم دیاردەیە لەسەر هەسارەکانی تری کۆمەڵەی خۆر ڕوودەدات.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکیەکان

* Astronomical Refraction—Andrew T. Young
* Java Programming1
* Java Programming2

* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی گەردوون
* پەڕگە:Picture for kurdish wiki.662.pngدەروازەی کۆمەڵەی خۆر
* دەروازەی فڕینی بۆشایی
* دەروازەی کەشوھەوا
# نیوکاسڵ

**نیوکاسڵ ئەپۆن تاین** (بە ئینگلیزی: Newcastle upon Tyne) بە کورتکراوەی نیوکاسڵ، کە شارێکی گەورە و بەناوبانگی ئینگلتەرایە و دەکەوێتە باکووری ڕۆژھەڵاتەوە لە ناوچەیەکی دەریای وڵاتدایە، کە لە پێشدا بە ناوچەی ڕۆمەکان بەناوبانگ بوو کە ئەوکات دەسەڵاتدارانی ئەو ناوچە ناویان لێنا نیوکاسڵ ئەم ناو لێنانەش لەلایەن کەسایەتی دیاریی ڕۆمەکانەووە بوو.

| نیوکاسڵ
شاری نیوکاسڵی سەروو تاین |
| --- |
|  |
| مۆر |
|  |
| دەسەڵات |
| ڕووبەر |
|  • شار | ۱۱۳ کیلۆمەتری چوارگۆشە (**ھەڵەی دەربڕین: کرداری < پێشبینی نەکراوە.** میلی چوارگۆشە) |
| ژمارەی دانیشتووان (۲۰۰۸) |
|  • شار | ۲۷۳٫٦۰۰ |
|  • گەورەشار | ۸۷۹٬۹٩٦ |
| سەرناوی دانیشتوو | - |
| ناوچەی کاتی | UTC۰+ (GMT) |
|  • ھاوین (DST) | UTC۱+ (BST) |
| کۆدی تەلەفۆن | ۰۱۹۱ |
| ISO 3166 code | GB-NET |
| وێبگە | www.newcastle.gov.uk |

وێنەی بەشی ناوەندی شاری نیوکاسڵ
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
# بێن جۆنسۆن

| بێن جۆنسۆن |
| --- |
| تابلۆی زەیتی، بێن جانسۆن لە گالێری نەتەوەیی لەندەن |
| لەدایکبوون | c. ١١ی حوزەیرانی ١٥٧٢ وێستمینستەر، لەندەن، ئینگلتەرا |
| مردن | c. ١٦ی ئابی ١٦٣٧ (٦٥ ساڵ) لەندەن، ئینگلتەڕا |
| پیشە | شانۆنووس، شاعیر |
| نەتەوە | ئینگلیز |
| واژوو |  |

**بێن جانسۆن** (بە ئینگلیزی: Ben Jonson؛ ١١ی حوزەیرانی ١٥٧٢–١٦ی ئابی ١٦٣٧) شاعیر و شانۆنووسی بەناوبانگی ئینگلیزی ھاوچەرخی ویلیام شێکسپیر بوو. لە وێستمینستەردا لە دایک بوو. ناوی کامڵی بێنجامین جانسۆن (Benjamin Johnson) بوو.

## ژیان

لە بنەماڵەیەکی ھەژاردا لە دایک بوو. یەک مانگ پێش لە دایکبوونی باوکی کە قەشە بوو، کۆچی دوایی کرد. دایکی لە دووھەم جاردا مێردی بە پیاوێکی بەننا کرد. بنەماڵەکەی ھەژار بوو؛ بێن مەجبوور بوو زۆر دەس بە پارەکانییەوە بگرێت و بە چنگەکڕکەیەکی زۆرەوە دەیتوانی بچێتە قوتابخانە. بەڵام ڕەفێقێکی تێگەشتووی خەرجەکەی دا تا بتوانێ بڕواتە قوتابخانەی وێستمینستەر. لە دوای دەرچوون لە قوتابخانەی وێستمینستەر ڕووی لە زانکۆی کەمبریج کرد، بەڵام لەوێشدا بە ھۆی دەستەنگییەوە، لە چەن حەفتەیەک زیاتر نەیتوانی بخوێنێت. دواتر چووە ناو ھێزی نیزامییەوە و ڕووی لە مەیدانی شەڕ کرد. لە ھۆلەنددا شەڕی کرد و لەوێ لەگەڵ سەروازێکی دوژمندا شەڕی تەنبەتەنی کرد و کوشتی و دارایییەکەی داگیر کرد و بەرەو ئینگلستان گەڕایەوە. لە ١٥٩٧دا بە ھۆی بەشداری لە شانۆی دوورگەی سەگەکاندا زیندان کرا. ساڵێک دوای ئەوە یەکەمین کۆمێدیی گرنگی خۆی، واتە «ھەرکەس لە حاڵی خۆیدایە» ی، نووسی و ویلیام شێکسپیر تێیدا وەک ئەکتەر لە شانۆخانەی گڵەوبدا ڕۆشتە سەر تەختەی شانۆ.

