Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ئەلاباما

|  |
| --- |
| **ویلایەتی ئەلاباما** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| ئاڵای ئەلاباما | نیشانی ئەلاباما |
| **نازناوەکانی ویلایەت:** Yellowhammer State دڵی دایکسی، ویلایەتی کەتان |
| **دروشمی فەرمی:** (بە لاتین:وێرانە پشتیوانی لە مافەکانمان دەکەین) |
| Map of the United States with ئەلاباما highlighted |

 |
| **ناوەند** | مۆنتگۆمێری |
| **گەورەترین شار** | بیرمینگھەم ٢١٢٬٢٣٧ (سەرژمێری ٢٠١٠) |
| **ڕووبەر** | پلە: 30th |
|  - بە کیلۆمیتری ٤گۆش | ١٣٥٬٧٦٥ |
| **ئاپۆڕه‌** | پلە: 23rd |
|  - سەرژمێریی ۲۰۰۰ | ٤٬٨٠٢٬٧٤٠ (٢٠١١ سەرژمێری) |
|  - بڵیندترین شوێن | کێوی چیھا    ٧٣٥٫٥ میتر |
|  - نزمترین شوێن | کەنداوی مێکسیکۆ    ٠ میتر |
| **ڕێکەوتی پەیوەست بوون بە ویلایەتە یەکگرتووەکان** | ١٤ی کانوونی یەکەمی ١٨١٩ پلە: 22nd |
| **فەرماندار** | ڕۆبێرت جی بێنتلەی (ک) |
| **ئەندامانی سەنا** | ڕیچارد شێلبای (ک) جێف سێسشێنز (ک) |
| **نیشانەی کورتکراوەی ویلایەت** | AL |
| **ماڵپەڕی ڕەسمی ویلایەت** | www.Alabama.gov |

**ئەلاباما** ویلایەتێکە لە ئەمریکا ڕووبەری دەگاتە ٢٧٦٥١٣٥ کم و ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٠٨دا گەیشتە ٩٬٠٠٦٬٦١٤ کەس.
ئەلاباما بیست و دوھەمین ویلایەتە کە بە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئامریکا پەیوەست بووە. ئەم ویلایەتە لە باکووردا لەگەڵ تێنێسی، لە باشووردا لەگەڵ فلۆریدا و کەنداوی مێکسیک، لە ڕۆژھەڵاتدا لەگەڵ جۆرجیا و لە ڕۆژاوادا لەگەڵ میسیسیپی ھاوسنوورە. ئەلاباما ٣٠ھەمین ویلایەتی گەورەی ئامریکا لەڕووی ڕووبەرەوە و ٢٣ھەمین ویلایەت لەڕووی ژمارەی دانیشتووانە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی جوگرافیا
# دەزگای نەتەوە یەکگرتووەکان

بنکەی ژنێڤ نەتەوە یەکگرتووەکان لە ژنێڤ(سویسرا) کە گەورەترین بنکەیە، لەدوای بنکەی سەرەکی نەتەوە یەکگرتووەکان (شاری نیویۆرک).
**دەزگای نەتەوە یەکگرتووەکان** بریتییە لە نەتەوە یەکگرتووەکان و شەش ئەندامی سەرەکی نەتەوە یەکگرتووەکان: کۆڕی گشتیی، ئەنجومەنی ئاسایش، ئەنجومەنی ئابوۆری و کۆمەڵایەتی، نووسینگە، دادگای نێونەتەوەییی داد و ئەنجومەنی سەرپەرشتی ھەروەھاڕێکخراوە تەنیشتیەکان.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
# ینسو

**ینسو** (بە چینی:殷墟 واتا: وێرانبوەکانی ین) شوێنێکە کە پایتەختی شانشینێکی چینە بە گوێرەی دۆزینەوە شوێناوارناسییەکان لە ڕێگەی خوێندنەکان لەسەر ئێسک کە ڕێگەی دا بە ناسینەوەی سەرەتاترین نوسراوە دێرینەکانی چین وێرانبووەکانی ینسو یان ئەو شتانەی لە مێژووی ین مابوونەوە بریتییە لە دواین پایتەختی دێرینی شانگ (**ین**) کە پایتەخەتەکە بۆ ھەشت نەوە بوونی ھەبووە بۆ ٢٥٥ ساڵ. و لە ماوەی ١٢ پاشای ئەوسات. ینسو لە ساڵی ١٨٩٩ دۆزرایەوە ینسو یەکێکە لە گەورەترین و کۆنترین شوێنەواری چین کە میراتی جیھانیی یوونێسکۆ لە ساڵی ٢٠٠٦ دیاریکرد

## سەرچاوەکان

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی چین
* دەروازەی زانستی ماددە
# یووی مەزن

پاشا یو، کە لەلایەن وێنەکێشی شانشینی سۆنگ ما لین (馬麟) وێنای بۆ کراوە.
**یوی مەزن (بە چینی: 大禹)** پاشایەکی ئەفسانەیی بوو لە مێژووی دێرینی چین، پاشا یو بە ناساندنی ڕێگاکانی کۆنتڕۆلی لافاو بەناوبانگ بوو. دامەزرێنەری شانشینی سیا بوو وە فەرمانڕەوایی پشتاوپشتی کردە فەرمی لە چین. زۆربەی چیڕۆکەکانی پاشا یوو لەلایەن مێژوونوس سیما چیان لە کتێبی تۆماری مەزن شیجی کۆکراونەتەوە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی چین
* دەروازەی ئاسیا
# ئەندامی ھەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان

