Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# پارێزگای کاگۆشیما

**پارێزگای کاگۆشیما** (بە ژاپۆنی:鹿児島県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە دوڕگەی کیووشو ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری کاگۆشیمایە.

بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ١،٧٠٣،٤٠٦ کەس بووە.

نەخشەی پارێزگای کاگۆشیما
## سەرچاوەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ژاپۆن
# نۆکەندی سوێز

وێنەی نۆکەندی سوێس کە لە ڕێگای مانگی دەستکردەوە گیراوە.
**نۆکەندی سوێس** (بە عەرەبی: قناة السويس) ڕێڕەوێکی ئاوی دەستکردی وڵاتی میسرە، درێژایییەکەی ١٩٣ کیلۆمەتر دەبێت کە دەکەوێتە نێوان ھەر دوو پارێزگای پۆرت سەعید لەسەر دەریای ناوین و پارێزگای سوێس، لەسەر دەریای سوور. ھەروەھا خاکی میسر دوو کەرت دەکات و نیمچەدوورگەی سینا لە خاکی دایک (بەشە خاکی گەورەی میسر) جیا دەکاتەوە.

نۆکەندەکە ڕێگەیەکی قەدبڕ و کورتە و ڕێگە بە تێپەڕبوونی کەشتی و پاپۆڕی ھاتوو لە وڵاتەکانی ئەورووپا و ئەمریکا دەدات تاکوو بگەن بە وڵاتەکانی ئاسیا بێ ئەوەی ڕێگای دوورودرێژی باشووری ئەفریقا بەکاربێنن بۆ گەیشتن بە ئاسیا کە لە کاتی خۆیدا و بەر لە دروستکردنی سوێس دەیانگرتە بەر کە ھەم کاتێکی زۆر و ھەم خەرجییەکی زۆری دەویست تا دەگەیشتنە ئاسیا.

دروستکردنی ڕێڕەوەکە ١٠ ساڵی خایاند (١٨٥٩ – ١٨٦٩)، کە دانانی نەخشەکەی لە لایەن ئەندازیارێکی فەڕانسییەوە بوو بە ناوی «فێردیناند لیسامپس» (بە فەڕەنسی: *Ferdinand De-lessemps*).
# ھێڵی قڕژاڵ

ھێڵی قڕژاڵ لەسەرووی ھێڵی کەمەرەیی
**ھێڵی قڕژاڵ** یەکێکە لە خوڵگە و ھێڵە پانەکانی زەوی لەبەشی باکووری نیوەگۆی زەوی ھەڵکەوتووە. دەکەوێتە باکووری ھێڵی کەمەرەیی بە پلەکانی ٢٢ ٢٦ ٢٣، دواھەمیین ناوچەی زەویە کە تیشکی خۆڕ بەشێوەی ستوونی پێی دەگات. ئەو وڵاتانەی کەوتوونەتە سەر ھێڵی قڕژاڵ بریتین لە: باشووری چیین، ھیندستان، عوممان، ئیماراتی عەرەبی، سعودیا، میسر، لیبیا، جەزائیر، بیابانی خۆڕئاوا، مۆریتانیا و مەکسیک.

## پێشانگا

*
*
*
*
*

## ئەمانەش ببینە

* بازنەی جەمسەری باکوور
* گرێنچ
* ھێڵی پانی
* ھێڵی درێژی
* ھێڵی کەمەرەیی
* ھێڵی قڕژاڵ
* ھێڵی کارژۆڵە

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی عەرەبستانی سعوودی
* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی چین
* دەروازەی مەغریب
* دەروازەی ھیندستان
# دەریای سوور

نەخشەی دەریای سوور
**دەریای سوور** دەریایەکە کەوتووەتە نێوان کیشوەری ئەفریقا و ئاسیا.

## پەراوێزکان

* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی ئیسرائیل
* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی ئوردن
* دەروازەی عەرەبستانی سعوودی
* دەروازەی ڕۆژھەڵاتی ناوین
* دەروازەی ئاو
* دەروازەی میسر
# بیابانی مەزن