## سەرچاوەکان

* Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” pp. 178– 185, World Library, Inc. , USA.

* دەروازەی شیعر
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی شانۆ
# ئاریستارخۆس

پەڕگە:Aristarchos von Samos (Denkmal).jpeg
**ئاریستارخۆس** بە Greek: Ἀρίσταρχος (نزیک ٣١٠ تا ٢٣٠ پ.ز) گەردوونناس و بیرکار یۆنانی بەناوبانگ لە یۆنانی کۆن بوو.

ئەو یەکەم زانای ناسراوە کە بڕوای بە کۆمەڵەی خۆر و خولانەوەی زەوی و ھەسارەکانی تر لە دەور خۆردا بوو. بیر و بۆچوونەکانی ئەو لەو کاتەدا بڕەوی نەبوو و دنیای زانیاری تا ماوەیەک دوای بیردۆزی ناوەندی بوونی زەوی و گەردوونناسیی بەتڵیمۆس کەوتبوو. ١٨٠٠ ساڵ دواتر نیکۆلاس کۆپەرنیکۆس دیسان باسی ناوەندی بوونی خۆری کردەوە. ئاریستارخۆس لە ژێر کاریگەری فیلۆ لائۆسدا بوو بەڵام ھەسارەکانی بە شێوەیەکی درووست لە سەر بنەمای مەودای نێوان ئەوان و خۆر ڕیز کرد. ئەو لە یۆنانییەکانی لەدایک بووی دوڕگەی سامۆس بوو.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «آریستارخوس ساموسی»، ویکیپیدیای فارسی. سەردان لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٥.

* دەروازەی ماتماتیک
* دەروازەی ژیاننامە
* پەڕگە:Picture for kurdish wiki.662.pngدەروازەی کۆمەڵەی خۆر
* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی زانست
# گووگڵ ئای/ئۆ

| گووگڵ ئای/ئۆ |
| --- |
|  |
| لقی | پەیماننامە |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٨ |
| ناونراوە لەدوای | input/output، innovation |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| دابەشکاریی کارگێڕی | سان فرانسیسکۆ |
| ڕێکخەر | گووگڵ |
| وێبگە |  |
| ھاشتاگ | GoogleIO، GoogleIO2022، GoogleIO22، IO2022، IO22 |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**گووگڵ ئای/ئۆ**، یان تەنھا **ئای/ئۆ**، کۆڕێکی ساڵانەی پەرەپێدەرانە کە لەلایەن گووگڵەوە لە ماونتن ڤیو، کالیفۆرنیا بەڕێوەدەبرێت. ناوی "ئای/ئۆ" لە ژمارەی گووگۆلەوە وەرگیراوە، کە تێیدا "ئای" نوێنەرایەتی یەکەم ژمارە "١" لە گووگۆڵدا دەکات و "ئۆ" نوێنەرایەتی دووەم ژمارە "٠" لە ژمارەکەدا دەکات. شێوازی ڕووداوەکە ھاوشێوەی ڕۆژی گەشەپێدەرانی گووگڵە.

## سەرچاوەکان

* ھێمای دەروازەدەروازەی زانستی کۆمپیوتەر
* دەروازەی کۆمپیوتەر
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
# ئەندرۆید ١٣

ئەندرۆید ١٣| وەشانێکی سیستەمی بەکارخەریی ئەندرۆید |
|  |
| ►Screenshotوێنەی شاشەی ئەندرۆید ١٣ |
| گەشەپێدەر | گۆگڵ |
| بنەماڵە | ئەندرۆید |
| ھەبوونی گشتی | ١٥ی ئابی ٢٠٢٢ (٢٠٢٢-٠٨-15) |
| وەشانی کۆتایی | 13.0.0\_r74 (TQ3C.230805.001.B2) / ٧ی ئابی ٢٠٢٣ (٢٠٢٣-٠٨-07) |
| جۆری ناوک | تاک ناوک (ناوکی لینوکس) |
| پێش | ئەندرۆید ١٢ |
| دوای | ئەندرۆید ١٤ |
| ماڵپەڕی فەرمی | android٫com/android-١٣/ |
| باری پشتگیری |
| پشتگیریکراو |

