Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# سان فرانسیسکۆ

| سان فرانسیسکۆ |
| --- |
| بە ئینگلیزی: San Francisco |
|  |
| بەشێکە لە | ناوچەی کەنداوی سان فرانسیسکۆ، San Francisco–San Mateo–Redwood City metropolitan division |
| دامەزران | ٢٩ی حوزەیرانی ١٧٧٦ |
| ناو بە زمانی فەرمی | San Francisco |
| ناسناو | Frisco |
| ناونراوە لەدوای | فڕانسیس ئاسیزی |
| ناسناوی خەڵک | Franciscanaise، Franciscanais، San Franciscan، San Franciscans |
| دامەزرێنەر | José Joaquín Moraga، Francisco Palóu |
| زمانی فەرمی | زمانی ئینگلیزی، زمانی ئیسپانی |
| دروشم | Oro en paz. Fierro en guerra.، Gold in Peace, Iron in War |
| کیشوەر | ئەمریکای باکوور |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| پایتەختی | San Francisco County |
| دابەشکاریی کارگێڕی | کالیفۆڕنیا |
| ناوچەی کاتی | UTC−08:00، UTC−07:00، ناوچەی کاتیی ئۆقیانووسی ئارام |
| خاکی ئاماری | ناوچەی کەنداوی سان فرانسیسکۆ، Bay Area |
| ناوچەی جوگرافی | San Francisco Peninsula |
| پێداچوونی ناوچەیی | San Francisco–Oakland urbanized area، San Francisco–Oakland urban area |
| پۆتانی شوێن | ٣٧°٤٦′٣٠″N ١٢٢°٢٥′١٠″W |
| Coordinates of easternmost point | ٣٧°٤٨′٥٢″N ١٢٢°٢١′٣٤″W |
| Coordinates of northernmost point | ٣٧°٤٨′٤٠″N ١٢٢°٢٨′٣٨″W |
| Coordinates of southernmost point | ٣٧°٤٢′٢٨″N ١٢٢°٢٨′١″W |
| Coordinates of westernmost point | ٣٧°٤٦′٤٢″N ١٢٢°٣٠′٥٢″W |
| نووسینگەی بەڕێوەبردن | mayor of San Francisco |
| سەرۆک | Daniel Lurie |
| دەسەڵات | City and County of San Francisco |
| ئەنجومەنی یاسادانەر | San Francisco Board of Supervisors |
| دانیشتووان | ٨٧٣٬٩٦٥ |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ٣٠ مەتر |
| ھاوسنوورە لەگەڵ | Sausalito، Richmond، Alameda، Brisbane، Daly City |
| خاکی ھاوشێوە | San Francisco County |
| جێگەی دەگرێتەوە | Yerba Buena |
| ڕووداوە بەرچاوەکان | 1906 San Francisco earthquake، 1989 Loma Prieta earthquake |
| دەردەکەوێت لە بەرھەمی | Federation – The First 150 Years |
| ئامادە کراوە بە |  |
| ڕووبەر | ٦٠٠٫٥٩٢٢٠٢ کیلۆمەتر چوارگۆشە، ٦٠٠٫٥٩٠٢٨ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| وێبگە |  |
| ھاشتاگ | SanFrancisco |
| وەسفی ئاڵا | flag of San Francisco |
| مۆر (نیشانە) | Seal of San Francisco |
| Köppen climate classification | warm-summer Mediterranean climate |
| ئابووری بابەت | economy of San Francisco |
| دیمۆگرافیای بابەت | demographics of San Francisco |
| Date of incorporation | ١٥ی نیسانی ١٨٥٠ |
| کۆدی تەلەفۆن | 415، 628 |
| Category for honorary citizens of entity | Q19473393 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

وێنەی سان فرانسیسکۆ
**شار و شارستانی سانفرانسیسکۆ** (بە ئینگلیزی: The City and County of San Francisco) چوارەمین شاری پڕئاپۆرەی کالیفۆرنیا و دوازدەھەمین شاری پڕئاپۆرەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە ساڵی ٢٠٠٨، ئاپۆرەی بەراوردکراوی ٨٠٨٩٧٦ بووە.

## پەڕاوێزەکان

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
* دەروازەی کالیفۆڕنیا
* ھێمای دەروازەدەروازەی شارەکان
# ھێزەکانی ناوەند

| ھێزەکانی ناوەند |
| --- |
|  |
| ناکۆکی | جەنگی جیھانیی یەکەم |
| جێ | بەرلین |
| کاتی ڕوودان | ٢٨ی حوزەیرانی ١٩١٤ |
| ڕێکەوتی دەستپێکردن | ١ی کانوونی دووەمی ١٩١٤ |
| ڕێکەوتی کۆتاییھاتن | ١١ی تشرینی دووەمی ١٩١٨ |
| بەرامبەر | ھاوپەیمانانی جەنگی جیھانیی یەکەم |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**زلھێزەکانی ناوەند** و بە **ئیمپراتۆرییەتەکانی ناوەندی** ناسراوە، یەکێک بوو لەو دوو ھاوپەیمانییە سەرەکییەی کە لە جەنگی جیھانیی یەکەم (١٩١٤–١٩١٨)دا شەڕیان کرد. پێکھاتبوو لە ئیمپراتۆریەتی ئەڵمانیا‌، نەمسا-مەجارستان، ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و شانشینی بولگاریا و بە ھاوپەیمانی چواری ناسرابوو. داگیرگەکانی ئەو وڵاتانە لە لایەن ھێزەکانی ناوەند وەک نیوگینیای ئەڵمانی و ئەفریقای ڕۆژھەڵاتی ئەڵمانیا شەڕیان کرد تا نزیکەی ھەموو داگیرگەکانیان لەلایەن ھاوپەیمانانەوە داگیرکران.

