Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# دروستیی سیاسی

دەستەواژەی **ڕاستیی سیاسی** یان **دروستیی سیاسی** (بە ئینگلیزی: Political correctness؛ کورت دەکرێتەوە بۆ **PC**) بەکاردێت بۆ پێناسەکردنی ھەر زمان، سیاسەت یاخود حوکمێک، کەوا بەو نیازەوە دەردەبڕدرێن کە ھیچ بەشێکی کۆمەڵگە پێ ھەراسان نابێت بەھۆی ئەوەی کە شێوەی دەربڕینەکە وریایانەیە و گونجاوە. یاخود بریتیە لەو وشە و ڕەفتارانەی کە لە کاتی دەبڕینیاندا، ھیچ چینێکی کۆمەڵگە ئیھانە ناکات. لە کۆتاییەکانی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوو، دەستەواژەکە تایبەت کراوە بۆ ئاماژەدان بەو جۆرە قسانەی کەوا دوورە لە بێبەشکردن یان شێواندنی ھەموو چین و توێژەکانی کۆمەڵگا، بە تایبەت ئەو چین و توێژانەی کەوا بەھۆی ڕەچەلەک و ڕەگەزیانەوە پێناسە دەکرێن.

سەرەتای بەکارھێنانی دەستەواژەکە دەگەڕێتەوە بۆ دەیەی حەفتاکان و ھەشتاکان لەلایەن چەپگەڕەکانەوە وەک دەستەواژەیەکی تەنز ئامێز بەکارھاتووە، دواتر و لەکۆتاییەکانی سەدەی بیستەم مانای دەستەواژەکە گۆڕانکاری بەسەردا ھات و بووە دەستەواژەیەکی نوێ کە بنچینەی لە ڕەخنەکانی شۆپپارێزیەوە گرتبوو.

بەشێک لەو وشە کۆنانەی کەوا جیاکاری تیادا بەدی دەکرێت ئێستا گۆڕاون و بەو وشانە دەگوترێت "لەڕووی سیاسیەوە درووستن - Politically Correct". بۆ نموونە وشەی "Mankind" کرا بە "Humankind" لە زمانی ئینگلیزیدا تاکو جیاکاری لەنێوان ڕەگەزی نێر و مێ بنبڕ بکات. دروستیی سیاسی کاریگەری گەورەی لەسەر زۆربەی زمانەکانی جیھان کردووە تاکو وشەکان بەشێوەیەک دابنرێن کە جیاکاری تیادا بەدی نەکرێت.

دروستیی سیاسی بێبەش نەبووە لەوەی کە ڕەخنەی توندی لێبگیرێت و ھەندێکجار بەشێک لەو وشانەی دەستکاری دەکرێن بە وشەی "شێتانە" ناویان دەبردرێ. بۆ نموونە وشەی "کورتەباڵا-dwarf" گۆڕدراوە بۆ "vertically challenged - واتا کێشەی درێژی ھەیە). بە بڕوای چاودێرانی سیاسی، سەپاندنی وشە درووستە سیاسیەکان بۆ ئەوەی کە شۆپپارێزی بتوانێ زاڵبێت بەسەر لیبرالیزم و لە بەرژەوەندی خۆیاندا بیقۆزنەوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی زمان
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
# خواستی ئازاد

**خواستی ئازاد** یا **ئیختیار** بریتییە لە دەستبەرەڵایی ئینسان بۆ ھەڵبژاردنی یەکێک لە چەند کاری گونجاو، یا توانستی بۆ بەدەستەوەگرتنی جڵەوی کردەوەکانی، بە چەشنێک کە بەرپرسیارەتیی کردن یا نەکردنیان بکەوێتە ئەستۆی. خواستی ئازاد سەرچاوە و ئاخێزگەی ھەرەدوایینی کارەکان و کردەوەکانی ئینسانە.

تیۆریگەلی جۆراوجۆر ھەن دەرھەق بە چییەتی و سروشتی خواست و، ئەوەی کە ئایا ئینسان لە کردەوەکانی خۆیا ئازادە و ئیختیاری ھەیە یان ناچارە؟ ئەگەر ئازادە، ئەو ئازادییە چۆن لەگەڵ زانستی خوا و ھۆکارگەلی سروشتیی کاریگەر لەسەر بڕیارەکاندا دەگونجێ؟

ھەندێ لە فەیلەسووفان و ھزرڤانان وای بۆ دەچن کە ئازادبوونی خواست و ئیرادەمان لە ھەڵبژاردنەکانماندا خۆی نیشان دەدا؛ ئەو ھەڵبژاردنانە کە ڕووداوەکانی ڕابوردوو کاریان تێ نەکردبێ و یەکلایییان نەکردبێتەوە. بە پێچەوانەوە، دیتەرمینیستەکان باوەڕیان وایە کە لە جیھانی سروشتدا پەیوەندییەکانی ھۆ و بەرھۆ حاکمن و، ئەو ڕێگایەی ڕووداوە یەک لەدوای یەکەکان دەیبڕن تاقە ڕێگای مومکینە.