ئەندامی ھەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان.
**ئەندامانی ھەمیشەیی نەتەوە یەکگرتووەکان ئەنجومەنی ئاسایش**(ھەروەھا ناسراو بە **پێنج ھەمیشەیی**، **پێنج گەورە**، یان **P٥**)پێنج دەوڵەتەکەن کە بەیاننامەی ١٩٤٥ نەتەوە یەکگرتووەکان کورسیێکی ھەمیشەیی لە ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان بە ئەوان بەخشین:چین (پێشتر کۆماریی چین)، فەرەنسا، ڕووسیا (پێشتر یەکێتیی سۆڤیەت)، شانشینی یەکگرتوو، و وڵاتە یەکگرتووەکان. ئەم وڵاتانە ھەموو ھاوپەیمان بوون لە جەنگی جیھانی دووەم، کە ئەوان بردیانەوە. ھەروەھا ئەوان ھەموو چەکی ناوکیان ھەیە. سەرجەم ١٥ دەوڵەتی ئەندام لە ئەنجومەنی ئاسایش خزمەت دەکەن. ھەر یەکێکی پێنج ئەندام ھەمیشەیە کە توانای ڕی نەدان بەھەلسان بەکردنی کارێکیان ھەیە، کە ئەوان توانا دەکات بە ڕێ بگرێت لە ھەر ڕەشنووسی بڕیاری" سەرەکی " ئەنجومەنی ئاسایش، بێگوێدانەی ئاستی پشتگیریی نێودەوڵەتی.

## ئەندامانی ھەمیشەیی ئێستا

| وڵات | نوێنەرايەتى كردنى دەوڵەتى هەنووكە | نوێنەرايەتى كردنى دەوڵەتى پێشوو | سەركردەى بەڕێوەبەرى هەنووكە | نوێنەرى هەنووكە |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  چین |  چین (from 1971) |  Republic of China (1945–1971) | سەرۆک: شی جین پینگ سەرۆك وەزيران: ليى كەقيانگ | Ma Zhaoxu |
|  فەڕەنسا |  French Fifth Republic (from 1958) |  حكومەتى كاتيى كۆماريى فەڕەنسى (١٩٤٥–١٩٤٦) داڕێژە:Country data French Fourth Republic (1946–1958) | سەرۆک: ئێمانوێل ماکرۆن سەرۆک وەزيران: ئێدواد فيلييپێى | François Delattre |
|  ڕووسیا |  ڕووسیا (from 1991) |  یەکێتیی سۆڤیەت (1945–1991) | سەرۆک: ڤلادیمیر پوتین سەرۆک وەزيران: دمیتری مێدڤێدێڤ | Vasily Nebenzya |
|  شانشینی یەکگرتوو |  شانشینی یەکگرتوو (لە ١٩٤٥) | — | سەرۆک وەزيران: تێریزا مەی | Karen Pierce |
|  ویلایەتە یەکگرتووەکان |  ویلایەتە یەکگرتووەکان (لە ١٩٤٥) | — | سەرۆک: جۆ بایدن | Jonathan Cohen |

## سەرچاوەکان

* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
* دەروازەی چین
* دەروازەی فەڕەنسا
* دەروازەی ڕووسیا
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگەکانی `<ref>` بۆ گرووپێک بەناوی «note» ھەن، بەڵام ھیچ تاگێکی ھاوتای `<references group="note"/>` نەدۆزرایەوە
# دووەم جەنگی چین و ژاپۆن

| یەکەم جەنگی چین و ژاپۆن
 |
| --- |
| بەشێک لە شەڕی پاسفیک، سەردەمی نێوان جەنگەکان
 |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| ڕێکەوت | ٧ی تەممووزی ١٩٣٧–٢ی ئەیلوولی ١٩٤٥ (٨ساڵ،١مانگ، ٣ھەفتە،٥ڕۆژ)
 |
| شوێن | چین و ھیندۆچین و میانمار (بوڕما) |

 |
| جەنگاوەران |
|  کۆماری چین حیزبی کۆمۆنیستی چین
 | ئیمپراتۆریەتیی ژاپۆن
 |
| فەرماندە و سەرکردەکان |
| چیانگ کای شیک ماو تسی تۆنگ
 | ھیرۆھیتۆ
 |

**دووەم جەنگیچین و ژاپۆن** لە نێوان کۆماری چین و ئیمپراتۆرییەتی ژاپۆن لە نێوان ساڵانی ١٩٣٧ بۆ ١٩٤٥ ڕوویدا، دوای قۆناغێکی شەڕ کە لە مانچوریادا جێگیر بوو کە لە ساڵی ١٩٣١ دەستی پێکرد و بە بەشێک لە جەنگی جیھانی دووەم دادەنرێت، و زۆرجار وەک سەرەتای جەنگی جیھانی دووەم لە ئاسیا دادەنرێت؛ و دووەم جەنگی چین و ژاپۆن گەورەترین جەنگ بووە لە ئاسیا لە سەدەی بیستەمدا و بە "ھۆلۆکۆستی ئاسیا " وەسف کراوە، ئەمەش وەک ئاماژەیەکە بۆ قەبارەی ئەو تاوانە جەنگییەی ژاپۆن کە دژی ھاووڵاتیانی مەدەنی چینی کردی. و ئەم جەنگە لە وڵاتی چین بە **شەڕی بەرخودان لە دژی دەستدرێژی ژاپۆن** ناسراوە (بە چینی: 抗日战争).