ھێزەکانی ناوەند لەسەر دەستی ھێزەکانی ھاوپەیمانان کە لە نێوان پەیمانی سێیی پێکھاتبوون، ڕووبەڕووی شکست بوونەتەوە. سەرچاوەی ھێزە ناوەندییەکان ھاوپەیمانی ئەڵمانیا و نەمسا-مەجارستانی ئیمپراتۆری بوو لە ساڵی ١٨٧٩. ھەرچەندە پێشتر بە ناو پەیوەندی بە سێ ھاوپەیمانییەکە کردبوو، بەڵام ئیتالیا لە شەڕی جیھانی یەکەمدا لە لایەن ئەو زلھێزانەوە بەشداری نەکرد. ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی و بولگاریا تا دوای دەستپێکردنی جەنگی جیھانیی یەکەم پەیوەندییان بە ھاوپەیمانییەکە نەکرد، ھەرچەندە سوڵتانییەت لە سەرەتای سەدەی بیستەمەوە پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ ئەڵمانیا و نەمسا-مەجارستان پاراستووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی جەنگی جیھانیی یەکەم
* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی شەڕ
* دەروازەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
* دەروازەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
# وڵاتانی باڵتیک

| وڵاتانی باڵتیک |
| --- |
| بەشێکە لە | ئەورووپا، Northeastern Europe، Baltic region، Põhjala |
| وڵات | ئیستۆنیا، لاتڤیا، لیتوانیا |
| پۆتانی شوێن | ٥٧°٠′٠″N ٢٥°٠′٠″E |
| ھاوسنوورە لەگەڵ | Pomorze |
| لێکۆڵینەوە لەلایەن | baltistics |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**وڵاتانی باڵتیک** یان **دەوڵەتانی باڵتیک** زاراوەیەکی جیۆپۆلەتیکییە کە ئیستۆنیا، لاتڤیا و لیتوانیا لەخۆدەگرێت. ھەر سێ وڵات ئەندامن لە ناتۆ، یەکێتیی ئەورووپا، ناوچەی یۆرۆ، ئەنجومەنی ئەورووپا و ڕێکخراوی ھاریکاری و گەشەپێدانی ئابووری (OECD). ئەم سێ دەوڵەتە سەربەخۆیەی کە دەکەونە کەناری ڕۆژھەڵاتی دەریای باڵتیکەوە، ھەندێک جار پێیان دەوترێت «نەتەوەکانی باڵتیک»، کەمتر و لە بارودۆخە مێژوویییەکاندا پێیان دەوترێت «کۆمارەکانی باڵتیک»، «خاکەکانی باڵتیک»یان بە سادەیی «باڵتیک». زاراوەی «باڵتیکۆم» ھەندێک جار بەکاردێت بۆ وەسفکردنی ناوچەکە کە ئەم سێ دەوڵەتە لەخۆدەگرێت.

ھەر سێ وڵاتی باڵتیک لەلایەن بانکی جیھانییەوە وەک ئابوورییەکانی داھاتی بەرز پۆلێن کراون و پێوەری بەرزی گەشەپێدانی مرۆیی دەپارێزن. ئەم سێ حکوومەتە لە ھاوکاری نێوان حکوومەتەکان و پەرلەماندا بەشدارن. ھەروەھا ھاوکاری بەردەوام ھەیە لە سیاسەتی دەرەوە و ئاسایش، بەرگری، وزە و گواستنەوەدا.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی جوگرافیا
# وێب کراولەر

تەلارسازی وێب کراولەرێک
**وێب کراولەر** کە هەندێک جار پێی دەوترێت **سپایدەر** یان **سپایدەر بووت** و زۆرجار کورت دەکرێتەوە بۆ **کراولەر**, بۆتێکی ئینتەرنێتە کە بە شێوەیەکی سیستماتیکی وێبی جیهانی (وێب سایتەکان) دەگەڕێت و بە شێوەیەکی گشتی لەلایەن بزوێنەری گەڕانەوە بە مەبەستی ئیندێکسکردنی وێب بەکاردێت.

بزوێنەری گەڕانی وێب و هەندێک ماڵپەڕی تر بەرنامەی وێب کراولەر بەکاردەهێنن بۆ نوێکردنەوەی ناوەڕۆکی وێبەکەیان یان پێوەرەکانی ناوەڕۆکی وێبی سایتەکانی تر. وێب کراولەرەکان لاپەڕەکان کۆپی دەکەن بۆ پرۆسێسکردن لەلایەن بزوێنەری گەڕانەوە، کە لاپەڕە دابەزێنراوەکان ئیندێکس دەکات بۆ ئەوەی بەکارهێنەران بتوانن بە شێوەیەکی باشتر گەران بکەن.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئینتەرنێت
* دەروازەی کۆمپیوتەر
* ھێمای دەروازەدەروازەی زانستی کۆمپیوتەر
# دەک دەک گۆو