## دیتەرمینیزم

دیتەرمینیزم ئەو باوەڕە فەلسەفییەیە کە دەڵێ ھەر ڕووداوێ ھۆکردی ڕووداوگەلی پێشووترە. تیۆرییەکی مێتافیزیکییە بەم بڕیارەوە کە ھەر شتێ پێویستە ھەر ئەمە بێ کە ھەیە و، ھیچ ڕێی تێ نەدەچوو بە چەشنێکی تر بوایە. دیتەرمینیزم حاشا لە بوونی ھەڵبژاردنی ڕاستەقینە دەکا و پێی وایە ئێمە بێدەسەڵاتین لەوە کە چی ھەڵدەبژێرین. سەرچاوەی کردەوەکانمان نییە لە ناوەوە و، لەغاوی خواست و ئیرادەمان نییە بە دەستی خۆمانەوە. دیتەرمینیستەکان دەڵێن ڕووداوەکانی جیھان شوێن نەزم و یاسایەکی ھەتاھەتایی کەوتوون. ئەم نەزمە جیھانییە ھەر ئەوەیە کە پێی دەڵێن «یاساکانی سروشت»؛ شووشە کە بەردی بەر بکەوێ دەشکێ، زەوی بە دەوری خۆرا دەخولێتەوە و شەو و ڕۆژ بە دووی یەکترا دێن، گرانیی زەوی تەنەکان بەرەو لای خۆی ڕادەکێشێ و، زۆر شتی تری وەک ئەمانە. ئەو پێویستییەی دیتەرمینیزم باسی دەکا، بەرھەمی ڕووداوەکانی ڕابوردوو و یاساکانی سروشتە. ڕابوردوو شێوە بە داھاتوو دەدا، واتە ڕابوردوو دەبێتە ھۆی ئەوەی کە داھاتوو ڕێک ھەمان بێ کە دەبێ ببێ.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی فەلسەفە
# ئەتۆمیزم

**ئەتۆمیزم** ناوی قوتابخانەیەکی فەلسەفییە لە بابەت سروشتەوە کە وەھا ئامۆژگاری دەکا کە گەردوون لە تیکەگەلی بنەڕەتیی زۆر ورد و نەشیاوی دابەشکردن ناسراو بە *ئەتۆم* دروست بووە.

ئاماژەکان بە تێگەیشتەی ئەتۆمیزم و ئەتۆمەکان ھەم لە یۆنانی کۆندا و ھەم لە نەریتە فەلسەفییەکەی ھیندستانی کۆندا بەدی دەکرێن. لیوکیپۆس، فەیلەسووفی یۆنانیی پێش سوقرات، بە داھێنەری ئەتۆمیزم دادەنرێ. ئەو، وێڕای ئەتۆمیستەکاتی تری یۆنانی کۆن، بناخەی تیۆرییەکیان داڕژاند کە دەیوت سروشت لە دوو سەرچاوە پێک ھاتووە: ئەتۆم و بەتاڵی. بە پێی ئەو تیۆرییە، ھۆکاری گۆڕان و جووڵە لە دنیای شتە گەورەکاندا ڕێکخرانەوەی کۆمای ئەتۆمەکانە. ئەتۆمەکان قەبارە و شێوە و جێگە و پێگەی جیاوازیان ھەیە و لە ناو بەتاڵیدا بەم لا و بەو لا دەبزوێن و، بە ھۆی ئەو قولاپ و ڕیشاڵە چکۆلانە کە ھەیانە، ھەندێکیان دەتوانن بۆ ماوەیەک خۆیان بلکێنن بە ھەندێکی تریانەوە و، بەم جۆرە، لە ئاکامی پێکەوەلکانی ئەتۆمەکان، شتە گەورەکان، وەک بەرد و کێو و دار و ئەسپ و کەروێشک و مرۆڤ، دروست دەبن.

کیمیازانانی سەرەتاکانی سەدەی نۆزدەیەم بەڵگەی ڕوونیان لە تاقیگە دەست کەوت کە ھەموو ماددەیەک لە کۆمەڵێک پارچۆلکەی ورد ورد پێک ھاتووە. ئەو کاتە وایان دەزانی ئەو پارچۆلکە وردانە لەوە وردتر نابن، یانی چیدیکە لەتکردن و دابەشکردن ھەڵناگرن. بۆیە ناوی «ئەتۆم»یان بۆیان ھەڵبژارد کە نزیکەی ۲۵۰۰ ساڵ لە لایەن فەیلەسووفە ئەتۆمیستەکانەوە بە کار دەھات.