وێنەی یەکێک لە مێرگەبانەکانی بیابانی مەزن
کەوانەی بەردین لە بیابانی مەزن ئەو بەشەی دەکەوێتە لیبیاوە
وێنەیەکی جوگرافی بیابانی مەزن کە لە ڕێی مانگی دەستکردەوە گیراوە
**بیابانی مەزن** یان **سەحارا** (بە عەرەبی: الصحراء الكبرى) کە بە مانای (*بیابانی زۆر گەورە* یاخود *بیابانی مەزن*) دێت. ئەو بیابانەیە کە بەشێکی زۆری خاکی باکووری ئەفریقا پێک دەھێنێت و بە گەورەترین بیابان دادەنرێت لە جیھاندا کە ڕووبەرەکەی زیاتر لە ٩ میلیۆن کیلۆمەتر چوارگۆشەیە، وە بوونی مێرگەبانێکی یەکجار زۆری تێدا بەدی دەکرێت نمونە لەسەر ئەو مێرگەبانانە وەک مێرگربانەکانی (دەرەوە و ناوەوە و فرافرە و سێوە و ھەروەھا ئەو مێرگەبانانەی دەکەونە کەناراوەکانی میسرەوە و مێرگربانی کوفرە لە لیبیا و مێرگەبانی عەین سالح و توتجەرت لە جەزائیر)، ھەروەھا بیری نەوتی زۆری لێیە وەک (علمین و ڕەزاق و مەلیحە و ئوم بەڕەکە و ئەبوو غرادیق لە میسر) و (مەبڕوک و زڵیتن و جالو و حوفڕە لە لیبیا) و (عەھانە و عەقڕەب قاسی و حاسی مەسعوود و تونجەرتین و زرازتین لە جەزائیر).

ھەروەھا لەم بیابانەدا زنجیرە چیای ئەتڵەس ھەڵکەوتووە کە بریتییە لە دوو زنجیرە چیای بەرز کە گەمارۆی ناوچەیەکی زورگاوی (گردۆڵکەیی) دەدەن کە دەکەوێتە نێوان ھەردووکیانەوە و بەناوبانگترین بەرزایی لەو ناوچەیە زورگی شەتوتەیە لە جەزائیر. ئەم زنجیرە چیایە لە دوو بەشی باکوور و باشوور پێکدێت کە بریتییە لە زنجیرە چیای ئەتڵەس تەللی لە باکوور و زنجیرە چیای ئەتڵەس سەحراوی لە باشوور. زنجیرە چیای ئەتڵەس دەکەوێتە باکووری ڕۆژئاوای بیابانی مەزن کە جگە لەم زنجیرە چیایەش چەندین چیای ھەمەجۆری تێدایە وەک (جەبەل ئەخزەر لە لیبیا) و (چیاکانی کۆردۆفان و دارفۆر لە ڕۆژئاوای سودان).
ئەم بیابانە یانزە دەوڵەت دەگرێتە خۆ کە ئەمانەن: میسر و سودان و لیبیا و تونس و جەزائیر و مۆریتانیا و چاد و مالی و نەیجەر و ئەریتریا. ھەروەھا ئەم بیابانە درێژترین ڕووباری جیھانی پێدا تێپەڕ دەبێت کە ڕووباری نیلە و جگە لەوێش ڕووباری سێنیگالیشی پێدا تێپەڕ دەبێت.

## ئەو دەوڵەتانەی دەکەونە بیابانی مەزنەوە

بیابانی مەزن ڕووبەرێکی زۆر بەرفراوانی ئەم دەوڵەتانە دادەپۆشێت:

* جەزائیر
* لیبیا
* میسر
* توونس
* مەغریب
* مۆریتانیا
* مالی
* سوودان
* نیجەر
* چاد

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی مەغریب
* دەروازەی جوگرافیا
# دوورگەکانی ھاوایی

| دوورگەکانی ھاوایی |
| --- |
|  |
| ناو بە زمانی فەرمی | Hawaiian Islands |
| ناونراوە لەدوای | John Montagu, 4th Earl of Sandwich، Hawaii |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| دابەشکاریی کارگێڕی | ھاوایی |
| ناوچەی کاتی | Hawaii–Aleutian Time Zone |
| پۆتانی شوێن | ٢٠°٤٥′٠″N ١٥٦°٩′٠″W |
| بەرزترین خاڵ | چیای ماونا کیا |
| ئەندامی | Man and the Biosphere Programme |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ٤٬٢٠٥ مەتر |
| ڕووبەر | ١٦٬٦٣٦ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| UNESCO Biosphere Reserve URL |  |
| پێڕست | list of islands of Hawaii |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