| دەک دەک گۆو |
| --- |
|  |
| دامەزران | ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠٠٨ |
| کورتەناو | DDG |
| ناونراوە لەدوای | duck, duck, goose |
| دامەزرێنەر | Gabriel Weinberg |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| خاوەن | Duck Duck Go |
| پەرەپێدەر | Duck Duck Go |
| زمان | فرە زمان |
| کارپێکەر | Duck Duck Go |
| زمانی بەرنامەسازی | پێرڵ، جاڤاسکریپت، سی |
| Source code repository URL |  |
| Software quality assurance | continuous integration |
| وەشانی نەرمامێر | 1018 |
| ئەپی ڕەسمی | DuckDuckGo Private Browser (Android)، DuckDuckGo Private Browser (iOS) |
| وێبگە |  |
| وێبگەی فەرمی |  |
| Terms of service URL |  |
| بەستەری سیاسەتی پاراستن |  |
| Website account on | diaspora\*، Dribbble |
| مۆڵەت | Apache Software License 2.0، مۆڵەتی خاوەن |
| دۆخی چاپکردن | مافی بڵاوکردنەوە پارێزراوە |
| Official podcast | Inside DuckDuckGo |
| Press information URL |  |
| تاگی "ستەک ئێکسچەینج" |  |
| بەستەری گەران |  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**دەک دەک گۆو** بزوێنەری گەڕانی وێبە کە تا ڕادەیەکی زۆر بەدواداچوون بۆ داتای بەکارهێنەرانی ناکات. ئەم بزوێنەری گەڕانە لە وێبدا دەتوانرێت وەک ئەنجامی نیگەرانییەکان سەبارەت بە پاراستنی نهێنی خەڵک سەیر بکرێت. لاپەڕەی سیاسەتی پاراستنی نهێنی ماڵپەڕەکە باس لەوە دەکات کە هیچ زانیارییەکی کەسی کۆناکاتەوە و هاوبەشی پێ ناکات. بە پێچەوانەی بزوێنەری گەڕانی تر، سیاسەتی DocDocGo باس لەوە دەکات کە مێژووی گەڕانی بەکارهێنەران هەڵناگرێت.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «DuckDuckGo»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٩ی ئابی ٢٠٢٣.

* دەروازەی ئینتەرنێت
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
* دەروازەی کۆمپانیا
* دەروازەی ئەندرۆید
* دەروازەی ئەپڵ
* دەروازەی سامسۆنگ
* دەروازەی دەیەی ٢٠٠٠
# زانکۆی جانز ھاپکنز

| زانکۆی جانز ھاپکنز |
| --- |
| بە ئینگلیزی: Johns Hopkins University |
|  |
| پیشەسازی | کۆڵینەوە، خوێندنی باڵا |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٨٧٦ |
| ناو بە زمانی فەرمی | Johns Hopkins University |
| ناونراوە لەدوای | Johns Hopkins |
| دامەزرێنەر | Daniel Coit Gilman |
| ڕێبەر | Ronald J. Daniels |
| دروشم | Veritas vos liberabit |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| دابەشکاریی کارگێڕی | بالتیمۆر، مێریلەند |
| پۆتانی شوێن | ٣٩°١٩′٤٤″N ٧٦°٣٧′١٤″W |
| دۆخی یاسایی | Nonstock Corporation |
| خاوەنی | Homewood Field، WJHU، Imagine، Maxine F. Singer Research Building، Evergreen Museum & Library |
| شوێنی بارەگاکان | بالتیمۆر |
| زمانەکان | زمانی ئینگلیزی |
| IPv4 routing prefix | 128.220.0.0/16 |
| وێبگە |  |
| بڵاوکراوەتەوە لە | 1922 Encyclopædia Britannica |
| Academic calendar type | semester |
| Athletics program | Johns Hopkins Blue Jays |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**زانکۆی جۆنز هۆپکینز** (بە ئینگلیزی: Johns Hopkins University)دروست بووە لە ساڵی ١٨٧٦، بریتییە لە زانکۆیەکی تایبەت بە لێکۆڵینەوە، بنکەکەی دەکەوێتە بالتیمۆر لە ویلایەتی مێریلەند لە ویلایەتە یەکگرتووەکان. ناو نراوە بەم ناوەوە وەک ئاماژەیەک بۆ جۆنز هۆپکینز کە لە وەسێتەکەیدا ۷,۰۰۰,۰۰۰ دۆلاری جێهێشت بۆ زانکۆ و نەخۆشخانەی جۆنز هۆپکینز وەک دابەشکردنێکی چاکە، وە لەو کاتەدا ئەم پارەییە گەورەترین وەسێنامە بوو کە جێبهێڵدرێت لە مێژووی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا کە لە کاتی ئێستا دەکاتە ۱۳۱,۰۰۰,۰۰۰ دۆلاری ئەمریکی ساڵی ٢٠٠٦. زانکۆکە کرایەوە لە ٢٢ی شوباتی ١٨٧٦ بە ئامانجێکی سەرەکی کە بریتییە لە پێشخستنی لێکۆڵینەوەکان و هاندانی خوێندکاران وە یەکەم سەرۆکی بریتیبوو لە دانییەڵ جیت جیلمان.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی زانکۆ
* دەروازەی پەروەردە

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
# سیستەمی پۆتانی ئاسمانی

**سیستەمی پۆتانی ئاسمانی** (بە ئینگلیزی: Astronomical coordinate systems) سیستمێکی ھاوئاھەنگی ھاوشێوەی سیستەمی پۆتانی زەوییە بەڵام تایبەت کراوە بە ئەستێرەناسی بۆ ناساندن و ناسینەوەی خاڵەکانی ناو ئاسمان. ژمارەیەک لە سیستەمەکانی ڕێکخستنی ئاسمانی ھەیە کە ھەمان کار ئەنجام دەدەن و جیاوازییەکانیان تەنھا لە ھەڵبژاردنی شوێندایە.