## ئەمانەش ببینە

* ھۆلیزم

## سەرچاوەکان

* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی فەلسەفە
# زمانی دایکی

پەیکەرێک بۆ یادکردنەوەی زمانی دایک لە شاری نەخچیڤان، ئازەربایجان
**زمانی دایکی**، **زمانی یەکەم** یان **زمانیدایک** (بە **L1** ناسراوە)، ئەو زمانەیە کە مرۆڤ لە لەدایکبوونەوە یان لە ماوەی گرینگی مناڵیدا (٢ تا ١٢ ساڵی) مامەڵەی لەگەڵ کردووە. لە ھەندێک وڵاتدا دەستەواژەی *زمانی* *دایک* ئاماژەیە بۆ زمانی ئیتنیکی ئەو مرۆڤەیە نەک زمانی یەکەمی (واتە ئەو زمانەی پێی گەورە بووە). ھەندێک جار زاراوەی " **زمانی دایک** " بەکاردێت، یان ئەو زمانەی کە مرۆڤ لە منداڵیدا فێری بووە (بەزۆری لە دایک و باوکییەوە). ئەو منداڵانەی لە ماڵە دوو زمانەکاندا گەورە دەبن، بەپێی ئەم پێناسەیە دەتوانن زیاتر لە زمانی دایک یان زمانی زگماکییان ھەبێت. زمانی یەکەمی منداڵ بەشێکە لە ناسنامەی کەسی و کۆمەڵایەتی و کولتووری ئەو منداڵە. کاریگەرییەکی دیکەی زمانی یەکەم ئەوەیە کە ڕەنگدانەوە و فێربوونی نەخشە کۆمەڵایەتییە سەرکەوتووەکان دەھێنێتە ناو نواندن و قسەکردنەوە. ھەروەھا بە پلەی یەکەم بەرپرسیارە لە جیاکردنەوەی لێھاتوویی زمانەوانی لە نوێنەرایەتیدا. لەکاتێکدا ھەندێک دەڵێن شتێک نییە بە ناوی «قسەکەری ڕەسەن»یان «قسەکەری زگماکی»، گرنگە لە زاراوەی بنەڕەتی تێبگەین و تێبگەین کە قسەکەرێکی «ناڕەسەن» بوون واتای چییە، و کاریگەرییەکانی دەتوانێت لەسەر ژیانی مرۆڤ ھەبێت. توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لەکاتێکدا کەسێک کە قسەکەرێکی زمانی دایک نییە، ڕەنگە دوای نزیکەی دوو ساڵ لە نوقمبوون، پەرە بە ڕواندنەوە لە زمانێکی ئامانجدا بدات، بەڵام دەتوانێت لەنێوان پێنج بۆ حەوت ساڵدا بخایەنێت تا ئەو منداڵە لە ھەمان ئاستی کارکردندا بێت وەک ھاوتاکانیان کە بە زمانی دایک قسە دەکەن.
لە ١٧ی تشرینی دووەمی ١٩٩٩، یوونێسکۆ ٢١ی شوباتی وەک ڕۆژی جیھانی زمانی دایک دەستنیشان کرد.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی زمان
# بەرکەوتی ژیری

نموونەیەک بڕگەی تێستی IQ
**بەرکەوتی ژیری** یان **IQ** (لە دەستەوشەی Intelligenz-Quotient-ی زمانی ئاڵمانیایییەوە ھاتووە) نمرەیێکە وەرگیراو لە یەکێک لە چەندین تێستی ستانداردی جیاواز بۆ ھەڵسەنگاندنی ژیری. زاراوەی IQ لە ساڵی ١٩١٢، وەکوو شێوازێکی پێشنیارکراوی نوێ بۆ نمرەدان بە تێستەکانی ژیریی منداڵان کە پێشتر لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەمەوە پەرەیان گرتبوو، لەلایەن دەروونزانی ئاڵمانیایی ویلیام شتێرن-ەوە دانرا.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی دەروونناسی
# شۆڕشی نیۆلیتیک

| شۆڕشی نیۆلیتیک |
| --- |
|  |
| بەشێکە لە | شارستانی نیۆلیسیک |
| بابەتی لاوەکی | شارستانی نیۆلیسیک |
| جێ | کەوانەی بەپیت |
| ڕێکەوتی دەستپێکردن | ٩. ملیار پێش زایین |
| ڕێکەوتی کۆتاییھاتن | ٣. ملیار پێش زایین |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**شۆڕشی نیۆلیتیک**، کە ھەروەھا بە **یەکەم شۆڕشی کشتوکاڵی** ناسراوە، بریتی بوو لە گواستنەوەی بەرفراوانی زۆرێک لە کولتوورە مرۆیییەکان لە ماوەی سەردەمی نیۆلیتیکدا لە ئەفریقا-یوراسیادا لە شێوازی ژیانی ڕاوکردن و کۆکردنەوەوە بۆ شێوازێکی کشتوکاڵ و نیشتەجێبوون، کە بووە ھۆی ئەوەی ژمارەیەکی دانیشتووانی ڕوو لە زیادبوون بتوانێت بژی. ئەم کۆمەڵگە نیشتەجێیانە ڕێگەیان بە مرۆڤ دا چاودێری و تاقیکردنەوە لەسەر ڕوەکەکان بکات، و فێربوون کە چۆن گەشە دەکەن و پەرەدەسێنن. ئەم زانیارییە نوێیە بووە ھۆی ماڵیکردنی ڕوەکەکان و گۆڕینیان بۆ بەروبوومی چێنراو.