**ئەندرۆید ١٣** سیانزەیەمین وەشانی بڵاوکراوە و بیستەمین وەشانی ئەندرۆیدە، سیستەمێکی کارپێکردنی مۆبایلی زیرەکە کە لەلایەن دەستەی ھاوپەیمانی کراوە بە سەرۆکایەتی کۆمپانیای گوگڵ پەرەی پێدراوە و لە ١٥ی ئابی ٢٠٢٢ بەشێوەیەکی گشتی و پڕۆژەی سەرچاوە کراوەی ئەندرۆید (AOSP) بڵاوکرایەوە یەکەمین ئامێر کە لەگەڵ ئەندرۆید ١٣ بەردەستکرا بریتی بوون لە گۆگڵ پێکسڵ ٧ و پێکسڵ ٧ پڕۆ.

ھەتا مانگی ئابی ٢٠٢٣ ڕێژەی ٣٣.٥%ی مۆبایلەکانی سیستەمی ئەندرۆید کاریان بە ئەندرۆید ١٣ کردووە، بەمەش دەبێتە زۆرترین وەشانی بەکارھاتووی سیستەمی ئەندرۆید.

## مێژوو

 لۆگۆی ئەندرۆید ١٣ بۆ وەشانی گەشەپێدەران و وەشانی تاقیکاری (بێتا)
ئەندرۆید ١٣ (ناوی کۆدی **تیرامیسو**) لە بەرواری ١٠ی شوباتی ٢٠٢٢ بڵاوکرایەوە و یەکەمین وەشانی گەشەپێدەران دەستبەجێ بۆ زنجیرەی گوگڵ پێکسڵ بڵاوکرایەوە (لە پێکسڵ ٤ تا پێکسڵ ٦, بەبێ پشتگیری بۆ پێکسڵ ٣ و پێکسڵ ٣ئەی)، ڕاستەوخۆ دوای ٤ مانگ یان زیاتر لە بڵاوبونەوەی وەشانی جێگیری ئەندرۆید ١٢ بڵاوکرایەوە.

## ئەمانەش ببینە

* ئەندرۆید (سیستەمی کارپێکردن)
* مێژووی وەشانەکانی ئەندرۆید

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

* ئەندرۆید ١٣ – ماڵپەڕی فەرمی بۆ بەکارهێنەران
* ئەندرۆید ١٣ لە Android Developers – ماڵپەڕی تایبەت بە زانیاری گەشەپێدەران

* دەروازەی ئەندرۆید
* دەروازەی ئینتەرنێت
* دەروازەی کۆمپیوتەر
* ھێمای دەروازەدەروازەی زانستی کۆمپیوتەر
# گووگڵ تیڤی (خزمەتگوزاری)

| گووگڵ تیڤی |
| --- |
| بەکارھێنان | دابەشکردنی دیجیتاڵی |
| پەرەپێدەر | گووگڵ |
| سەکۆ | ئەندرۆید، ئای ئۆ ئێس، وێبگەڕ |
| دابەشکەر | گووگڵ پلەی، ئاپ ستۆر |
| سیستمی پشتگیریکراو | ئای ئۆ ئێس، ئەندرۆید، ئەندرۆید تی ڤی |
| ئامێری وەرگر | شاشەلەمس |
| چەشنی بڵاوکردنەوە | digital download |
| کۆتاییھاتن | ١٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٤ |
| وێبگە |  |
| App Store age rating | 12+ |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**گووگڵ تیڤی**، کە پێشتر بە **گووگڵ پلەی مووڤیز و تیڤی** ناسرابوو، خزمەتگوزارییەکی دابەشکردنی دیجیتاڵییە بۆ فیلم و زنجیرە تەلەڤیزیۆنییەکان کە لەلایەن گووگڵەوە پەرەی پێدراوە. ئەم خزمەتگوزارییە لە ساڵی ٢٠١١دا وەک بەشێک لە زنجیرە بەرھەمەکانی گووگڵ پلەی دەستی پێ کرد، و گەڕان و دۆزینەوەی ناونیشانی ڤیدیۆکان لە نێوان چەندین خزمەتگوزاریی ستریمینگدا دابین دەکات، کە بژاردەکانی بەکرێگرتن یان کڕین لەخۆدەگرێت، لەگەڵ تایبەتمەندییەکانی لیستی بینین بۆ دەستگەیشتن بە ناونیشانەکان لە ئامێر و سەکۆ گونجاوەکانەوە. لە ئەیلوولی ٢٠٢٠دا، جارێکی تر بە ناوی گووگڵ تیڤی ڕاگەیەندراوەوە.