## سیستەمەکانی پۆتانی ئاسمان

بڕوانە ئەم ھێلکارییە کە تێکەڵەیەکە لە ھێڵی کەمەرەیی ئاسمان و پۆتانی کەللویی

| سیستەم | بندەک | جەمسەرەکان | پۆتانەکان |
| --- | --- | --- | --- |
| سیستەمی پۆتانی ستونی | ھێڵی ستونی | ڕوانین | پانتایی وگۆشەی سەرەکی وھێڵی کارژۆڵە |
| سیستەمی پۆتانی کەمەرەیی | ئاستی کەمەرەیی | جەمسەرە ئاسمانییەکان | میل و دەستەواژە و گۆشەی کات |
| سیستەمی پۆتانی خۆری | ئاستی کەللو | جەمسەری کەللو | درێژی کەللوەکان و پانی کەللوەکان |
| سیستەمی پۆتانی ھەسارەیی | ئاستی ھەسارەکان | جەمسەری ھەسارەیی |  |
| سیستەمی پۆتانی سەروی ھەسارەیی | ئاستی سەرووی ھەسارەکان |  |  |

## ڕەوتە بنەڕەتییەکە

بڕوانە پۆتانەکانی ئاسمان لەنێویاندا ڕەوتە بنەڕەتییەکە دەناسرێت
ڕەوتە بنەڕەتییەکە زاراوەیەکە لە ئەستێرەناسیدا بەکاردێت کە ئاماژە بە ھێڵێکی ستونی ئاسمانی دەکات کە لە سیستەمی پۆتانی ئاسمانیدا بەکاردێت بۆ درێژی بواری جوگرافی سیستەمەکە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی زانست
* دەروازەی فڕینی بۆشایی
# ١٩٧٨

|  |  |
| --- | --- |
| ھەزارە: | ھەزارەی ٢ـەم |
| سەدەکان: | سەدەی ١٩ – **سەدەی ٢٠** – سەدەی ٢١ |
| ساڵەکان: | ١٩٧٥ ١٩٧٦ ١٩٧٧ – **١٩٧٨** – ١٩٧٩ ١٩٨٠ ١٩٨١ |

١٩٧٨ لە ڕۆژژمێرەکانی تر| ڕۆژژمێری کوردی | ٢٦٧٧–٢٦٧٨ |
| ڕۆژژمێری ئێرانی | ١٣٥٦–١٣٥٧ |
| ڕۆژژمێری زایینی | ١٩٧٨ *MCMLXXVIII* |
| ڕۆژژمێری ئەتیوبیایی | ١٩٧٠–١٩٧١ |
| ڕۆژژمێری ئەرمەنی | ١٤٢٧ ԹՎ ՌՆԻԷ |
| ڕۆژژمێری کۆچی | ١٣٩٨–١٣٩٩ |
| ڕۆژژمێری ئیگبۆ | ٩٧٨–٩٧٩ |
| ڕۆژژمێری ئاشووری | ٦٧٢٨ |
| ڕۆژژمێری بەربەری | ٢٩٢٨ |
| ڕۆژژمێری بەنگالی | ١٣٨٥ |
| ڕۆژژمێری بەھایی | ١٣٤–١٣٥ |
| ڕۆژژمێری بودایی | ٢٥٢٢ |
| ڕۆژژمێری بیزەنتی | ٧٤٨٦–٧٤٨٧ |
| ڕۆژژمێری شیوش | ٦٧ |
| ڕۆژژمێری چینی | 丁巳年 (ئاگر مار) ٤٦٧٤ یان ٤٦١٤     *— تا —* 戊午年 (زەوی ئەسپ) ٤٦٧٥ یان ٤٦١٥ |
| ڕۆژژمێری ھەتاویی تایلەندی | ٢٥٢١ |
| ڕۆژژمێری دیسکۆردی | ٣١٤٤ |
| ڕۆژژمێری ژاپۆنی | Shōwa ٥٣ (昭和５３年) |
| ڕۆژژمێری جولیانی | زایینی کەم ١٣ ڕۆژ |
| ڕۆژژمێری بێرمەیی | ١٣٤٠ |
| ڕۆژژمێری عیبری | ٥٧٣٨–٥٧٣٩ |
| ڕۆژژمێری قبتی | ١٦٩٤–١٦٩٥ |
| ڕۆژژمێری کۆری | ٤٣١١ |
| ڕۆژژمێری مینگوو | ڕۆژژمێری کۆماری چین ٦٧ 民國٦٧年 |
| ڕۆژژمێری ھۆڵۆسن | ١١٩٧٨ |
| ڕۆژژمێرە ھیندووەکان |  |
|  - *ڤیکرام سامڤات* | ٢٠٣٤–٢٠٣٥ |
|  - *شاکا سامڤات* | ١٩٠٠–١٩٠١ |
|  - *کاڵی یوگا* | ٥٠٧٩–٥٠٨٠ |
| لە دروستبوونی ڕۆما | ٢٧٣١ |
| ساڵی فەرمانڕەواییی بەریتانیا | ٢٦ ئێلیزابێتی\_دووەم – ٢٧ ئێلیزابێتی\_دووەم |
| سەعاتی یونیکس | ٢٥٢٤٦٠٨٠٠–٢٨٣٩٩٦٧٩٩ |
| ئەم سندووقە: * بینین
* وتووێژ
* دەستکاری
 |