## سەرچاوەکان
# پەروەردەی کیمیا

ڕاھێنانی تاقیکاری لە بواری کیمیادا
**خوێندنی کیمیا** ئاماژەیە بۆ فێربوونی زانیاری کیمیا لە قوتابخانە و زانکۆ و زیادکردنی ھۆشیاریی گشتی لە بەکارھێنانی ئەم زانستەدا. گرنگترین ئەو پرسانەی لەم لقەدا وروژێنراون بریتین لە تێگەیشتن لە چۆنییەتی فێرکردنی کیمیا بە شێوەیەکی پیشەیی بە مەبەستی پەروەردەکردنی خوێندکاران، باشترین ڕێگاکانی فێرکردنی کیمیا و باشترکردنی دەرئەنجامەکانی فێربوون بە گۆڕینی شێوازی وانەوتنەوە. یەکێک لە باشترین شێوازەکانی فێربوون لە بواری کیمیادا بەکارھێنانی کتێبی ئاماژە و گۆڤاری پەروەردەیی گونجاو و بەکارھێنانی ڤیدیۆی پەروەردەیییە. زۆرێک لە ماڵپەڕەکان لەم بوارەدا چالاکن و دەتوانرێت لە ناوەڕۆکەکانیان بۆ فێربوونی کیمیا بە باشترین شێوە بەکاربھێنرێن.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Chemistry education»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٨ی ئازاری ٢٠٢٤.

* دەروازەی کیمیا
* دەروازەی پەروەردە
# ئارووبا

**ئارووبا** (Aruba) دوورگەیەکە لە کیشوەری ئەمریکا و لە دەریای کارایبدا ھەڵکەوتووە. ئارووبا لەگەڵ ھۆڵەندا و کوراساو و سینت مارتن لەژێر دەسەڵاتی حکوومەتی شانشینی ھۆڵەندادان.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ئەورووپا
# زانستی بەکاربراو

**زانستی بەکاربراو** (بە ئینگلیزی: Applied science) بریتییە لە بەکاربەریی مەعریفەتی زانستی لە ئاقارێکی فیزیکیدا. بۆ نموونە، چارەسەرکردنی کێشەیەکی کردەیی بە کەڵکوەرگرتن لە زانستی سروشتی.

لقەکانی ئەندازیاری زۆر لە نزیکەوە گرێدراوی زانستە بەکاربراوەکانن. زانستی بەکاربراو بۆ گەشەی تەکنۆلۆژی گرنگە.

## لقە زانستگایییەکان

ژمارەیەک لەو لقانە کە لە زانکۆکاندا دەخوێندرێن و وەکوو "زانستی بەکاربراو" دەژمێردرێن ئەمانەن:

* ئەندازیاریی بەکاربراو
* فیزیکی بەکاربراو
* کەوناراناسی
* ژیریی دەستکرد
* زانستی کۆمپیوتەر
* ئۆپتیک

## سەرچاوەکان

* دەروازەی زانست
* ھێمای دەروازەدەروازەی زانستی کۆمپیوتەر
* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
# ڕۆژنامەوانی

کۆشکێکی ڕۆژنامەفرۆشی لە هەولێر
**ڕۆژنامەوانی** یان **ڕۆژنامەگەری** بریتییە لە پیشەی گواستنەوە و گەیاندنی ھەواڵ، شتی شیاوی گەڕاندنەوە و بۆچوونەکان لە ڕێگەی زنجیرەیەکی بەرین لە میدیاکانەوە، وەکوو ڕۆژنامەکان، گۆڤارەکان، ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆن، ئینتەرنێت و تەنانەت لەم دوایییانەدا، بە مۆبایلیش. بە کەسێک کە کاری ڕۆژنامەوانی دەکات دەوترێت **ڕۆژنامەوان**.

## بەستەری دەرەکی

* یاسای ڕۆژنامەگەری - حکومەتی هەرێمی کوردستان

## وتارە گرێدراوەکان

* مێژووی ڕۆژنامەوانی

* دەروازەی ڕۆژنامەوانی
* دەروازەی بی بی سی
# عوزەیر

**عوزەیر**، یەکێکە لە پێغەمبەرەکانی بەنی ئیسرائیل، خوا سەد ساڵ مراندوویەتی پاشان زیندووی کردۆتەوە، ئایین نوێ کردۆتەوە بۆ بەنی ئیسرائیل و فێری تەوراتی کردونەتەوە دوای ئەوەی لە بیریان چوو بوویەوە.

ئارامگەی عوزەیر لە پارێزگای عەممارەیە لە عێراق.

* دەروازەی ئیسلام
* دەروازەی قورئان
# نۆریچ

گوزەری پیاوماقوڵان Gentleman's Walk لە نۆریچ
**نۆریچ** (بە ئینگلیزی:Norwich) یەکێکە لە شارەکانی ئینگلستان و دەکەوێتە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئەو وڵاتەو سەر ڕووباری وێنزەم. ئەم شارە ناوەندی بەڕێوەبردنی هەرێمی نۆرفۆک. ژمارەی ئاسایی دانیشتوانی شار ١٣٢ هەزار کەسە و لەگەڵ ژمارەی ئەوانەی لەم شارەدا کاردەکەن و لە ناوچەکانی دەوروبەرەوە بۆی دێن ساڵی ١٩٩٩ گەیشتۆتە ٢٨٠ هەزار کەس. ڕووبەری کارگێڕیی ئەم شارە (٣٩.٠٢) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە.
شاری نۆریچ لە ساڵی ٤٩٠ی زاینییەوە ئاوەدانە. زانکۆی ئیست ئەنگلیا (University of East Anglia) کە یەکێکە لە زانکۆ ئاست بەرزەکانی بریتانیا دەکەوێتە خۆرئاوای ئەم شارە.