ناونیشانە ڤیدیۆیییە کڕدراو یان بەکرێگیراوەکان دەتوانرێت لەلایەن بەکارھێنەرێک کە چووەتە ناو ھەژمارەکەیەوە لەسەر ئامێرەکانی ئەندرۆید تی ڤی، ئامێرەکانی گووگڵ تیڤی، ئەپڵیکەیشنی مۆبایلی گووگڵ تیڤی (ئەندرۆید و ئای ئۆ ئێس)، و یووتیووب ببینرێن. ئەپڵیکەیشنی مۆبایلی گووگڵ تیڤی دەتوانێت ڤیدیۆکان بۆ بینینی بێ ھێڵ دابگرێت. بژاردەکانی گەڕان، دۆزینەوە و لیستی بینین ھەروەھا لەسەر وێبگەی گەڕانی گووگڵ، ئەپڵیکەیشنی گووگڵ تیڤی لەسەر ئامێرە مۆبایلەکان، تەلەڤیزیۆنەکانی خاوەن یاریدەدەری گووگڵ، و ئامێرەکانی گووگڵ تیڤی بەردەستن.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەندرۆید
* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
# نێکسس ١٠

نێکسس ١٠
**نێکسس ١٠** (بە ئینگلیزی: Nexus 10)، تاتەبژمێرێکی ئەندرۆیدە بەرهەمهێنراوە لەلایەن هەردوو کۆمپانیای گووگڵ و سامسۆنگ. ئەم تاتەبژمێرە بڵاوکراوەتەوە لە ١٣ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢ بۆ وڵاتانی ئوسترالیا و کەنەدا و فەڕەنسا و ئاڵمانیا و ئیسپانیا و شانشینی یەکگرتوو و ویلایەتە یەکگرتووەکان، دوایی لە ٥ی شوباتی ٢٠١٣ بۆ ژاپۆن.

## تایبەتمەندییەکان

* کامێڕای دواوەی: توانای گرتنی ٥ مێگاپیکسلی ھەییە و ڤیدیۆی کوالێتی ١٠٨٠P HD
* کامێڕای پێشەوەی: توانای گرتنی ١،٩ مێگاپیکسلی ھەییە و ڤیدیۆی کوالێتی ٧٢٠P HD
* پرۆسێسەر: جووت کرۆکی ١،٧ گێگاھێرتز
* سیستەمی کارپێکەری : ئەندرۆیدی ٤،٢ جێڵی بین
* بارستایی: ٦٠٣ گرام
* بیرگەی ناوەکی: ١٦ گێگابایت، ٣٢ گێگابایت
* یادگە: ٢ گێگابایت

## سەرچاوە

* ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Nexus 10

* دەروازەی کۆمپیوتەر
* دەروازەی سامسۆنگ
* ھێمای دەروازەدەروازەی دەیەی ٢٠١٠
# ناوەڕاستی چین

ناوچەی ناوەڕاستی چین
**ناوەڕاستی چین** ( چینی سادەکراو: 华中 چینی دێرین: 華中 خوێندنەوە: ھواژۆنگ) شوێنێکی جوگرافیایە کە تیایدا ھێنان، ھوبێی، ھونان، جیانگسی کە ھەنێک کات وادەبینرێ بەشێک بێت لەم ناوچەیە، چینی ناوین ئێستا بە فەرمی بەشێکە لە چینی ناوینی رۆژھەڵات کە لەلایەن چینەوە بەڕێوەدەبرێ.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Central\_China»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی جوگرافیا
# پارێزگای زیلی

|  |
| --- |
| پارێزگای زیلی |
| Capital: Beiping (Beijing) or Baoding |
| چینیی سادەکراو |  直隶  |
| چینیی تەقلیدی |  直隸  |
| واتای وشەیی | Directly Ruled [Region] |
|

| نووسراوەکان |
| --- |
| Mandarin |
| هانیو پینین | Zhílì |
| Wade–Giles | Chih2-li4 |

 |

**زیلی** وەک چیلی ئەخوێنرێتەوە، ناوچەیەکە ئەکەوێتە بەشی باکووری چین لە سەدەی ١٤ی زایینی (ئیمپراتۆریەتی مینگ) تا ١٩١١، دواتر ناوچەکە ھەڵوەشێنرایەوە و کرایە پارێزگا و ناوی لێنرا ھێبێی لە ١٩٢٨

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Zhili»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی جوگرافیا
# سیمبیان

سیمبیان (بە ئینگلیزی *Symbian*) سیستەمی کارپێکردنی ژێدەرکراوەی تایبەت بە مۆبایلە و زۆرترین بازاڕی لە سیستەمەکانی مۆبایل داگیرکردووە بە شێوەیەک کە لە ھەر ١٠ مۆبایلێک چواریان سیستەمی سیمبیانی لەسەرە.
لە سەرەتاوە لە لایەن Symbian ltd ـیەوە پەرەی پێ دراوە تا لە حوزەیرانی ساڵی ٢٠٠٨ نۆکیا پشکەکانی تری Symbian ltd کڕی و دامەزراوەی سیمبیانی دروست کرد.