ساڵی **١٩٧٨** لە ڕۆژژمێری زایینیدا.

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
# ئامێریگۆ ڤێسپوچی

**ئامێریگۆ وێسپوچی** گەڕۆک و دۆزەرەوەیەکی ئیتالیا بووە، لە ٩ مارسی ساڵی ١٤٥٤ لە فلۆرەنسا لەدایک بووە، گەشتێکی زۆری بەناو جیھاندا کردووە، یەکەم کەس بووە کە بیری لەوە کردۆتەوە کە کەنارەکانی باشووری ئەمریکا کیشوەرێکی نوێیە بەپێچەوانەی ھەمووانەوە بە کریستۆفەر کۆلۆمبۆسیشەوە کە پێیان وابووە کەنارەکانی باشووری ئەمریکا بەشێکە لەئاسیا.
ئەمریکۆ فسبۆتشی لەدوای گەشتەکانی کۆلۆمبۆسەوە دەستی کردووە بە ھەڵمەتێکی دۆزینەوە و بەھەموو دنیادا گەڕاوە، بەگوێرەی ئەو نامانەی نوسیوێتی چوار گەشتی لە ئەمریکا کردووە، تەنھا سێ گەشتی بەرچاوە و گەشتەکەی چوارەمی ھیچ بڵگەیەکی لەسەر نیە بەڵام ئەو خۆی باسی لەگەشتی چوارەمی کردووە کە لە ساڵی ١٤٩٧ ئەنجامی داوە.
ئەمریکۆ فسبۆتشی لەساڵی ١٤٩٩ بۆ ساڵی ١٥٠٠ ھەڵمەتێکی گەشتکردنی دەستپێکردووە و گەیشتۆتە ڕێگای سەرەکی باشووری ئەمریکا و سەرچاوەی دەریای ئەمازۆن و ڕایگییاندووە کە ئەو یەکەم کەس بووە ئەم شوێنەی دۆزیوەتەوە، لەساڵی ١٥٠١ بۆ ساڵی ١٥٠٢ گەشتێکی کردووە گەیشتۆتە کەنداوی گەورە کەناوی ڕیو دی جانیرۆیی لێناوە و دواتر ڕۆشتووە بۆ باتاقۆنیا، لەساڵی ١٥٠٧ کەنداوی مەکسیکی دۆزیوەتەوە و جوگرافی زانێکی ئەڵمانی بەناوی فالدسیمۆلەر پێشبینی کردووە کەنداوی مەکسیک بخرێتە سەر کیشوەری ئەمریکا و بەشێوەیەکی گشتیش بیرۆکەکەی قوبوڵکراوە.
سەبارەت بەگەشتی چوارەمی ئەمریکۆ فسبۆتشی کە لەساڵی ١٥٠٣ بۆ ساڵی ١٥٠٤ دەستی پێکردووە ھیچ شتێک دەربارەی نەزانراوە و بەڵکو بەدووری دەزانن ئەم گەشتەی چوارەمی کردبێت.
گەڕۆکو دۆزەرەوەی ئیتاڵی ئەمریکۆ فسبۆتشی لە ٢٢ فبرایەری ساڵی ١٥١٢ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای عەرەبی

* دەروازەی ژیاننامە
# بەرزی

دووریەکانی درێژی و بەرزی و پانی لەسەر لاکێشەیەکی سێ ڕەھەندی
**بەرزی**، **بەرزایی**، یان **بڵندی** پێوەرێکە بۆ پێوانی دوورییەکی ستوونی (عامودی) بەکاردێت، یان لە پۆتان بە مەودا ناودەبرێ کە ھێمای پیتی (Y) یان (ص) ی بۆ کراوە بۆ نموونە باس لە بەرزی تەنێک یان کەسێک بکات لە باری ستوونی وەکوو:

* باڵای مرۆڤ
* بڵندی چیا و باڵەخانەکان
* بەرزی فڕۆکە و باڵۆن
* بەرزی شوێنێک لە ڕووی ئاستی دەریاوە
* بەرزی شێوە ئەندازەییەکان (وەک لە وێنەکاندا دیارە)
* بەرزی ئەم تاوەرە ٦٠٠ مەترە یان ئەو باڵای ١٫٧٥ مەتر بەرزە یان فڕۆکەیەک لە بەرزی ١٠٬٠٠٠ مەترەوە دەفڕێت)

لە بیرکاریدا، بەرزایی یەکێکە لە سێ ڕەھەندکان لەگەڵ ئەوانی تر: درێژایی و پانایی بە یەکەی مەتر (meter) دەپێورێن لە سیستەمی نێودەوڵەتی (SI).