نەخشەی دوورگەکانی ھاوایی، زنجیرەیەک دوورگە کە لە مەودای2400 کیلۆمتر دا لە نووکی باشوری دوورگەی ھاواییەوە لە ئاراستەی باکووری ڕۆژاوا ڕاکێشراون.
**دوورگەکانی ھاوایی** ئەمانە کۆمەڵە دوورگەیەکەن کە لە ھەشت دوورگە پێکدێن و بەم ناوە ناونراون، سروشتی ئەم دوورگانە لە نێوان مەرجانی، گڕکانی و شاخاویدا جیاوازە، و ھەندێک لەم دوورگانە نزیکەی ٢٤٠٠ کم لە دوورگەی ھاوایەوە بەرەو باشوور دوورن. ئەم دوورگانە پێشتر بە «دوورگەکانی ساندویچ» دەناسران، کە ئەم ناوە لەلایەن جیمس کووکەوە بۆیان ھەڵبژێردرابوو.

ئەم دوورگانە سەر بە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکان، جگە لە یەکێک لە دوورگەکان کە زۆر لە سنوورە سیاسییەکانی ئەمریکاوە دوورە.

ئەم دوورگانە لە زنجیرە چیا گەورەکان پێکدێن کە بە «چیا دەریایییەکانی ھاوای» ناسراون، و بەھۆی چالاکییە گڕکانییەکانەوە لەم دوورگانەدا دروست بوون. ئەم دوورگانە نزیکەی ٣٠٠٠ کم لە نزیکترین کیشوەرەوە دوورن.

جیمس کووک لە ١٨ی کانوونی دووەمی ١٧٧٨دا سەردانی ئەم دوورگانەی کرد و ناوی «دوورگەکانی ساندویچ»ی لێنان وەک ڕێزێک بۆ یەکێک لە کاربەدەستانی بە ناوی «ئێرل ساندویچ»، ئەم دوورگانە تا ساڵی ١٨٤٠ بە دوورگەکانی ساندویچ ناودەبران؛ لەو کاتەوە ناوی «ھاوای» دەستی بە بڵاوبوونەوە کرد و بەسەر ناوە کۆنەکەدا زاڵ بوو.

کۆی ڕووبەری دوورگەکانی ھاوای دەگاتە ١٦،٦٣٦.٥ کم چوارگۆشە (٦،٤٢٣.٤ میل چوارگۆشە)؛ بەبێ ھەژمارکردنی دوورگەی میدوەی، کە بە دەرەوەی سنوورە سیاسییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دادەنرێت. ئەو دوورگانەی کە لەژێر دەسەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادان، بە ویلایەتی ژمارە ٥٠ی ئەمریکا دادەنرێن.

لە ڕۆژاواوە بۆ ڕۆژھەڵات، ھاوایی پێکھاتووە لە ئەم دوورگانەی خوارەوە:

* نییھاو (Niihau)
* کاوای (Kauai)
* ئۆواھوو (Oahu)
* مولوکایی (Moloka'i)
* لانایی (Lana'i)
* کاھۆئۆلاوێ (Kaho'olawe)
* ماوی (Maui)
* ھاوایی

## سەرچاوەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ئۆقیانووسیا
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی چیاکان
# دەربەندی مالاکا

شوێنی تەنگاوی مالاکا بە ھێما نیشاندراوە.
**دەربەندی مالاکا** یان **دەربەندی ملاکا** (بە زمانی مالایی: *سلات ملاکا*) نێوی ئاودڕکەیەکە لە نێوان سوماترا و نیمچەدوورگەی مالایا کە دەریای ئاندامان لە ئۆقیانووسی ھیند دا تێکەڵی دەریای چینی باشوور لە ئۆقیانووسی ئارام دەکات. وڵاتی سینگاپور لە باشووریترین خاڵی ئەم دەربەندە دایە. نێوی ئەم دەربەندە لە نێوی بەندەری ملاکا وەرگیراوە کە لە مالیزیا دا ھەڵکەوتووە و لە سەدەکانی ١٦ و ١٧ گرینگییەکەی زۆری ھەبوو.

دەربەندی مالاکا ڕەحاتی شێوەیە و پانتایی نزیک بە ٦٥ ھەزار کیلۆمەتر چوارگۆشەی داگرتووە. ئەم دەربەندە ٨٠٠ کیلۆمەتر درێژە و لە نێوان ٥٠ تا ٣٢٠ کیلۆمەتر پانی ھەیە کە بارێکترین بەشی لە باشووری دەربدەندەکە دایە و بەرەوە باکوور پان دەبێتەوە.
ھەروەھا لە ڕوی قووڵییەوە لە بەشەکانی باشووری دا لە کەم شوێن دەگاتە ٣٧ مەتر و زۆرتر بە ٢٧ مەتر ھەژامر دەکرێ، بەڵام بەروە باکووری ڕۆژاوا قووڵییەکەی زۆر دەبێت و لە شوێنی بەرکەوتنی ئاوەرێژی دەریای ئاندامان دەگاتە زیاتر لە ٢٠٠ مەتر.