## سیمبیان و سەرچاوەکراوە

پاش نیوەڕۆی ڕۆژی ٤/٢/٢٠١٠ سیستەمی کارپێکردنی **Symbian OS** تەواوی کۆدەکانی کرد بە سەرچاوەکراوە و خرانە بەردەست بۆ پەرەپێدەران. پێشتر تەنھا ناووکی Kern سیستەمەکە لەڕێگەی مۆڵەتی گشتی Eclipse خرابووە بەردەست، بەم کردارە ھەموو داوانامە و نەرمەکاڵاکانی سیستەمەکە کراون بە سەرچاوەکراوە.
ھەنگاونان بەرەو ژێدەرکراوەبوونی سیمبیان لە ساڵی ٢٠٠٨ەوە دەستی پێکرد پاش ئەوەی نۆکیا زۆرینەی پشکەکانی ئەو کۆمپانیایەی کڕی و، دامەزراوەی سیمبیانی دروستکرد. کە ئەمەش یەکێکە لەو ھەوڵانەی نۆکیا داویەتی بۆ زیندوکردنەوەی سیمبیان بەتایبەت لەدوای ئەو گەشە خێرایەی iPhone و Android و دابەزینی ڕێژەی بەکارھێنانی سیمبیان، زۆرێک پێیان وایە کە سیمبیان سیستەمێکی کۆنە و وردەوردە بەکارھێنانی ڕوو لە کەمی دەکات و سیستەمەکانی تری جێگەی دەگرنەوە.

## پەراوێزەکان

## سەرچاوە

1. ماڵپەڕی سەرەکی سیمبیان
2. Symbian OS now fully open source

## بەستەری دەرەکی

* کۆسک - سیستەمی کارپێکردنی تایبەت بە مۆبایل symbian ھەموو کۆدەکەی سەربەست کرا
* کوردئایتی گروپ - سیمبیان ئەبێتە ژێدەرکراوە ٢٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠١١ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.

* دەروازەی بەلجیکا
* دەروازەی کۆمپیوتەر
* ھێمای دەروازەدەروازەی زانستی کۆمپیوتەر
# بابوولمەندەب

| بابوولمەندەب |
| --- |
| وڵات | یەمەن، جیبووتی، ئێریتریا |
| پۆتانی شوێن | ١٢°٣٥′٠″N ٤٣°٢٠′٠″E |
| بەستراوە بە | کەنداوی عەدەن، دەریای سوور |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**گەرووی بابوولمەندەب** ڕێڕەوێکی ئاوییە کە دەریای سوور بە کەنداوی عەدەن و دەریای عەرەبییەوە دەبەستێتەوە.

## مێژوو

لە سەرەتای سەدەی هەژدەهەمدا بەریتانیا لەگەڵ هەردوو دەوڵەتی عوسمانی و فەڕەنسا کێبڕکێی ھەوڵی دەدا ناوچەکە بخاتە ڕکێفی خۆیەوە، بەو پێیەی ئینگلیزەکان لە ساڵی ١٨٣٩دا عەدەنیان گرت و عوسمانییەکان لە ساڵی ١٨٤٩ گەڕانەوە بۆ بەشەکانی باکووری یەمەن، فەڕەنسا سەرنجی لەسەر کەناری ئەفریقا بوو و داگیرگەیەکی لە زەوی سۆماڵ درووست کرد لە ساڵی ١٨٨٨، و لەگەڵ دامەزراندنی کەناڵی سوێس لە ساڵی ١٨٦٩دا هاتوچۆی کەشتیوانی لە ڕێگەی گەرووی باب ئەلمەندەبەوە زیادی کرد، ئەمەش گرنگییەکەی زیاتر کرد. فەڕەنسییەکان لە جیبۆتی مانەوە، لەکاتێکدا ئینگلیزەکان لە ساڵی ١٩٦٧دا یەمەن و بەندەری عەدەنیان بەجێھێشت، دوای ڕووداوەکانی ١١ی ئەیلوول و لەشکرکێشی بۆ سەر عێراق، گەرووەکە بوو بە ناوچەیەکی نا ناسەقامگیر لەڕووی ئاساییشەوە و ژمارەیەک کەشتی لە ناوچەکانیدا کەوتە بەر ھێرشی جیا جیای ئاو.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی یەمەن
* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی زەریای ھێمن
# ڕووباری سیند