لە ١٨ی ئەیلوولی ساڵی ١٩٣١، ژاپۆنییەکان ڕووداوی موکدێنیان سازکرد، کە ڕووداوێکی ئاڵای درۆینە بوو بۆ پاساوھێنانەوە بۆ داگیرکردنی مانچوریا، و دامەزراندنی دەوڵەتێکی بووکەڵەیی کە لە مانچوکوو دروست کرابوو. ئەمەش ھەندێک جار وەک سەرەتای شەڕەکە دیاری دەکرێت. لە ساڵانی ١٩٣١ تا ١٩٣٧، چین و ژاپۆن تووشی شەڕ و پێکدادان ھاتن، کە لەوانە لە شەنگەھای و و لە باکووری چین. ھێزە نەتەوەپەرست و کۆمۆنیستەکانی چین کە چیانگ کای شێک و ماو تسی تۆنگ سەرۆکایەتیان دەکرد، لە ساڵی ١٩٢٧ەوە لە جەنگدا بوون لە شەڕی نێوخۆییی چین. کە لە کۆتایی ساڵی ١٩٣٣ چیانگ کای شێک کۆمۆنیستەکانی چینی گەمارۆدا کە لە ھەوڵێکدا بوو بۆ ئەوەی دواجار کۆمۆنیستەکان لەناو ببات، و ئەوەش کۆمۆنیستەکانی ناچارکرد بچنە ناو ڕێپێوانی درێژەوە، لە ئەنجامدا کۆمۆنیستەکان نزیکەی ٩٠٪ی پیاوەکانیان لەدەستدا. لەگەڵ نزیکبوونەوەی لەشکرکێشییەکی ژاپۆن، چیانگ کای شێک ھێشتا ڕەتیکردەوە بەرەیەکی یەکگرتوو پێکبھێنێت لەگەڵ کۆمۆنیستەکان بۆ ئەوەی شەڕ لە دژی ژاپۆنییەکان بکەن، پێش ئەوەی لەلایەن ژێردەستەکانییەوە بخرێتە ژێر دەستگیرکردنەوە بە زۆرەملێیی، لە کۆتایی ساڵی ١٩٣٦دا بەرەی یەکگرتووی دووەم پێکھێنرا بۆ ئەوەی پێکەوە بەرەنگاری لەشکرکێشی ژاپۆن بۆ سەر چین ببنەوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی شەڕ
* دەروازەی چین
* دەروازەی ژاپۆن
* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی دەیەی ١٩٣٠
* پەڕگە:Kurdish portal wiki6765.pngدەروازەی دەیەی ١٩٤٠
* دەروازەی مێژوو
# پای

کاتێ تیرەی بازنەکە ١ بێت، چێوەکەی دەبێتە π، کە یەکسانە لەگەڵ ئەو مەودایە لە یەک سووڕانەوەدا دتلێتەوە.
**پای** (هێمای پیتی ئەلفوبێی یۆنانی: WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 ) ژمارەیەکی *نەگۆڕی* بەناوبانگە لە بیرکاریدا کەڵکی زۆری لێ وەردەگیرێ. لە ئەندازەی ئیقلیدسیدا ئەم ژمارەیە لە دابەشکردنی چێوەی بازنەیەک بە سەر تیرەکەیدا بە دەست دێت و بە نزیکی دەکاتە: ٣٫١٤١٥٩ و ژمارەی ڕەنووسەکانی بێکۆتایە. ئەم ژمارەیە لەمێژەیە ناسراوە، بەڵام یەکەم کەس کە پیتی یۆنانیی **π**ی بۆ بەکار ھێنا ویلیام جۆنز، بیرکاری وێڵزی بوو کە لە ساڵی ١٧٠٦دا ئەم پیتەی بۆ دانا.

## سەرچاوەکان

بە نیوەتیرەش حیسابی بکەین، چێوە = 2 x پای x نیوەتیرەی بازنەکە.
* دەروازەی ماتماتیک
* دەروازەی شیکاریی ماتماتیکی
* دەروازەی ئەندازە
# پەنجە

**پەنجە** یان **قامک** بەشێکە لە ئەندامەکانی لاشە. زۆربەی گیانلەبەرەکان دە پەنجەیان ھەیە. مرۆڤ دە پەنجەی ھەیە. ھەر دەستەو پێنچ پەنجەیە، و ناوی پەنجەکانی دەستی مرۆڤ بریتییە لە: توتە و برای توتە و باڵا بەرزە و دۆشاو مژە و ئەسپێ کوژە.

