Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ژمارەی ڕێنمایی مانگی دەستکرد

**ژمارەی کەتەلۆگی مانگی دەستکرد** ( **SATCAT**, هەروەها ناسراوە بە **NORAD (بەرگری ئاسمانی ئەمریکای باکوور) ژمارەی کەتەلۆگ**, **NORAD ID**, **ژمارەی شتەکانی USSPACECOM** یان بە سادەیی **ژمارەی کەتەلۆگ**, لە نێوان جۆرە هاوشێوەکانیدا) ژمارەیەکی یەک لە دوای یەک نۆ ژمارەییە کە لەلایەن فەرماندەیی بۆشایی ئاسمانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە دیاری کراوە ( USSPACECOM) بە ڕێزبەندی هەڵدانی یان دۆزینەوە بۆ هەموو تەنە دەستکردەکانی ناو خولگەی زەوی و ئەوانەی لە خولگەی زەوی بەجێماوە، یەکەم شت کە کەتەلۆگ کراوە، ژمارەی کەتەلۆگ ١، هەڵگری هەڵدانی سپۆتنیک 1١ە، لەگەڵ مانگی دەستکردی سپۆتنیک 1 کە ژمارەی کەتەلۆگی ٢ی بۆ دانراوە </meta> ئەو تەنانەی کە بۆ ماوەیەکی کورت شکست دەهێنن لە خولگە یان ئاسماندا، کەتەلۆگ ناکرێن. کەمترین قەبارەی شتەکان لە کەتەلۆگەکەدا ١٠ centiمەتر (٣٫٩ in) لە تیرەدا. ھەتا ڕێکەوتی ٢١ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣ (2023-10-21) </link></link> ، لە کەتەلۆگەکەدا ٥٨،٠١٠ تەنی خستۆتە ڕوو، لەنێویاندا ١٦،٦٤٥ مانگی دەستکرد کە لە ساڵی ١٩٥٧ەوە ڕەوانەی خولگە کراون کە ٨،٩٣٦یان هێشتا چالاک بوون. ٢٥ هەزار و ٧١٧ لەو شتانە بە باشی بەدواداچوونیان بۆ کراوە و دوو هەزار و ٥٥ شتیش لەدەستچوون. جگە لەوەش USSPACECOM هەروەها بەدواداچوونی بۆ ١٦،٦٠٠ ئۆبجێکتی شیکار دەکرد. شتە شیکارەکان بە شێوەیەکی گۆڕاو بەدواداچوونیان بۆ دەکرێت و لە شلەی بەردەوامدان، بۆیە داتاکانی کەتەلۆگ و کۆمەڵە توخمەکانیان بڵاو ناکرێتەوە. ھەتا ڕێکەوتی ١٢ی ئەیلوولی ٢٠٢٣ (2023-09-12) </link></link> ESA مەزەندەی کردووە کە نزیکەی ٣٦٥٠٠ پارچە پاشماوەی خولگەیی هەبووە کە ئەوەندە گەورەن کە USSPACECOM بتوانێت شوێنپێی بگرێت.

ئەو شتانەی کە بە شێوەیەکی هەمیشەیی کەتەلۆگ کراون ژمارەیەک لە ١ تا ٦٩،٩٩٩ یان زیاتر لە ٩٩،٩٩٩ دیاری دەکرێن. پێشبینی دەکرێت کۆمپانیای (سپەیس-تراک) لە ساڵی ٢٠٢٠ دەست بە بڵاوکردنەوەی شتومەکی زیاتر لە ٩٩٩٩٩ بکات بە دەستپێکردنی ئەو پاشماوەی کە لەلایەن سپەیس فێنسەوە دۆزراونەتەوە.

فەرماندەیی بۆشایی ئاسمان کەتەلۆگەکە لە ڕێگەی space-track.org ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە. ەوە هاوبەش دەکات، کە لەلایەن فەوجی بەرگری بۆشایی ئاسمانی ١٨ (١٨ SDS)ەوە پارێزگاری لێدەکرێت.