## ئەمانەش ببینە

* کاتنامەی نۆریچ

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
# ئێدیت پیاف

وێنەی ئیدیس پیاف
**ئیدیس پیاف** گۆرانیبێژ و نیشانی کەلتووری فەڕانسەیە لە سەدەی بیستەم دا.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی

* دەروازەی ژن
* دەروازەی مۆسیقا
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی مێژوو
* ھێمای دەروازەدەروازەی پاریس
* دەروازەی فەڕەنسا
* دەروازەی شانۆ
# بەڕێوەبردنی سامان

**بەڕێوەبەرایەتیی سامان** (بە ئینگلیزی: Asset management) بریتیە لە چۆنیەتیی بەڕێوەبردنی ھەر جۆر سامان و سەرمایەیەک کە ھی کەسێک یان کۆمپانیایەکە لە سەردەمی دروست بوونیەوە تا تیاچوونی. بۆ نموونە سەبارەت بە ژێرخانێک وەکوو پردێک، بەڕێوەبەرایەتیی سامان لە دوای دروست بوونیەوە چاودێریی دەکا تا تیاچوونی. ئەم چاودێرییە بریتییە لە چاودێریی بوودجەی چاکسازییەکانی، کاتی چاکسازییەکانی، گۆڕینی پێکھاتەکانی و تەنانەت چۆنیەتیی ڕووخاندنی لە کۆتایی عومریدا. ئەمڕۆ بەڕێوەبەرایەتیی سامان خاڵێکی زۆر گرنگە لە پیشەسازیی وڵاتانی پەرەسەندوودا.

## سەرچاوە

Vanier, D., (2001), “Why Industry Needs Asset Management tools,” ASCE Journal of Computing in Civil Engineering, 15 (1), 35-43.

* دەروازەی ئابووری
# حکوومەتی شانشینی یەکگرتوو

| حکوومەتی شانشینی یەکگرتوو |
| --- |
| بە ئینگلیزی: His Majesty's Government |
| بەشێکە لە | دەسەڵاتی جێبەجێکار |
| وڵات | شانشینی یەکگرتوو |
| ئەندامی | World Wide Web Consortium |
| دەسەڵاتی دادوەری دەگرێتەوە | شانشینی یەکگرتوو |
| لقەکۆمپانیاکان | Department for Education، Foreign, Commonwealth and Development Office |
| شوێنی بارەگاکان | 10 Downing Street |
| وێبگە |  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**حکوومەتی شانشینی یەکگرتوو** (بە ئینگلیزی: Government of the United Kingdom) حکوومەتی ناوەندی شانشینی یەکگرتووی بەریتانیا و ئێرلەندای باکوورە. ئەم حکوومەتە سەرۆک وەزیرانێک سەرۆکایەتی دەکات. بەپێی دەستووری شانشینی یەکگرتوو، دەسەڵاتی جێبەجێکردن لەدەستی حاکمدایە، بەڵام ئەم دەسەڵاتە تەنھا لەلایەن سەرۆکوەزیران و کابینەی حکوومەتەوە یان بە ڕاوێژی ئەوان جێبەجێ دەکرێت. ئەندامانی کابینە وەک ئەندامی ئەنجومەنی تایبەت ئامۆژگاری فەرمانڕەوا دەکەن. حکوومەتی ئێستای بەریتانیا لەلایەن ڕیشی سوناک (سەرۆک وەزیران)ەوە سەرۆکایەتی دەکرێت.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Government of the United Kingdom»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٥ی ئایاری ٢٠٢٣.

* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
* دەروازەی لەندەن
* دەروازەی ئینگلتەرا
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی کۆمەڵگا
# گیڤاریزم

**گیڤاریزم** بیردۆزێکی شۆڕشی کۆمۆنیزم و ستراتیژییەکی سەربازییە لە شەڕی گەریلایی، کە پەیوەندی بە شۆڕشگێڕی ئەرژەنتینی مارکسیست-لینینیستی ئێرنێستۆ چێ گیڤارایە، کەسایەتییەکی پێشەنگی شۆڕشی کووبا کە باوەڕی بە بیرۆکەی مارکسیزم-لێنینیزم ھەبوو و بنەما و یاساکانی ئەو چەمکەی زیندوو کردەوە.