## ناو

لە شێوەزار و زمانە کوردییەکاندا جگە لە وشەی *پەنجە*، ئەم وشانەش بۆ ئەم مەبەستە بە کار دەچێت:

قامک، ھەنگوست، پەنجە، تلی، تیلک، تپڵ، پل، تلھد، تلیک، گوست، تل، بەتک، پتوی، ئەنگوست، بیسیلک، تبل، تپلک، گلک، ئەموست، ئەنگشت، کلک، کلگ، تلم، گوت.

## ئەمانەش ببینە

* کلکەوانە

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی لەشی مرۆڤ
* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی تەندروستی
# گەنین

**گەنین ( FERMENTION)**

بریتیە لە شەکرە شیبوونەوە و ڕێچکەی کیمیای زیندەی کە بەهۆی نەبوونی ئۆکسجین لەناو سایتۆسۆڵی خانەدا ترشی پایرۆڤیک دەگۆڕێت بۆ ئاوێتەی ئەندامی دیکە.

و NAD+ پەیدا دەبێ کە بەکاردێتەوە بۆ بەردەوامی شەکرە شیبوونەوە و پەیداکردنی ATP زیاتر.

سەرچاوە: کتێبی زیندەزانی پۆلی یانزەیەمی ئامادەیی.

* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی خۆراک
# دوکخا

**دوکخا** چەمکێکی گرنگی بودیزممە. کە بە "ئازارچەشتن - زەحمەتی" وەرگێڕانی بۆ دەکرێت. چەمکەکە لەسەر ئەوەیە تێبگەین بۆچی خەڵک دڵخۆش نین. چەمکەکە یەکێکە لە چوار ڕاستییە ڕەسەنەکە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Dukkha»، ویکیپیدیای ئینگلیزی سادە. سەردان لە ٢٧ی شوباتی ٢٠٢٢.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی بودیزم
# ژاوۆی دواتر

| دواین ژاوۆ (後趙)趙 |
| --- |
| شوێنی دواین ژاوۆ   |
| **پایتەخت** | سیانگوۆ (319–335, 350–351) ێچینگ (335–350)
  |
| دەوڵەت | پاشایەتی |

**دواین ژاوۆ** (بە چینی:后赵 چینی دێرین:後趙 خوێندنەوە: ھۆو ژاوۆ: ٣١٩ تا ٣٥١) ویلایەتێک بوو لە شانزە شانشینەکە لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی جین لە مێژووی دێرینی چین، دواین ژاوۆ لەلایەن خێزانی خانەدانی شی دامەزراوە کە لە ڕەگەزی جیێ بوون رەگەزێ جیێ بە تەواوی لەوانەیە خەڵکانی یێنیسێیان بن وەبە نزیکترین زمان بکەن لە چینیەوە (زمانی یێنیسێیان)

کاتێک ژاوۆی دواتر دامەزرا لەلایەن شی لێ، پایتەخەتەکەی سیانگوۆ بوو (لە جیھانی ئەمرۆدا: 襄國 سینگتای، ھێبێی) بەڵام لە ٣٣٥ شی ھو پایتەختی وڵاتی گواستەوە بۆ یێیچێنگ (鄴城، لە جیھانی مۆدێرنی ئەمڕۆدا: ھاندان، ھێبێی)

## ئەمانەش ببینە

* وو ھوو
* لیو یوان
* شی لێ

## سەرچاوەکان
# سندووقی دراوی نێونەتەوەییی

| سندووقی دراوی نێونەتەوەییی |
| --- |
|  |
| بەشێکە لە | Bretton Woods system |
| دامەزران | ٢٢ی تەممووزی ١٩٤٤ |
| بواری کار | loan origination |
| پۆستی سەرۆکی ئەم ڕێکخراوە | Managing Director of the International Monetary Fund |
| Chief executive officer | Kristalina Georgieva |
| زمانی فەرمی | زمانی ئینگلیزی |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| ئەندامی | Network for Greening the Financial System، ORCID |
| بەشێکە لە کۆمپانیای | نەتەوە یەکگرتووەکان |
| ھاوبەشی لەگەڵ | ڕێکخراوەی نێونەتەوەییی فڕۆکەوانیی مەدەنی |
| شوێنی بارەگاکان | واشینگتن دی سی |
| دەقی بنەڕەتی | Articles of Agreement of the International Monetary Fund |
| وێبگە |  |
| Official observer status in organization | World Intellectual Property Organization، International Organization for Migration، کۆڕی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**سندووقی دراوی نێونەتەوەییی** (**ئای-ئێم-ئێف**) دامەزراوەیەکی داراییی نێونەتەوەیی و دەزگایەکی تایبەتمەندی نەتەوە یەکگرتووەکانە، بنکە سەرەکییەکەی لە واشینگتن دی سییە. لە ١٩١ وڵاتی ئەندام پێکدێت، و ئەرکە ڕاگەیەندراوەکەی «کارکردن بۆ پەرەپێدانی ھاوکاریی دراویی جیھانی، دەستەبەرکردنی سەقامگیریی دارایی، ئاسانکاریی بازرگانیی نێونەتەوەییی، بەرەوپێشبردنی ھەلی کار و گەشەی ئابووریی بەردەوام، و کەمکردنەوەی ھەژاری لە سەرانسەری جیھاندا»یە. ئای-ئێم-ئێف وەک قەرزدەری کۆتا ھەوڵ بۆ ئەو ئەندامانەی کە تووشی قەیرانی ڕاستەقینە یان ئەگەریی تەرازووی پارەدان دەبن کار دەکات.