بەرزی چەند باڵەخانە و چیا و فڕۆکەیەک
بەکارھێنانەکانی بەرزی لە بیرکاری و فیزیا و زانستەکانی تردا زۆرە، بۆ نموونە بەکاردەھێنرێت بۆ دۆزینەوەی قەبارەی تەنێک، بە نموونە قەبارەی شەشپاڵوو یاساکەی بریتییە لە (قەبارە= درێژی x پانی x بەرزی)

بەرزایی ڕەھەندێکە.* دەروازەی ماتماتیک
* دەروازەی گەردوون

## سەرچاوەکان
# جایرۆسکۆپ

وێنەی جایرۆسکۆپێک
جایرۆسکۆپێک لە کاتی کارکردندا. تێبینی بکە لە جوڵەکەی کە بە ھەر سێ تەوەری سوڕانەوەدا ئەسوڕێتەوە. پەپکە خولاوەکەی ناوەڕاست تەوەری سوڕانەوەی خۆی ناگۆڕێ بێ گوێدانە ئاراستەی سوڕانەوەی چوارچێوەکەی دەرەوەی.
جایرۆسکۆپ، (لە لاتینییەوە وشەی سوڕانەوە و تەماشاکردن) ئامێرێکە بەکاردێ بۆ پێوانەکەکردنی «ئاراستە» و گۆشە خێرایی جووڵە. ویل یان پەپکەیەکی خولاوەیە کە بۆخۆی ئاراستەی خولانەوەی خۆی دیاری ئەکات بە ئازادانە. لە کاتی خولانەوەیدا، تەوەری سوڕانەوەکەی ناگۆڕێت بێ ئەوەی کاریگەری بکرێتە سەر بە لارکردنەوەی بنکەکەی یان سوڕاندنەوەی بنکەکەشی، ئەمەش بەگوێرەی یاساکانی ھێشتنەوەی «بەردەوامیی گۆشەیی» فیزیایی.

* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
* دەروازەی فڕین
# بیڵ کڵینتن

| بیڵ کڵینتن |
| --- |
| کلینتۆن لە ساڵی ١٩٩٣ |
| Bill Clinton  |
| لەدایکبوون | William Jefferson Blythe III  ١٩ی ئابی ١٩٤٦  (تەمەن ٧٩ ساڵ) Hope  |
| زانکۆ | * Hot Springs High School
* Walsh School of Foreign Service
* University College, Oxford
* قوتابخانەی یاسای یێڵ
 |
| پیشە | سیاسەتوان، پارێزەر، دیپلۆمات، خوودژیاننامەنووس، نووسەر، مامۆستا، کەسایەتی دەوڵەت، saxophonist، حاکم، دادوەر  |
| شوێنکار | * University of Arkansas
* نەتەوە یەکگرتووەکان
 |
| حیزب | پارتی دیموکرات  |
| ھاوسەر | ھیلاری کڵینتن  |
| مناڵ | Chelsea Clinton  |
| باوان | * William Jefferson Blythe Jr.
* Virginia Clinton Kelley
 |
| خێزان | ڕۆجەر کلینتۆن جونیۆر، Leon Ritzenthaler  |
| خەڵاتەکان | * Charlemagne Prize (٢٠٠٠)
* Grand cross of the Order of the White Lion
* Four Freedoms Award – Freedom Medal (٢٠٠٥)
* Philadelphia Liberty Medal
* Freedom Award (٢٠٠٥)
* Sergio Vieira de Mello Citizen of the World
* James Parks Morton Interfaith Award
* NAACP Image Award – President's Award (٢٠٠١)
* TED Prize (١٠٠٬٠٠٠ دۆلاری ئەمریکی، ٢٠٠٧)
* خەڵاتی پلێتی زێڕین
* Doublespeak Award (ترێنت لۆت، Newt Gingrich، ١٩٩٧)
* Grand Cross of the National Order of Honor and Merit (٢٠١١)
* مەدالیای ئازادی سەرۆکایەتی (باراک ئۆباما، ٢٠١٣)
* J. William Fulbright Prize (٢٠٠٦)
* Order of Logohu
* Grand Collar of the Order of Good Hope
* Order of the Cross of Terra Mariana, 1st Class
* St. George's Order of Victory
* Order of State of Republic of Turkey
* Ellis Island Medal of Honor
* خەڵاتی گرامی
* Fellow of the American Academy of Arts and Sciences
* honorary doctorate from the McGill University (٢٠٠٩)
* Rhodes Scholarship (١٩٦٨)
* honorary doctor of the Hofstra University
* Osgar (٢٠٠٨)
* Order of Good Hope
* Order of the White Lion
* Order of the Cross of Terra Mariana
* National Order of Honour and Merit
* Presidential Medal of Distinction
* Great Chain of Badr
* Order of Mubarak the Great
* ٤٧ەمین خەڵاتەکانی ساڵانەی گرامی
* Order of Tomáš Garrigue Masaryk
* Order of Freedom
 |
| وێبگە |   |
| واژوو |
|  |
| پلە | Attorney General of Arkansas (١٩٧٧–١٩٧٩)، Governor of Arkansas (١٩٧٩–١٩٨١)، Governor of Arkansas (١٩٨٣–١٩٩٢)، سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان (١٩٩٣–٢٠٠١)، President-elect of the United States (١٩٩٢–١٩٩٣)، سەرۆک  |