## بەگشتی

دوای سەرکەوتنی شۆڕشی کووبا لە ساڵی ١٩٥٩ بە سەرۆکایەتی گروپێکی گەریلایی شۆڕشگێڕ لە ژێر سەرپەرشتی فیدڵ کاسترۆ، وە ھاوکارە مارکسییەکەی کە لەدایکبووی ئەرژەنتین بوو، چێ گیڤارا ئایدۆلۆژیا و ئەزموونەکانی خۆی کردە مۆدێلێک لە سەرانسەری جیھاندا. وە ویستی ئاراستەی شۆڕشەکەی بەرەو بۆلیڤیا بەرێت، دواتر سەرکردایەتی پارتێکی چەکداری کرد لەو وڵاتە، تا لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٦٧ گیڤارا دەستگیرکرا و گولەباران کرا، بەمەش بووە شەھیدی ھەردوو بەرەی کۆمۆنیستەکان و سۆسیالیستەکانیی جیھان.

ئایدۆلۆژیاکەی گیڤارا پەرە بە ھەڵگیرساندنیی شۆڕش دەدات بۆ ھەر وڵاتێک کە سەرکردەکەی لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی سەرمایەداری (ئەمریکا)ەوە پشتیوانی لێبکرێت و ستەم لە ھاوڵاتیانی بکات. گیڤاریزم باس لەوە دەکات کە چۆن دەتواندرێت بە شەڕی گەریلایی بەردەوام لە ناوچە غەیرە شاریەکاندا ببێتە ھۆی گرتنە دەستی دەسەڵات و لابردنی ستەمکاران.

## ئەمانەش ببینە

* چێ گیڤارا
* شۆڕشی کووبا
* شەڕی چریکی

## سەرچاوەکان

* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی ئەمریکای باشوور
* دەروازەی سۆشیالیزم
* ھێمای دەروازەدەروازەی زانستی سیاسەت
* دەروازەی فەلسەفە
# دیکتاتۆریی پرۆلیتاریا

لە فەلسەفەی مارکسیزمدا **دیکتاتۆری پڕۆلیتاریا** یان **دیکتاتۆری کرێکاری** بەمانای ئەوە دێت کە دەسەڵاتی سیاسیی لە ژێر دەستی پڕۆلیتارییەکان (چینی کرێکار) بێت. دیکتاتۆرییەتی پرۆلیتاریا قۆناغی نێوەندی نێوان ئابووری سەرمایەداری و ئابوورییەکی کۆمۆنیستییە و بەو پێیەش دەوڵەتی دوای شۆڕش دەست بەسەر ئامرازەکانی بەرهەمهێناندا دەگرێت. لەم قۆناغەدا، ئەرکی پێکهاتەی ڕێکخراوەیی بەڕێوەبردنی حیزب ئەوەیە کە بە شێوەیەکی تۆکمە و بەهێز حوکمڕانیی دەوڵەت بکات بۆ ڕێگرتن لە بەرەنگاربوونەوەی شۆڕش و ئاسانکردنی گواستنەوە بۆ کۆمەڵگایەکی کۆمۆنیستی بەردەوام. دەستەواژەکانی تر کە بە گشتی بۆ وەسفکردنی دیکتاتۆری پرۆلیتاریا بریتین لە دەوڵەتی سۆسیالیستی، دەوڵەتی پرۆلیتاریا، دەوڵەتی پرۆلیتاری دیموکراتی، دیکتاتۆری شۆڕشگێڕانەی پرۆلیتاریا و دیکتاتۆری دیموکراتی پرۆلیتاریا.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی سۆشیالیزم
* دەروازەی فەلسەفە
# شارل فووریێ

شارل فووریێ
**فڕانکۆس ماری شارل فووریێ** ناسراو بە **شارل فووریێ** (٧ی نیسانی ١٧٧٢–١٠ی تشرینی یەکەمی ١٨٣٧) فەیلەسووف و ئابووریزانێکی سۆسیالیستی فەڕەنسی بوو. شارل لە ڕووناکبیرە سەرەتایییەکانی ڕێبازی سۆسیالیزم بوو، کە بە یەکێک لە دامەزرێنەرانی سۆسیالیزمی خەیاڵی دادەنرێت.

وشەی فێمینیزم بەیەکێک لە دانراوەکانی شارل دادەنرێت، ئەمەش کاتێک لە ساڵی ١٨٣٧ وشەی "féminisme" بەکارھێنا.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* کارەکانی شارل فووریێ لە ئەرشیڤی ئینتەرنێت
* Works by Charles Fourier لە Open Library
* شارل فووریێ لە گۆڕێک بدۆزەوە
* Texts on Wikisource:

	+ «Fourierism». *Collier's New Encyclopedia*. 1921.
	+ «Fourier, François Charles Marie». *Encyclopædia Britannica* (بە ئینگلیزی) (چاپی 11th). 1911.
	+ «Fourier, François Marie Charles». *New International Encyclopedia*. 1905.
	+ «Fourierism». *New International Encyclopedia*. 1905.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی فەلسەفە
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی فێمینیزم
* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی ئابووریزانی
* دەروازەی فەڕەنسا
* دەروازەی سۆشیالیزم
* دەروازەی ئابووری
* دەروازەی ژن
# ئەنجێلا دەیڤز

| ئەنجێلا دەیڤز |
| --- |
| بە ئینگلیزی: Angela Davis |
|  |
| لەدایکبوون |  (١٩٤٤-٠١-٢٦) ٢٦ی کانوونی دووەمی ١٩٤٤ بێرمینگھام، ئالاباما، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| بەشێکە لە | Black @ Stanford |
| ناوی کاتی لەدایکبوون | Angela Yvonne Davis |
| باوک | Benjamin Frank Davis, Sr. |
| دایک | Sallye Davis |
| خوشک و برا | Fania Davis، Ben Davis |
| زمانەکانی ئاخاوتن | زمانی ئینگلیزی، زمانی فەڕەنسی |
| بواری کار | فێمینیزم، بزاڤا ئاشتیخوازی یێ، ھەڵسووڕاوی |
| شوێنی کارکردن | University of California, Los Angeles، San Francisco State University، Rutgers University–New Brunswick |
| پەروەردە | زانکۆی کالیفۆرنیا، سان دیێگۆ، زانکۆی هومبۆڵت لە بەرلین، Little Red School House and Elisabeth Irwin High School، Johann Wolfgang Goethe-Universität Frankfurt am Main، Brandeis University |
| پلەی ئەکادیمی | دکتۆرا |
| ڕاوێژکاری دکتۆرا | Herbert Marcuse |
| Doctoral student | Kamari Maxine Clarke |
| ئەندامی حیزبی | پارتی کۆمۆنیستی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| نەژاد | ئەمریکییە ئەفریقییەکان |
| ئەرشیڤەکان لە | Stuart A. Rose Manuscript, Archives, and Rare Book Library، Schlesinger Library |
| ئەندامی | کۆمەڵەی فی بێتا کاپا، پەیمانگای ئەمریکیی ھونەر و زانست |
| ئایدۆلۆژیای سیاسی | مارکسیزم-لێنینیزم، سۆسیالیزمی دیموکراسی، Western Marxism، فێمینیزم |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ئەنجێلا دەیڤز** (بە ئینگلیزی: Angela Davis؛ لەدایکبووی ٢٦ی کانوونی دووەمی ١٩٤٤) کەسایەتی چالاکوانی سیاسیی، فەیلەسووف، ئەکادیمی و نووسەری ئەمریکییە. ئەو مامۆستای زانکۆیە لە زانکۆی کالیفۆرنیا، سانتاکروز. ئەو ھەڵگری بیری مارکسییە، ماوەیەکی زۆر ئەندام بوو لە حیزبی کۆمۆنیستی ئەمریکا (CPUSA). ئەو ئەندامی دامەزرێنەرانی کۆمیتەی ھاوبەشی دیموکراسی و سۆسیالیزمە (CCDS). ئەنجێلا تا ئێستا دە کتێبی نووسەر لەسەر چینی کۆمەڵایەتی، فێمێنیزم، نەژاد، ھەروەھا سیستمی زیندانیی ئەمریکا.

لە ناوەڕاستی ١٩٧٠، دەیڤز ناوبانگی جیھانیی پەیداکرد بەوەی لە ڕووداوێکی کوشتن و ڕفاندن تێوەگلابوو، ئەو بووە یەکێک لە داواکراوترین کەسەکانی ئێف بی ئای، دواتر لە تشرینی یەکەمی ١٩٧٠ لە نیویۆرک سیتی دەستگیرکرا. دوای پڕۆسەی دادگایی کردن، ئەوا ١٨ مانگ زیندانیی کرا. ئەو لە ساڵی ١٩٨٠ خۆی پاڵاوت بۆ پۆستی جێگری سەرۆکی پارتی کۆمۆنیستی ئەمریکا، بەڵام لە ھەڵبژاردنەکان سەرکەوتنی بەدەست نەھێنا.

لە ساڵی ٢٠٢٠، لەلایەن گۆڤاری تایم ناوی ئەنجێلا دەیڤز بە یەکێک لە کاریگەرترین کەسایەتییەکانی ساڵ دیاری کرا، ھەروەھا لەلایەن ھەمان گۆڤار بەژنی ساڵ بۆ ساڵی ١٩٧١ ھەڵبژێردرا.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژن
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی فەڕەنسا
* دەروازەی فەلسەفە
* دەروازەی مافەکانی مرۆڤ
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی سۆشیالیزم
* دەروازەی نووسین
* دەروازەی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە
# ئەنارکیزمی تاکەکەسێتی لە ئەمریکا

| ئەنارکیزمی تاکەکەسێتی لە ئەمریکا |
| --- |
| لقی | individualist anarchism |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ئەنارکیزمی تاکەکەسێتی لە ئەمریکا** کاریگەری بەھێزی بنیامین تاکەر، جۆسیا وارن، ڕاڵف واڵدۆ ئێمەرسۆن، لیساندەر سپۆنەر، پیێر جۆزێف پرۆدۆن، ماکس ستێرنەر، ھێربێرت سپێنسەر و ھێنری دەیڤید سۆرۆی لەسەر بوو.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Individualist anarchism in the United States»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٦ی ئایاری ٢٠٢٤.