سیند لە سەر نەخشە
**ڕووباری سیند** لە بەرزاییەکانی تەبەت سەرچاوە دەگرێت، بە ناو پاکستاندا تێدەپەڕێت و دەڕژێتە ناو زەریای عەرەب. سیند گەورەترین و پڕئاوترین ڕووباری پاکستانە کە خەڵکێکی زۆر لە دەوروبەری ئەودا بە وەرزێڕی خەریکن.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی چین
* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی پاکستان
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ئاو
# زمانە تورکییەکان

بڵاوبوونەوەی زمانە تورکییەکان لە ئەوراسیادا
**زمانە تورکییەکان** ماڵباتە زمانێکە کە لە ٣٥ زمان پێکدێت. زۆرجار ئەم ماڵباتە زمانە دەخرێتە ناو خێزانی زمانە ئاڵتەیکەکان کە پێکدێت لە ژاپۆنی و کۆری و مۆنگۆلی. ئاخێوەرانی ئەم کۆمەڵە زمانە دەکەونە ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوای ئاسیا، ناوەندی ئاسیا، سیبێریا و ئەناتۆلیا. زمانە ترکیکەکان زمانی زکماکی ١٧٠ ملیۆن کەسە. زمانی تورکیش زۆرترین ئاخێوەری ھەیە لەناو ھەموو زمانە تورکییەکان کە زیاتر لە ٧٥ ملیۆن ئاخێوەرە.

## تایبەتمەندی

خاسیەتەکانی ئەم ماڵباتە زمانە بریتین لە ئەگلوتیناسیۆن واتە بە لکاندنی وشە و پێشگر و پاشگر وشەی زۆر درێژ و ئاڵۆز دروست دەکرێ و تایبەتمەندییەکی دیش بریتییە لە نەبوونی جێندەر لە زمانەکان.

## خوێندوارەکان بە پێی وڵات

ئەم وڵاتانەی کە زۆرترین خوێندوار بە زمانی تورکییان تێدایە، ئەمانەن:

| ژمارە | وڵات | خوێندوارەکان (ملیۆن) | زمانەکان |
| --- | --- | --- | --- |
| ١ |  تورکیا | ٦٥ - ٥٥ | زمانی تورکی - زمانی ئازەربایجانی |
| ٢ |  ئۆزبەکستان | ٣٠ - ٢٥ | زمانی ئۆزبەکی - زمانی کازاخی |
| ٣ |  ئێران | ١٥ - ١٣ | زمانی ئازەربایجانی - زمانی قەشقایی |
| ٤ |  کازاخستان | ١٤ - ١٣ | زمانی کازاخی - زمانی ئۆزبەکی |
| ٥ |  چین | ١٢ - ١٠ | زمانی ئۆیغوری - زمانی کازاخی |
| ٦ |  ئازەربایجان | ١٠ - ٩ | زمانی ئازەربایجانی - زمانی تورکی |
| ٧ |  ڕووسیا | ١٠ - ٩ | زمانی تاتاری - زمانی باشقیری - زمانی یاقووتی |
| ٨ |  قرغیزستان | ٦ - ٥٫٥ | زمانی قرغیزی - زمانی ئۆزبەکی |
| ٩ |  تورکمانستان | ٥ - ٤٫٥ | زمانی تورکمانی - زمانی ئۆزبەکی |
| ١٠ |  یەکێتیی ئەورووپا | ٥ - ٤ | زمانی تورکی - زمانی ئازەربایجانی |
| ١١ |  ئەفغانستان | ٤ - ٣ | زمانی ئۆزبەکی - زمانی تورکمانی |
| ١٢ |  عێراق | ٢ - ١ | زمانی ئازەربایجانی - زمانی تورکی |
| ١٣ |  تاجیکستان | ١٫٥ - ١ | زمانی ئۆزبەکی - زمانی قرغیزی |
| ١٤ |  ویلایەتە یەکگرتووەکان | ١ - ٠٫٥ | زمانی تورکی - زمانی ئازەربایجانی |
| ١٥ |  سووریا | ١ - ٠٫٥ | زمانی ئازەربایجانی - زمانی تورکی |
| - | شوێنەکانی تری جیھان | ١ - ٠٫٥ | – |
| **ھەموو** | **زمانە تورکییەکان** | **١٨٠ - ١٧٠** | – |