ئەم دەربەندە یەکێکە لە گرینگترین ڕێڕەوەکانی دەریایی جیھانە و لە گرینگترین بەندەرەکانی دەکرێ ئاماژە بە بەندەری بێلاوان لە ئیندۆنیزیا و بەندەرەکانی ملاکا و پێنانگ لە مالیزیا بکرێت. نزیکەی ێەک لەسەر چواری نەوتی خاو جیھان بەم دەربەندە دا تێدەپەڕێت کە لە دوای دەربەندی ھورموز گرینگترین شاڕێی دەریایی گواستنەوە نەوتە. ، ئەم دەربەندە بە درێژایی مێژوو لە ژێر دەستی عەرەبەکان، ھۆڵەندییەکان، پورتوگالییەکان و بەریتانییەکان دابووە و لە سەدەی ١٩ دا چەتەکانی دەریا وەکوو پەناگەیەک بۆ ھێرش کردنە سەر کەشتییە بازرگانییە ھۆڵەندی و بریتانییەکان بەکاریان دەھێنا. ئەم کێشەی چەتەکان تەنانەت لە دوای دەیەی سەرەتای ٢٠٠٠یش ھەر ھەبوو.

## سەرچاوەکان

* تنگه مالاکا - ویکی فارسی

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی تایلەند
# سینگاپوور

| کۆماری سینگاپوورRepublic of Singapore
新加坡共和国 (Chinese)
Republik Singapura (Malay) சிங்கப்பூர் குடியரசு (Tamil) |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |
|   |
| **پایتەخت** | سینگاپوور
 |
| ژمارەی دانیشتوان |
|  -  | بەراوردی  | ٥٬٨٦٦٬١٣٩   |
| لای لێخوڕین | چەپ |

**سینگاپوور** یان بە فەرمی **کۆماری سینگاپوور** (Singapore) وڵاتێکە لە کیشوەری ئاسیا. پایتەختەکەی شاری سینگاپورە.

## دانیشتوان

بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی سینگاپور ٥,٥١٧,١٠٢ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٠٨ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٨.٤ ساڵە. ھەروەھا ١٠٠ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## ئایین

| ئایینەکان لە سینگاپوور  |
| --- |
| **ئایینەکان** |  |  | **ڕێژە** |  |
| بودیزم |    | ٤٠٫٠٪ |
| سوننە |    | ٢٠٫٠٪ |
| مەسیحی |    | ٢٠٫٠٪ |
| بێ ئایین |    | ٢٠٫٠٪ |

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی وڵاتەکان
* ھێمای دەروازەدەروازەی شارەکان
# ھێڵی کارژۆڵە

﻿ / ﻿

ھەڵکەوتەی ھێڵی کارژۆڵە لەسەر نەخشەی جیھان
**ھێڵی کارژۆڵە** یەکێکە لە پێنج خوڵگە پانەکانی گۆی زەوی، ھێڵێکی گریمانەیی زانستییە بۆ دیاریکردنی شوێنەکان و کەشوھەوا سوودی لێ دەبینرێت. ھێڵی کارژۆڵە کەوتۆتە سەر ٢٢ ٢٦ ٢٣ پلەی ھێڵی پانی باشووری گۆی زەوی (باشووری ھێڵی کەمەرەیی)، دواھەمین شوێنە لەبەری خوارووی گۆی زەوی کە بەشێوەی ستوونی تیشکی خۆری بەر دەکەوێت.

## ھەڵکەوتە

ھێڵی کارژۆڵە بەسەر ھەریەک لە چیلی و ئەرژەنتین و پاراگوای و باشووری بەڕازیل ڕەت دەبێت لە کیشوەری ئەمەریکای باشوور. ھەروەھا لە کیشوەری ئەفریقا بەسەر وڵاتانی نامیبیا و بتسوانیا و ئەفریقای باشوور و مۆزەمبیق و مەدەگەشکەر ڕەت دەبێت، لە کیشوەری ئوسترالیاش ناوەڕاستی کیشوەرەکە دەگرێتەوە لەگەڵ باشووری زەریای ئەتلەسی و ھێمن.