**بێڵ کلینتۆن**، ناوی تەواوی **وێلیام جێفەرسۆون "بێڵ" کلینتۆن** (بە ئینگلیزی: William Jefferson "Bill" Clinton) (لە دایکبووی ١٩ی ئابی ١٩٤٦) ساسەتمەداری ئەمریکییە ناوبراو چل و دووەمین سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانەکانی ئەمریکا بووە لەکاندیدکراوەکانی پارتی دیموکراتە، ناوبراو سێیەم بچووکترین سەرۆکە کە لە ٤٦ ساڵی بووە سەرۆکی ئەمریکا لەنێوان (٢٠ جانێوەری ساڵی ١٩٩٣ تا ٢٠ جانێوەری ساڵی ٢٠٠١)، ناوبراو لەکاتێکی گونجاو بووە سەرۆک کە لەسەرەتای کۆتایی ھاتنی شەڕی سارد بووە سەرۆکی وڵاتەکەی.

## سەرچاوەکان

* زانیاری نامەی بیل کلینتۆن لە ماڵپەڕی کۆشکی سپی ئەمریکا

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی دەیەی ١٩٩٠
* دەروازەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
* دەروازەی ھونەرەکان
* دەروازەی مۆسیقا
# یەک کەمەربەند یەک ڕێگا

یەک کەمەربەند یەک ڕێگا| دروستبوون | ٢٠١٣ (٢٠١٣) ٢٠١٧ (2017) (کۆڕ) |
| مەبەست | بەرەو پێش بردنی پەرەسەندنی ئابووری و پێوەندیداری نێوان ھەرێمی |
| شوێن | * چین
 |
| دەڤەری خزمەت  | ئاسیا، ئەفریقیا، ئەورووپا، ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، ئەمەریکاکان |
| ڕابەر | شی جین پینگ، لی کێ شیانگ |

**یەک کەمەربەند یەک ڕێگا** (بە ئینگلیزی: One Belt One Road)، (بە زمانی چینی: 一带一路) پلانی پەرەسەندنی ژێرخانی جیھانییە لەلایەن حکوومەت چین بۆ وەبەر ھێنان لە نزیکەی ٧٠ وڵات و ڕێکخراو نێودەوڵەتی لە ٢٠١٣ ھەڵی گرتەوەخۆ.ئەوە بەشی سەرەکیی سیاسەتی دەرەوەی حیزبی کۆمۆنیستی چین و سکرتێری گشتی شی جین پینگ ڕەچاو دەکرێت، کە لەسەرەتاوەکە لەماوەی سەردانی بۆ وڵاتی ئیندۆنیزیا و کازاخستان لە ٢٠١٣ پلانەی ڕاگەیاند.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
* دەروازەی چین
* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی ئابووری
* دەروازەی ڕۆژھەڵاتی ناوین
* دەروازەی وزە
* ھێمای دەروازەدەروازەی دەیەی ٢٠١٠
# ئەکادیمیای چینیی زانستەکان

| ئەکادیمیای چینیی زانستەکان |
| --- |
| 中国科学院 |
|  |
| تێڕوانینی گشتی |
| درووستبوون | ١٩٤٩ (١٩٤٩) |
| شوێنگەی سەرەکەی | شەقامی سانلیھێ ٥٢, ناوچەی سیچێنگ, پەکین, چین |
| بودجەی ساڵانە | $15.2 billion (2020) |
| کاربەدەستانی دەزگاکە | Hou Jianguo, سەرۆک |
| دەزگای باوان | State Council of China |
| ماڵپەڕ | english.cas.cn |

**ئەکادیمیای چینیی زانستەکان** (بە چینی:中国科学院) ئەکادیمیایەکی چینییە بۆ زانستی سروشتی سەربە کۆماری گەلی چینە، ئەکادیمیاکە وەک شوێنێکی زانستی نیشتمانەکە کاردەکات، وەک ئابووری نیشتمانی، گەشەپێدانی کۆمەڵایەتی، گەشەکردنی زانست و تەکنۆلۆژیا، بنکە سەرەکییەکەی دەکەوێتە ناوچەی سیچێنگ لە پەکین

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Chinese Academy of Sciences»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٩ی تەممووزی ٢٠٢١.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* میدیای پەیوەندیدار بە Chinese Academy of Sciences لە ویکیمیدیا کۆمنز

* دەروازەی چین
* دەروازەی پەروەردە
* دەروازەی زانکۆ
* دەروازەی قوتابخانە
* دەروازەی زانست
* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
* دەروازەی ئابووریزانی
# ڕۆبیدیۆم

**ڕۆبیدیۆم** (بە ئینگلیزی: Rubidium) یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە هێمای کیمیاییی «Rb» و گەردیلە ژمارەی ٣٧.