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی ئەفغانستان
* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی ئێران
* دەروازەی ڕۆژھەڵاتی ناوین
* دەروازەی زمان
* دەروازەی تورکیا
* دەروازەی ڕووسیا
# ھەرێمی ئۆقیانووسی ھیندیی بەریتانیا

| ھەرێمی ئۆقیانووسی ھیندیی بەریتانیا |
| --- |
| بە ئینگلیزی: British Indian Ocean Territory |
| ناو بە زمانی فەرمی | British Indian Ocean Territory |
| کورتەناو | 🇮🇴 |
| ناسناوی خەڵک | British |
| زمانی فەرمی | زمانی ئینگلیزی |
| سروودی نیشتمانی | خودا پاشا بپارێزێت |
| دروشم | In tutela nostra Limuria |
| کیشوەر | ئەفریقا |
| وڵات | شانشینی یەکگرتوو |
| پایتەخت | بێ نرخ، Diego Garcia |
| دابەشکاریی کارگێڕی | ھەرێمەکانی دەرەوەی بەریتانیا |
| ناوچەی کاتی | UTC+06:00 |
| پۆتانی شوێن | ٦°٠′٠″S ٧١°٣٠′٠″E |
| نزمترین خاڵ | ئۆقیانووسی ھیند |
| دانیشتووان | ٣٬٠٠٠ |
| دراو | دۆلاری ئەمریکی، پاوەندی ستەرلینگی |
| Driving side | right |
| زمانەکان | زمانی ئینگلیزی |
| ڕووبەر | ٦٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| پاوانی ئینتەرنێتی | .io |
| وەسفی ئاڵا | flag of the British Indian Ocean Territory |
| وەسفی نیشان | Coat of arms of the British Indian Ocean Territory |
| جوگرافیای ئەم بابەتە | geography of the British Indian Ocean Territory |
| کۆدی تەلەفۆنی وڵات | +246 |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ھەرێمی ئۆقیانووسی ھیندیی بەریتانیا** (بی ئای ئۆ تی) ھەرێمێکی دەرەوەی وڵاتی بەریتانیایە کە لە ئۆقیانووسی ھینددا ھەڵکەوتووە. ھەرێمەکە لە حەوت ئاتۆڵی کۆمەڵە دوورگەی چاگۆس لەگەڵ زیاتر لە ١٬٠٠٠ دوورگەی تاکەکەسی پێکدێت، کە زۆربەیان زۆر بچووکن، و کۆی ڕووبەری زەوییەکەی دەگاتە ٦٠ square kilometre (٢٣ sq mi). گەورەترین و باشووریترین دوورگە دیێگۆ گارسیایە، ٢٧ square kilometre (١٠ sq mi)، کە شوێنی دامەزراوەیەکی سەربازیی ھاوبەشی شانشینی یەکگرتوو و ویلایەتە یەکگرتووەکانە. ئیدارەی فەرمی لە لەندەنەوە دوورە، ھەرچەندە زۆرجار پایتەختی ناوخۆیی بەوە دادەنرێت کە لەسەر دیێگۆ گارسیا بێت.

مۆریس بانگەشەی ئەوە دەکات کە حکوومەتی بەریتانیا کۆمەڵە دوورگەی چاگۆسی لە مۆریس جیاکردووەتەوە، و کۆلۆنییەکی نوێی دروست کردووە کە ئەویش ھەرێمی ئۆقیانووسی ھیندیی بەریتانیایە (بی ئای ئۆ تی). بەڵام، ئەمە لەلایەن شانشینی یەکگرتووەوە تانەی لێدەدرێت، کە سوورە لەسەر ئەوەی دوورگەکانی چاگۆس ھیچ پەیوەندییەکی مێژوویی یان کولتوورییان بە مۆریسەوە نەبووە، و تەنھا لە ماوەی سەردەمی کۆلۆنیالیزمدا لە مۆریسەوە (٢١٩١ کم یان ١٣٦١ میل دوور) وەک ئاسانکارییەکی کارگێڕی بەڕێوەدەبران، وەک چۆن لە کاتی دەسەڵاتی فەڕەنسا بەسەر دوورگەکاندا باو بوو. مۆریس زیاتر بانگەشەی ئەوە دەکات کە، بۆ خۆدزینەوە لە لێپێچینەوە لە نەتەوە یەکگرتووەکان بەرامبەر بەردەوامیی دەسەڵاتی کۆلۆنیالیزمی، شانشینی یەکگرتوو بانگەشەی کردووە کە چاگۆس ھیچ دانیشتووانێکی ھەمیشەیی نییە، بەڵام تانە لەوە دەدرێت.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
* دەروازەی جوگرافیا
# جەیمز کوک

| جەیمز کووک  |
| --- |
|  |
| لەدایکبوون | ٧ی نۆنڤەمبری ١٧٢٨ مارتۆن، یۆرکشایر، بریتانیا |
| مەرگ | ١٤ی فێبریوەری ١٧٧٩ کێئالاکێکوا، ھاوایی |
| نەتەوە | بریتانیایی |
| پیشە | زەریاپێو، شوێندۆز و جیھان گەڕ |