## مێژوو

سەرەتا کەتەلۆگەکە لەلایەن کۆمپانیای نۆرادەوە پارێزگاری لێدەکرا، لە ساڵی ١٩٨٥ بەدواوە، کۆمپانیای USSPACECOM ئەرکی دۆزینەوە و بەدواداچوون و ناسینەوە و پاراستنی کەتەلۆگی هەموو ئەو تەنانەی کە مرۆڤ دروستی کردووە لە خولگەی زەویدا پێسپێردرا. لە ساڵی ٢٠٠٢دا کۆمپانیای USSPACECOM هەڵوەشایەوە و لەگەڵ فەرماندەیی ستراتیژی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (USSTRATCOM) تێکەڵکرا. بەڵام کۆمپانیای USSPACECOM لە ساڵی ٢٠١٩ دامەزرا.

پێش ساڵی ٢٠٢٠ ژمارەی کەتەلۆگەکە بە پێنج ژمارە سنووردار بوو بەهۆی سنووردارکردنی فۆرماتەکەی TLE . لە ساڵی ٢٠٢٠ کۆمپانیای (Space-Track) دەستیکرد بە دابینکردنی داتا بە فۆرمات CCSDS OMM (Orbit Mean-Elements Message)، کە زۆرترین ژمارەی کەتەلۆگی زیادکرد بۆ ٩٩٩,٩٩٩,٩٩٩.

## هەروەها تەماشای

* دەستنیشانکەری نێودەوڵەتی, کە بە ناسنامەی COSPAR ناسراوە
* پاشماوەی بۆشایی ئاسمان
* کۆمەڵە توخمە دوو هێڵییەکان (TLE)
* تۆڕی چاودێری بۆشایی ئاسمانی ئەمریکا

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

* کەتەلۆگەکە: Space-Track.org
* کەتەلۆگی مانگی دەستکردی CelesTrak (کۆپییەکی بەشەکی کەتەلۆگی Space-Track.org)

* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی فڕینی بۆشایی
# ھەڵدانی بۆشایی

سپەیس ئێکس فاڵکۆن ھێڤی
**ھەڵدانی بۆشاییی ئاسمان** ئەو قۆناغەیە لە ئەرکێکی فڕینی بۆشاییی ئاسماندا کە تێیدا پێڕاگوێزێکی ھەڵدەر دەگاتە بۆشاییی ئاسمان. ھەڵدانەکە لەوانەیە ژێر-خولگەیی بێت یان لەوانەیە ھەڵدانەکە بەردەوام بێت تا پێڕاگوێزەکە دەگاتە خولگە. ھەڵدانێکی بۆشاییی ئاسمان لە ھەڵدانگەیەکەوە دەست پێدەکات، کە لەوانەیە لەسەر وشکانی بێت یان لە دەریا، یان کاتێک پێڕاگوێزی ھەڵدەر لە ناوەڕاستی ھەوادا لە فڕۆکەیەکەوە بەردەدرێت.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی گەردوون
# سیستمی ھەڵدانی بۆشایی

| سیستمی ھەڵدانی بۆشایی |
| --- |
|  |
| لقی | سیستمی ھەڵدانی خەرجکراو، پێڕاگوێزی ھەڵدانی بارھەڵگری زۆر قورس، Shuttle-derived vehicle |
| وڵاتی بنەڕەت | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| کارپێکەر | ناسا |
| وێبگە |  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**سیستەمی ھەڵدانی بۆشایی (ئێس ئێڵ ئێس)** بریتییە لە ئامرازێکی ھەڵدانی سەرفکراوی ئەمریکیی ھەڵگری زۆر قورس کە لەلایەن ناسا بەکاردێت. وەک ئامرازی سەرەکیی ھەڵدان بۆ بەرنامەی ئارتێمیس، ئێس ئێڵ ئێس دیزاین کراوە بۆ ناردنی کەشتیی ئاسمانیی ئۆراینی مرۆڤھەڵگر لەسەر ڕێڕەوەکانی تێپەڕبوونی مانگ بۆ ئەرکەکان بەرەو مانگ. ڕۆکێتەکە یەکەمجار لە ١٦ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٢ ھەڵدرا، کە ئەرکی بێ-مرۆڤی ئارتێمیس ١ی ھەڵگرتبوو. یەکەم ھەڵدانی مرۆڤھەڵگری بۆ فڕینی نزیک لە مانگی ئارتێمیس ٢ بوو لە ١ی نیسانی ٢٠٢٦، کە بووە دووەم ئامرازی ھەڵدان بۆ ھەڵگرتنی مرۆڤ بۆ ئەو دیوی خولگەی نزیکی زەوی (دوای ساتورن ٥).