## پێشانگا

*
*
*
*
*

## ئەمانەش ببینە

* گرێنچ
* ھێڵی پانی جەمسەری باشوور
* ھێڵی پانی جەمسەری باکوور
* ھێڵی پانی
* ھێڵی درێژی
* ھێڵی قرژاڵ
* ھێڵی کەمەرەیی

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی ئەرژەنتین
* دەروازەی بەڕازیل
# ڕیۆ دێ ژانێرۆ

| ریۆ دێ جانیرۆ |
| --- |
| شار |
| Rio de Janeiro |
| دیمەنێکی شاری ریۆ دێ جانیرۆ |
| ئاڵادروشمی خانەدانی |
|  |
| وڵات |  بەڕازیل |
| ڕووبەر |
|  • سەرجەم | ١٢٦٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٤٩٠ میلی چوارگۆشە) |
| ژمارەی دانیشتووان (٢٠١٠) |
|  • سەرجەم | ٦،٣٢٣،٠٣٧ |
|   | <!—دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> |
| وێبگە | www.rio.rj.gov.br |

**ڕیۆ دێ جانیرۆ** کە زۆرتر بە ناوی **ڕیۆ** ناسراوە دووەمین شاری گەورەی بەڕازیلە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی بەڕازیل
* ھێمای دەروازەدەروازەی شارەکان
* دەروازەی ئۆڵۆمپیاد
* دەروازەی ئەمریکای لاتین
# گانا

| Republic of Ghana |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  |
|  |

 |
| **دروشم:**"Freedom and Justice" |
| **سروود:God Bless Our Homeland Ghana* |
| شوێنی Ghana   |
| (و گەورەترین شار) | ئاکرا |
| زمانە فەرمییەکان | English |
| Government-sponsored languages | Akan (specifically Ashanti Twi, Fanti, Akuapem Twi, Akyem, Kwahu, Wassa Nzema), Dagaare/Wale, Dagbani, Dangme, Ewe, Ga, Gonja and Kasem |
| دەوڵەت | Constitutional presidential republic |
|  -  | President | John Atta Mills |
|  -  | Vice-President | John Dramani Mahama |
|  -  | Speaker of Parliament | Joyce Bamford-Addo |
|  -  | Chief Justice | Georgina Theodora Wood |
| Independence | from the United Kingdom  |
|  -  | Declared | 6 March 1957  |
|  -  | Republic | 1 July 1960  |
|  -  | Current Constitution | 28 April 1992  |
| ڕووبەر |
|  -  | سەرجەم | ٢٣٨,٥٣٥ کیلۆمەتری چوارگۆشە (81st) ٩٢,٠٩٨ مایلی چوارگۆشە  |
|  -  | ئاو (%) | 3.5 |
| ژمارەی دانیشتوان |
|  -  | بەراوردی 2010 | 24,233,431  |
|  -  | چڕی | 101.5 کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە  ٢٥٨٫٨کەس لە مایلی چوارگۆشە |
| **GDP** (PPP) | بەراوردی 2012 |
|  -  | سەرجەم | $81.179 billion  |
|  -  | سەرانە | $3,256.848  |
| **GDP** (nominal) | بەراوردی 2012 |
|  -  | سەرجەم | $45.124 billion  |
|  -  | سەرانە | $1,810.358  |
| **HDI** (2010) |  0.541 (medium) (١٣٥th) |
| دراو | Ghana cedi (GH₵) (`GHS`)  |
| ناوچەی کاتی | (UTC0) |
| شێوازەکانی ڕێکەوتنووسین | d/m/yy (AD) |
| لای لێخوڕین | right |
| پاوانی ئینتەرنێت | .gh |
| کۆدی تەلەفۆن | 233 |

**گانا** بە ڕەسمی **کۆماری گانا** (بە ئینگلیزی: *Republic of Ghana*) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری ئاکرایە. گانا یەکێک بوو لە موستەعمەرەکانی ئینگلتەرا بەڵام بە سەرکردایەتی کوامێ نکروما سەربەخۆیی وەرگرت.

## ئایین

| ئایینەکان لە گانا |
| --- |
| **ئایینەکان** |  |  | **ڕێژە** |  |
| پرۆتێستانت |    | ٤٥٫٠٪ |
| سوننە |    | ٢٢٫٠٪ |
| کاتۆلیک |    | ١٥٫٠٪ |
| بێ ئایین |    | ٣٫٠٪ |
| ئەوانی تر |    | ١٥٫٠٪ |

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی وڵاتەکان