لە تەممووزی ١٩٤٤ لە کۆنفرانسی برێتۆن وودز لەسەر بنەمای بیرۆکەکانی ھاری دێکستەر وایت و جۆن مەینارد کەینز دامەزرا، ئای-ئێم-ئێف لە ساڵی ١٩٤٥دا بە ٢٩ وڵاتی ئەندام و بە ئامانجی بنیاتنانەوەی سیستمی دراویی نێونەتەوەیی بە فەرمی دەستی بەکار کرد. لە ماوەی سێ دەیەی یەکەمیدا، ئای-ئێم-ئێف سەرپەرشتیی سیستمی برێتۆن وودزی ڕێکخستنەکانی نرخی ئاڵوگۆڕی جێگیری دەکرد. دوای ڕووخانی ئەم سیستەمە لە ساڵی ١٩٧١، ڕۆڵی سندووقەکە گۆڕا بۆ بەڕێوەبردنی کێشەکانی تەرازووی پارەدان و قەیرانە دارایییە نێونەتەوەیییەکان، و بوو بە دامەزراوەیەکی سەرەکی لە سەردەمی جیھانگیریدا.

لە ڕێگەی سیستمی پشکەوە، وڵاتان پارە بۆ سندووقێکی ھاوبەش دابین دەکەن کە دەتوانن لێی وەربگرن ئەگەر تووشی کێشەی تەرازووی پارەدان ببن؛ پشکی وڵاتێک توانای دەنگدانیشی دیاری دەکات. وەک مەرجێک بۆ قەرزەکان، ئای-ئێم-ئێف زۆرجار داوا لە وڵاتانی قەرزوەرگر دەکات کە چاکسازیی سیاسی ئەنجام بدەن، کە بە چاکسازیی پێکھاتەیی ناسراوە. ھەروەھا ڕێکخراوەکە ھاوکاریی تەکنیکی و چاودێریی ئابووری بۆ ئابووریی ئەندامەکانی دابین دەکات.

مەرجەکانی قەرزی ئای-ئێم-ئێف ڕەخنەیان لێ گیراوە بەھۆی سەپاندنی ڕێکارەکانی دەستپێوەگرتن کە دەتوانن ڕێگری لە چاکبوونەوەی ئابووری بکەن و زیان بە ھەژارترین توێژەکان بگەیەنن. ڕەخنەگران باس لەوە دەکەن کە سیاسەتەکانی سندووقەکە سەروەریی ئابووریی نەتەوە قەرزوەرگرەکان سنووردار دەکات و پێکھاتەی بەڕێوەبردنی لەلایەن وڵاتانی ڕۆژاواوە کۆنترۆڵکراوە، کە خاوەنی پشکێکی ناھاوسەنگی توانای دەنگدانن. بەڕێوەبەری گشتی و سەرۆکی ئێستا ئابووریناسی بولگاری کریستالینا جۆرجیێڤایە، کە لە ١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٩وە ئەم پۆستەی وەرگرتووە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئابووری
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
* دەروازەی کۆمەڵگا
# وێستگەی شەمەندەفەر

وێستگەیەکی شەمەندەفەر لە سوید.
**وێستگەی شەمەندەفەر** ئەو شوێنەیە کە گەشتیاران دەتوانن بچنە ناو شەمەندەفەر یاخوود تیایدا دابەزن.

* دەروازەی شەمەندەفەر
* دەروازەی فەڕەنسا
* دەروازەی نژیاروانی
# ئانھوی

لەسەر نەخشە
**ئانھوی** پارێزگاییەکی داخراوی کۆماری گەلی چینە، بەشێکە لە ڕۆژھەڵاتی چین. پایتەخت و گەورەترین شاری ھێبێیە. ڕووباری یانگتسی و ھوایی لەناویدان، ھاوسنوورە لەگەل جیانگسو بەرەو ڕۆژھەڵات، ژێجیانگ بەرەو باشووری ڕۆژھەڵات، جیانگسی بەرەو باشوور و ھوبێی بەرەو باشووری ڕۆژاوا، ھێنان بەرەو باکووری ڕۆژاوا.