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی سیاسەت
# كانگای خەڵووز

کانگاکردنی خەڵوزی سەرزەوی لە ویلایەتی وایۆمینگ، ئەمریکا
**کانگاکردنی خەڵوز** بریتییە لە پرۆسەی دەرھێنانی خەڵوز لە زەوی یان لە کانێک. خەڵوز بەھۆی ڕێژەی وزەکەیەوە بەھایەکی زۆری ھەیە و لە ساڵانی ١٨٨٠ەوە بە شێوەیەکی بەرفراوان بۆ بەرھەمھێنانی کارەبا بەکاردەھێنرێت. پیشەسازییەکانی پۆڵا و چیمەنتۆ خەڵوز وەک سووتەمەنی بۆ دەرھێنانی ئاسن لە کانزای ئاسن و بۆ بەرھەمھێنانی چیمەنتۆ بەکاردەھێنن. لە بەریتانیا و باشووری ئەفریقا، کانێکی خەڵوز و پێکھاتەکانی کانگای **خەڵوزن**، کانێکی خەڵوز پێی دەوترێت "چاڵ"، و پێکھاتەکانی کانگاکانی سەر زەوی بە " سەری چاڵ " ناودەبرێن. لە ئوسترالیا، "کۆلیێری" بە گشتی ئاماژەیە بۆ کانێکی خەڵوزی ژێر زەوی.

کانگاکردنی خەڵوز لەم ساڵانەی دواییدا پێشکەوتنی زۆری ھەبووە، لە سەرەتای دەستپێکردنی تونێلکردن و ھەڵکەندنی و دەرھێنانی دەستی خەڵوزی پیاوان لەسەر عەرەبانە تا دەگاتە کانە گەورەکانی کراوە و دیواری درێژ. کانگاکردن بەم قەبارەیە پێویستی بە بەکارھێنانی ھێڵی دراگلاین، بارھەڵگر، گواستنەوە، جاکی ھایدرۆلیکی، و بڕین ھەیە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Coal mining»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٤ی نیسانی ٢٠٢٤.

* دەروازەی زانست
* دەروازەی وڵاتەکان
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ئابووری
* دەروازەی کیمیا
* دەروازەی وزە
# جەنەراڵ (ویلایەتە یەکگرتووەکان)

پلەی جەنەراڵی ویلایەتە یەکگرتووەکان
**جەنەراڵ** بە (ئینگلیزی:General). لە هێزەکانی (سووپا، هێزی ئاسمانی، هێزی مارێنز)ی هێزە چەکدارەکانی ئەمریکا، خاوەن چوار ئەستێرەن کە وەک نیشانەی جەنەراڵ دەناسرێت.

## سەرچاوەکان

ویکیپیدیا ئینگلیزی.

## پەراوێزەکان

* دەروازەی شەڕ
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
# فڕۆکەھەڵگری پۆلی جێراڵد ئاڕ فۆرد

| فڕۆکەھەڵگری پۆلی جێراڵد ئاڕ فۆرد |
| --- |
|  |
| لقی | supercarrier |
| دامەزران | ١١ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٣ |
| کورتەناو | Gerald R. Ford |
| ناونراوە لەدوای | USS Gerald R. Ford |
| لە پێش | Nimitz-class aircraft carrier |
| وڵاتی بنەڕەت | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| کارپێکەر | ھێزی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان |
| دروستکەر | کەشتیسازیی نیوپۆرت نیووز |
| بزوێنەر | A1B reactor |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**فڕۆکەھەڵگری پۆلی *جێراڵد ئاڕ. فۆرد فڕۆکەھەڵگرێکی پۆلی فڕۆکەھەڵگرە بە وزەی ناوەکی کاردەکات کە بۆ ھێزی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان دروست کراوە بۆ جێگرتنەوەی بەشێک لە کەشتیگەلە کۆنەکانی فڕۆکەھەڵگری پۆلی نیمیتز. بە ناوی سەرۆکی پێشووی ویلایەتە یەکگرتووەکان جێراڵد ئاڕ. فۆرد ناونراوە، ئەم پۆلە دیزاین کراوە بۆ دابینکردنی سیستمە چەکە بەرزکراوەکان، باشترکردنی کاراییی وزە، کەمکردنەوەی تێچووی کارپێکردن، و کەمکردنەوەی پێداویستییەکانی ستاف. گۆڕانکارییە سەرەکییەکان سیستمی ھاویشتنی فڕۆکەی کارۆموگناتیسی (ئی ئێم ئەی ئێڵ ئێس)، گێڕی گرتنەوەی پێشکەوتوو (ئەی ئەی جی)، و شوێنی فڕینی دیزاینکراوەوە لەخۆدەگرن. کەشتیی پێشەنگ، **یوو ئێس ئێس جێراڵد ئاڕ. فۆرد (سی ڤی ئێن-٧٨)**، لە ساڵی ٢٠١٧دا کەوتە کار، کە پێشبینی دەکرێت دووەم کەشتیی ئەم پۆلە، جۆن ئێف. کێنەدی (سی ڤی ئێن-٧٩)، لە ساڵی ٢٠٢٧دا ڕادەست بکرێت.

## سەرچاوەکان