## سەرچاوەکان

ڕۆبیدیۆم

* دەروازەی کیمیا
* دەروازەی زانستی ماددە
# پرتەکەری تیشکدەر

پی ئێس ئاڕ بی١٥٠٩−٥٨ – تیشکی ئێکسی چاندرا زێڕینە؛ ژێرسووری وایز بە سوور، سەوز و شین/ماکس.
ئەنیمەیشنی پرتەکەرێکی تیشکدەری خولاوە. گۆکەی ناوەڕاست نوێنەرایەتیی ئەستێرە نیوترۆنییەکە دەکات، چەماوەکان ئاماژە بە ھێڵەکانی بواری موگناتیسی دەکەن و قوچەکە دەرپەڕیوەکان نوێنەرایەتیی ناوچەکانی دەرچوون دەکەن.
وێناکردنی کاریگەریی «فەنارە» کە لەلایەن پرتەکەرێکی تیشکدەرەوە بەرھەم دێت
**پرتەکەرێکی تیشکدەر** (*ئەستێرەی لێدەر، لەسەر مۆدێلی کوازار*) ئەستێرەیەکی نیوترۆنیی خولاوەی زۆر موگناتیسکراوە کە تیشکی تیشکدانەوەی کارۆموگناتیسی لە جەمسەرە موگناتیسییەکانیدا دەردەدات. ئەم تیشکدانەوەیە تەنھا کاتێک دەتوانرێت ببینرێت کە تیشکێکی دەرچوون ئاراستەی زەوی کرابێت (ھاوشێوەی ئەو شێوازەی کە فەنارێک تەنھا کاتێک دەبینرێت کە ڕووناکییەکەی ئاراستەی چاودێرێک کرابێت)، و بەرپرسە لە دەرکەوتنی پچڕپچڕی دەرچوونەکە. ئەستێرە نیوترۆنییەکان زۆر چڕن و ماوەی خولانەوەی کورت و ڕێکیان ھەیە. ئەمە ماوەیەکی زۆر ورد لە نێوان پرتەکاندا دروست دەکات کە لە میلیچرکەوە تا چرکە دەخایەنێت بۆ پرتەکەرێکی تیشکدەری تاک. پرتەکەرە تیشکدەرەکان یەکێکن لە کاندیدەکان بۆ سەرچاوەی تیشکە گەردوونییە زۆر-بەر-وزەکان (ھەروەھا سەیری میکانیزمی ناوەند-دوورکەرەوەی تاودان بکە).

## سەرچاوەکان

* دەروازەی فیزیک
* پەڕگە:Picture for kurdish wiki.662.pngدەروازەی کۆمەڵەی خۆر
* دەروازەی فڕینی بۆشایی
* دەروازەی گەردوون
# ڕێنیشاندەری

سیستمێکی ڕێنیشاندەری لەسەر کەشتییەکی نەوتھەڵگر
**ڕێنیشاندەری** بوارێکی ئەکادیمییە کە سەرنج دەخاتە سەر پێواژۆی چاودێری و کۆنترۆڵی جووڵەی کەشتی یان پێڕاگوێزێک لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر. بواری ڕێنیشاندەری چوار پۆلی گشتی لە خۆ دەگرێت: ڕێنیشاندەریی وشکانی، ڕێنیشاندەریی دەریایی، ڕێنیشاندەریی ھەوایی، و ڕێنیشاندەریی بۆشایی.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی فڕین
# ساین

سێگۆشەی ABC
**تەژێ** یان **ساین** (ئینگلیزی: Sine، ھێما دەکرێت بە *Sin*)، لە بیرکاریدا بریتییە لە نەخشەی گۆشەیەک. لە سێگۆشەی گۆشەوەستاودا، ساین تێکڕای درێژیی لای بەرامبەر بۆ درێژیی ژێت دەداتێت.

لە سێگۆشەی بەرامبەر ساین بە شێوەی خوارەوە پێناسە دەکرێت:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 و WIKINIUM\_MATH\_PH\_2

ساین لە ناو فانکشنە سێگۆشەییەکاندا ھەمیشە لە یەکەمیندا پێرست دەکرێت.

## گۆڕانکارییەکانی ساین

لە بازنەی سێگۆشەزانیدا، ئەگەر لە گۆشەی سیفرەوە دەست پێ بکەیت و دەورێکی تەواو لە ئاڕاستەی ئەرێنی (بە پێچەوانەی جوڵەی میلی کاتژمێرەوە) بگەڕێیت، گۆڕانەکانی ساینی گۆشەکان بە شێوەی خوارەوە بەدەست دێت:

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 بەهای کەوانە |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_6  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_8  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_10  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_12  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_14  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_16  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_18  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_20  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_22  |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_24  | 0 |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_26  | 1 |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_28  | 0 |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_30  | -1 |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_32  | 0 |

## فانکشنی ساین

 نەخشەی ساینی x
فانکشنی ساین، بەھای کەوانە (گۆشە) وەکوو گۆڕاوێک وەردەگرێت و بەھای ساینی گۆشەکەمان دەداتێ. بواری ئەو فانکشنە تەواوی ژمارە ڕاستییەکانە و مەوداکەی ماوەی  WIKINIUM\_MATH\_PH\_34 یە.
لە ڕووی گرافی WIKINIUM\_MATH\_PH\_36 وا دەردەکەوێت، فانکشنێکی خوولی و تاکە و کاتی خوولییەکەی بریتییە لە WIKINIUM\_MATH\_PH\_38 .

## ئەمانەش ببینە

* کۆساین
* تانجێنت
* یاسای ساینەکان
* فانکشنە سێگۆشەیییەکان

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «سینوس (ریاضیات)»، ویکیپیدیای فارسی. سەردان لە ٢٤ی ئازاری ٢٠١٨.

* دەروازەی ماتماتیک