ڕێژەی دانیشتووانەکەی ٦٣ ملیۆن خەملێنراوە، ھەشتەمینە لەڕووی چڕی دانیشتووان لە پارێزگاکانی چین. ١٢یەم چڕترین ناوچەیە لە تەواوی ٣٤ پارێزگاکەی تری چین. دانیشتووانی ئانھوی بە زۆری لە خەڵکی ھانی چینی پێکھاتووە،

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Anhui»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٣ی شوباتی ٢٠٢٢.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی چین
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی سیاسەت
# دەیەی ٢٠٠٠

لە سەرەوەی چەپەوە، بە ئاراستەی کاتژمێر: ناوەندی بازرگانی جیهانی ئاگری گرتووە و پەیکەری ئازادی لە کاتی هێرشە تیرۆریستییەکانی ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١ ؛ یۆرۆ لە ساڵی ٢٠٠٢ دا دەچێتە ناو دراوی ئەوروپی؛ پەیکەرێکی سەدام حوسێن کە لە کاتی جەنگی عێراقدا لە ساڵی ٢٠٠٣دا ڕووخێنرا و لە ساڵی ٢٠٠٦دا حوسێن بە تاوانی دژی مرۆڤایەتی لە سێدارە دەدرا؛ سەربازانی ئەمریکا لە کاتی شەڕی تیرۆر بەرەو هێلیکۆپتەرێکی سوپا لە ئەفغانستان ; سۆشیال میدیا لە ڕێگەی ئینتەرنێتەوە لە سەرانسەری جیهاندا بڵاودەبێتەوە؛ سەربازێکی چینی سەیری ئۆڵۆمپیادی هاوینەی ٢٠٠٨ دەکات کە لە پەکین دەستی پێکردووە; گەورەترین قەیرانی ئابووری لەوەتەی خراپیی ئابووریی گەورە لە ساڵی ٢٠٠٨دا ڕووی لە جیهان کردووە؛ تسونامییەک لە بوومەلەرزەکەی زەریای هیندی لە ساڵی ٢٠٠٤دا زیاتر لە ٢٣٠ هەزار کەسی کوشت، و دەبێتە بەهێزترین بوومەلەرزە لە دوای بوومەلەرزەکەی ساڵی ١٩٦٤ی ئەلاسکا
**دەیەی ٢٠٠٠** یەکەم دەیەی ھەزارەی سێیەمە کە لە یەکەمی کانوونی دووەمی ٢٠٠٠ دەستی پێکردووە و لە کۆتا ڕۆژی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩ کۆتایی ھاتووە. ئەم دەیەیە شایەتی تەشەنەسەندنی جیھانگیری بوو لە سایەی گەشەی ئینتەرنێت، کە یارمەتیدەر بوو لە باشتربوونی پەیوەندییەکان و ئاڵوگۆڕی زانیاری لە نێوان بەشەکانی جیھاندا. ھەروەھا دەستی کرد بە نیشاندانی کاریگەرییەکانی گەشەی ئابووری لەسەر ژینگە بەھۆی زیادبوونی خواست لەسەر وزە لە ھەمان کاتدا سەرچاوە تەقلیدییەکان کەم بووەوە. لە کۆتایی ئەو دەیەیەدا قەیرانی ئابووری سێبەرێکی ڕەشی خستە سەر کۆمەڵگای پێشکەوتوو و گەشەسەندووەکان کە تا ئەمڕۆش بەدەست کاریگەرییەکانیەوە دەناڵێنن.

## ڕامیاری و جەنگ

### هێرشی تیرۆریستی

| ڕوداوەكە | ڕێکەوت | دەوڵەت | مردن | بریندار | سەرچاوە |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ڕووداوەکانی ١١ی ئەیلوول | ١١ی ئەیلوولی ٢٠٠١ |  ویلایەتە یەکگرتووەکان | ٢٩٩٦ | ٦٫٠٠٠+ |  |
| هێرشی ئەنتراکس | ١٨ی ئەیلوولی ٢٠٠١ |  ویلایەتە یەکگرتووەکان | ٥ | ١٧ |  |
| بۆردومانەکانی بالی | ١٢ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢ |  ئیندۆنیزیا | ٢٠٤ | ٢٠٩ |  |
| قەیرانی بارمتەگرتنی شانۆی مۆسکۆ | ٢٣ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠٢ |  ڕووسیا | ١٣٠ | ٧٠٠+ |  |
| تەقینەوەکانی ڕیازی ڕۆژهەڵات | ١٢ی ئایاری ٢٠٠٣ |  عەرەبستانی سعوودی | ٣٩ | ١٦٠+ |  |
| تەقینەوەکانی کازابلانکا | ١٦ی ئایاری ٢٠٠٣ |  مەغریب | ٤٥ | ١٠٠+ |  |
| تەقینەوەکانی کۆمپلێکسی ئەل موهایا | ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣ |  عەرەبستانی سعوودی | ١٨ | ١٢٢+ |  |
| تەقینەوەکانی ئەستەمبوڵ | ٢٠ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٣ |  تورکیا | ٥٧ | ٧٠٠+ |  |
| تەقینەوەکانی مەدرید | ١١ی ئازاری ٢٠٠٤ |  ئیسپانیا | ١٩٣ | ٢٠٥٠ |  |
| تاتۆ تەقاندنەوە | ٢١ی نیسانی ٢٠٠٤ |  عەرەبستانی سعوودی | ٧ | ١٤٨+ |  |
| هێرشی هەواڵ | ٢٩ی ئایاری ٢٠٠٤ |  عەرەبستانی سعوودی | ٢٢ . ٢٢ | ٢٥ |  |
| قەیرانی بارمتە قوتابخانەی بێسلان | ١ی ئەیلوولی ٢٠٠٤ |  ڕووسیا | ٣٣٤ | ٧٨٣+ |  |
| ڕاس پێکدادان ڕوودەدات | ٦ی نیسانی ٢٠٠٥ |  عەرەبستانی سعوودی | ١٤+ | ١٠٥+ |  |
| تەقینەوەکانی لەندەن | ٧ی تەمموزی ٢٠٠٥ |  شانشینی یەکگرتوو | ٥٦ | ٧٨٤ |  |
| تەقینەوەکانی شەرم ئەلشێخ | ٢٣ی تەمموزی ٢٠٠٥ |  میسر | ٨٨ | ١٥٠+ |  |
| تەقینەوەکانی عەممان | ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥ |  ئوردن | ٦٠ | ١١٥ |  |
| بۆردومانکردنی حللە ٢٠٠٧ | ٦ی ئازاری ٢٠٠٧ |  عێراق | ٢٠٠+ | ٢٥٠+ |  |
| تەقینەوەکانی قەحتانیە | ١٤ی ئابی ٢٠٠٧ |  عێراق | ٥٠٠+ | ١٫٥٠٠+ |  |
| هێرشەکانی مومبای | ٢٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٨ |  ھیندستان | ١٦٦ | ٣٠٠+ |  |