**جەیمز کووک** (١٧٢٨-١٧٧٩) زەریاپێو و شوێندۆزی بریتانیایی بوو کە چەندین جار بۆ دۆزینەوەی وشکاییە نوێکان ڕووی ئەرز ڕووی کردە ناوچەکانی ئۆقیانووسی ئارام و ئۆسترالیای ھاوچەرخ.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی ئانتارکتیکا
* دەروازەی ژن
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
# زمانی ئیسپانی

| ئیسپانی، کاستیلانۆ |
| --- |
| *español* و *castellano* |
| ژمارەی ئاخێوەران | ٤٠٠ ملیۆن  (-) ٥٠٠ ملیۆن وەک زمانی یەکەم یان زمانی دووەم |
| بنەماڵەی زمان | ھیندوئەورووپایی
* Italic
	+ ڕۆمانسی
		- Western Romanc
			* Gallo-Iberian
				+ Ibero-Romance
					- West Iberian
						* **ئیسپانی، کاستیلانۆ**
 |
| سیستەمی نووسین | لاتینی (ئەلفوبێی ئیسپانی) |
| ڕەوشی فەرمیبوون |
| زمانی فەرمییە لە |
٢١ وڵات
* دی جور:
* بۆلیڤیا
* کۆلۆمبیا
* کۆستاریکا
* کووبا
* کۆماری دۆمینیکان
* ئێکوادۆر
* ئێلسالڤادۆر
* گینێی ئیستوایی
* گواتیمالا
* ھۆندووراس
* پەنەما
* پاراگوای
* پێروو
* پۆرتۆ ڕیکۆ
* ئیسپانیا
* ڤێنیزوێلا
* کۆماری دیموکراتیی عەرەبیی سەحرا
 دی فاکتۆ:
* ئەرژەنتین
* چیلی
* مەکسیک
* نیکاراگوا
* ئوروگوای
* **زمانی کەمینە لە**:
* ویلایەتە فیدراڵییەکانی مایکرۆنیزیا
* گوام
* دوورگەکانی مارشاڵ
* دوورگەکانی ماریانای باکوور
 پالاو
* فلیپین

ڕێکخراوە نێونەتەوەیییەکان:
* نەتەوە یەکگرتووەکان
* Andean Community of Nations
* یەکێتیی ئەورووپا
* Mercosur
* Organization of American States
* Union of South American Nations
 |
| سامان دەدرێتەوە بەدەستی | Association of Spanish Language Academies (Real Academia Española and 21 other national Spanish language academies) |
| کۆدەکانی زمان |
| ISO 639-1 | `es` |
| ISO 639-2 | `spa` |
| ISO 639-3 | `spa` |
| Linguasphere | `51-AAA-b` |
| ██ ئەو وڵاتانە کە تێیدا فەرمین.
██ ھاوبەشی فەرمی.
██ زیاتر لە ٢٠٪ی دانیشتووان قسەی پێدەکەن. |
| **ئەم پەڕەیە ھێماکانی فۆنەتیکی IPA بە یوونیکۆدی تێدایە.** بەبێ پشتیوانیی نیشاندانی یوونیکۆد، لەوانەیە لە جێگەی کاراکتەرەکانی یوونیکۆد، نیشانەی پرسیار، چوارگۆشەکان یان ھێماکانی تر ببینی. |

**زمانی ئیسپانی** زمانێکی ڕۆمانییە لە خێزانی زمانە ھیندی و ئەورووپییەکان کە لە لاتینییەوە پەرەی سەندووە لە نیمچەدوورگەی ئیبێریانی سەر بە ئەورووپا. لە ئەمڕۆدا زمانێکی جیھانییە بە زیاتر لە ٥٠٠ ملیۆن قسەکەری ڕەسەنی ھەیە، بە شێوەیەکی سەرەکی لە ئەمریکاکان و ئیسپانیا. زمانی ئیسپانی زمانی سەرەکی ٢٠ وڵاتە، و دووەم زمانی جیھانییە کە زۆرترین ئاخێوەری ڕەسەنی ھەبێت لەدوای مەنداریی چینی. لەدوای ئینگلیزی، مەنداریی چینی، ھیندوستانی (ھینیدی و ئوردو) چوارەم زمانە کە زۆرترین قسەی پێ بکرێت.

## ئەمانەش ببینە

* زمانی پورتوگالی
* زمانی فەڕەنسی

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئیسپانیا
* دەروازەی زمان
* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی ئەرژەنتین
* دەروازەی مەغریب