## سەرچاوەکان

* دەروازەی دەیەی ٢٠٠٠
* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی وڵاتەکان
* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی دەیەی ٢٠٢٠
* دەروازەی مێژوو
# گەلانی ئێرانی

خەڵکی ئێران، یان گرووپە نەژادییەکانی ئێران، گروپێکی نەژادی-زمانەوانین کە بە شێوەیەکی سەرەکی بە یەکێک لە زمانەکانی ئێرانی قسە دەکەن و هاوبەشی کەلتووری و نەژادییان هەیە. ئەم خەڵکە لە سەرتاسەری بەرزایی ئێراندا بڵاو بوونەتەوە، لە هیندوکش تا ئاناتۆلیا و لە ئاسیای ناوەڕاستەوە تا کەنداوی فارس، لە ناوچەیەک کە پێی دەوترێت ئێران گەورە یان خاکی ئێران. هۆزە ئێرانییەکان ڕۆڵێکی زۆر گرنگیان لە مێژوودا گێڕاوە. مادەکان یەکێک لە یەکەمین وڵات و ئیمپراتۆریەتەکانی فرە ڕەگەزیان پێکهێنا، ئیمپراتۆریەتی هەخامەنشی، کە گەورەترین ئیمپراتۆریەتی جیهان بوو لەو کاتەدا و یەکەم زلهێز بوو لە مێژوودا. هۆزە کۆچەری سکایی و سارماتییەکان فەرمانڕەوایی خاکی فراوانی ئەوراسیا دەکەن و کاریگەرییەکی گەورەیان لەسەر ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا و ئاسیای ناوەڕاست هەبوو. ئایینە جۆراوجۆرەکانی بە ڕەچەڵەک ئێرانی، وەک زەردەشتی، میترایزم و مانویی، کاریگەری فەلسەفی زۆر گرنگیان هەبووە لەسەر چەمکەکانی جوولەکە، مەسیحیەت و ئیسلام.

گەلانی هاوچەرخی ئێران بریتین لە بەلوچ، گیلەک، ئازەربایجان، کورد، لور، مازندارانی، ئۆسێتی، پامیری، پشتون، تات قەفقازی، تاجیک، تالاش، وەخی، یەغنوبی و زازا. بڵاوبونەوەی ئێستایان لە سەرتاسەری بەرزایی ئێراندا درێژ دەبێتەوە – لە قەوقاز لە باکوورەوە تا کەنداوی فارس لە باشوور، لە ڕۆژهەڵاتی ئانادۆڵیا لە ڕۆژئاواوە تا تاشکورگان لە شینجیانگ لە ڕۆژهەڵات – ناوچەیەک دەگرێتەوە کە هەندێک جار پێی دەگوترێت ئێرانی گەورە و مەودای گەلانی فارسی زمان و کاریگەری جیۆپۆلەتیک و کەلتوورییان نیشان دەدات.

## ئەمانەش ببینە

* نەتەوەکانی ئێران
* پان ئێرانیزم

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئێران
* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی ئەفغانستان
* دەروازەی ڕۆژھەڵاتی ناوین
* دەروازەی عێراق
* دەروازەی زمان
* دەروازەی تورکیا
* دەروازەی سووریا
# جوانی

پەنجێرەی ڕۆزی رەیۆنات لە کڵێسای **نۆرت دامی** پاریس کە بە جوانترین ھیمای دەرکەوتنی خودا دێتە ھەژمار.
**جوانی** تایەبەتمەندی کەسایەتییەک، ئاژەڵێک، شوێنیک، شتێک یان باوڕێکە کە ئەزموونێک لە خۆشی یان ڕازی بوون ئەبەخشێتە مرۆڤ. جوانی وەک بەشیک لە جوانیناسی، کۆمەڵناسی و دەروونناسی کۆمەڵایەتیدا ھەژمار دەکرێت.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی فەلسەفە
* دەروازەی ھونەرەکان
# دەزگا سەربەخۆکانی حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

| دەزگا سەربەخۆکانی حکوومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| --- |
| لقی | United States federal agency |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

لە حکومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا، دەزگا سەربەخۆکان ئەو دەزگایانەن کە لە دەرەوەی وەزارەتە جێبەجێکارییە فیدراڵییەکان (ئەوانەی کە وەزیرێکی کابینەی سەرۆکایەتیان دەکات) و نووسینگەی جێبەجێکاری سەرۆک کار دەکەن.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی سیاسەت
# ئێف-٣٥

| ئێف-٣٥ |
| --- |
|  |
| لقی | فڕۆکە شەڕکەرەکانی بەرەی پێنجەم، فڕۆکەی شەڕکەری فرە مەبەست، فڕۆکەی ڕادارڕەوێن، fighter-bomber |
| بەکارھێنان | air combat |
| ناسناو | Lightning II |
| لەسەر بنچینەی | Lockheed Martin X-35 |
| پەرەپێدەر | لۆکھید مارتن |
| وڵاتی بنەڕەت | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| کارپێکەر | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| دروستکەر | Lockheed Martin Aeronautics، لۆکھید مارتن |
| یەکەم فڕین | ١٥ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦ |
| بزوێنەر | Pratt & Whitney F135 |
| ناوی سەربازی | F-35 |
| چوونە خزمەت | ٣١ی تەممووزی ٢٠١٥ |
| وێبگە |  |
| Compatible with | PAC-3 Missile Segment Enhancement |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**لۆکھید مارتن ئێف-٣٥ برووسکی دووەم** (بە ئینگلیزی: Lockheed Martin F-35 Lightning II) کوژرێنەری فڕۆکەی (Multirole combat) سەربازییە ئەو فڕۆکەیە لە نەوەی پێنجەمی فڕۆکەکانی ئەمریکایە، ئەم فڕۆکەیە لەلایەنی کۆمپانیای لۆکھید مارتنەوە دروستکراوە.
لە ١٥ی کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠٠٦ یەکەم فڕۆکەی (F-35A) کاری پێکرا
لە ئێستادا لە خزمەتی سەربازیدا ھەیە و تا ئێسا نزیکی ٢٣١ دانەی لێدروستکراوە
نرخی ھەر یەکێک لەو فرۆکەیە دەگاتە ٩٤٫٦ میلیۆن دۆلاری ئەمریکی

## بەشەکان

فڕۆکەی ئێف-٣٥ پێکدێت لە ٣ بەش:

* F-35A: ڕۆشتن و نیشتنەوەی وەکوو فڕۆکەیەکی ئاسایییە
* F-35B: ڕۆشتن و نیشتنەوەی وەکوو ستوونییە
* F-35C: ڕۆشتن و نیشتنەوە تایبەتە بە کەشتییە جەنگییەکان

## تایبەتمەندییەکان

* **دەستەی**:١
* **درێژی**: ٥١٫٤ پێ \ ١٥٫٧ م
* **خێرای**: ١٩٣٠ کیلۆمەتر لە یەک کاژێردا
* **بۆشایی نێوان باڵەکانی**: ٣٥ پێ \ ١٠٫٧ م
* **رووبەری باڵەکان**: ٤٠٦ پێ٢ \٤٢٫٧ م٢
* **کێشی باڵەکان**: ٥٢٦ کلیلۆگرام
* **کێشی فرۆکەکە**:٣١٫٨٠٠ کیلۆگرام \ بە لایەنی کەمی
* **جووڵەی فرۆکەکە**: 1× Pratt & Whitney F135

## سەرچاوەکان

* ئێف-٣٥ لەلایەن ئیسرائیلەوە پەرەی پێدەدرێ
* ئەمریکا\_ فرۆکەی جەنگی ئێف-٣٥ بەکاردەھێنێ ٢٠ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٦ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
* فرۆکەی f-35b کێشەی ھەیە!

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی فڕین
* دەروازەی دەیەی ٢٠٠٠
# تۆماس پەین

تۆماس پەین
**تۆماس پاین** (٢٩ی کانوونی دووەمی ١٧٣٧ – ٨ی حوزەیرانی ١٨٠٩) چالاکوانێکی سیاسیی ئەمریکی-ئینگلیسی بوو. یەکێک لە باوکە دامەزرێنەرانی ویلایەتە یەکگرتوەکان و کەسایەتییەکی لیبرال بوو.

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی مافەکانی مرۆڤ
* دەروازەی فەڕەنسا
* دەروازەی فەلسەفە
# کۆلێژی ھەڵبژاردنەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

نەخشەی کۆلێژی ھەڵبژاردنەکان بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ساڵی ٢٠١٦, کە بڕی دەنگەکانی ھەر ویلایەت و قەزای فیدراڵی نیشان دەدات
**کۆلێژی ھەڵبژاردنی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا** ناوێکە بۆ وەسفکردنی ٥٣٨ ھەڵبژێرەری فەرمی سەرۆکایەتی کە ھەر چوار ساڵ جارێک لە کاتی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیدا کۆدەبنەوە بۆ ئەوەی دەنگی فەرمی خۆیان بۆ سەرۆک و جێگری سەرۆکی ئەمریکا بدەن.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی سیاسەت