## سەرچاوەکان

* پەڕگە:Picture for kurdish wiki.662.pngدەروازەی کۆمەڵەی خۆر
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی فڕینی بۆشایی
* دەروازەی گەردوون
# وەزارەتی کاروباری سەربازە کۆنەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

| وەزارەتی کاروباری سەربازە کۆنەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| --- |
| بە ئینگلیزی: United States Department of Veterans Affairs |
|  |
| دامەزران | ١٥ی ئازاری ١٩٨٩ |
| ناو بە زمانی فەرمی | United States Department of Veterans Affairs |
| کورتەناو | VA |
| بواری کار | کۆنەسەرباز |
| پۆستی سەرۆکی ئەم ڕێکخراوە | وەزیری کاروباری سەربازە کۆنەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، Administrator of Veterans Affairs |
| ڕێبەر | Robert A. McDonald |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| پۆتانی شوێن | ٣٨°٥٤′٤″N ٧٧°٢′٦″W |
| دەسەڵاتی دادوەری دەگرێتەوە | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| بەشێکە لە کۆمپانیای | حکوومەتی فیدراڵی ئەمریکا |
| شوێنی بارەگاکان | واشینگتن دی سی |
| دەقی بنەڕەتی | Department of Veterans Affairs Act |
| جێگەی دەگرێتەوە | United States Veterans Administration |
| کۆدی پۆستە | 20420 |
| Phone number | +1-800-827-1000 |
| وێبگە |  |
| وێبگەی فەرمی |  |
| بەستەری وەسفکراو |  |
| Official jobs URL |  |
| Contact page URL |  |
| TDD number | +1-800-829-4833 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**فەرمانگەی کاروباری سەربازە کۆنەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا**، فەرمانگەیەکی سەربە کابینەی حکوومەتی فیدڕاڵە کە ئەرکی سەرەکی دابینکردنی خزمەتگوزاری تەندروستییە بۆ ماوەی ژیانی ئەو سەربازە کۆنانەی مافی وەرگرتنی خزمەتگوزارییان ھەیە. ئەم خزمەتگوزارییانە لە ڕێگەی ١٧٠ ناوەندی پزیشکی و کلینیکی دەرەکی کە لە سەرتاسەری وڵاتدا بڵاوبوونەتەوە پێشکەش دەکرێن.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی شەڕ
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
# یوو ئێس ئێس کۆنستیتیوشن

**یوو ئێس ئێس کۆنستیتیوشن** (بە ئینگلیزی: USS Constitution) کەشتیەکی خێرای قورسی دارە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاییە. لەلایەن سەرۆک جۆرج واشنتۆنەوە ناونرا لەدوای دەستووری ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا، کۆنترین کەشتی دەریایی دامەزراوەی جیهانە.

یو ئێس ئێسی ئەمریکی لە ئابی ٢٠١٢
## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «USS Constitution»، ویکیپیدیای ئینگلیزی سادە. سەردان لە ٢٣ی ئازاری ٢٠٢٢.

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی شەڕ
# نووسینگەی نیشتمانیی سیخوڕی

| نووسینگەی نیشتمانیی سیخوڕی |
| --- |
|  |
| دامەزران | ٦ی ئەیلوولی ١٩٦١ |
| کورتەناو | NRO |
| بواری کار | imagery intelligence |
| پۆستی سەرۆکی ئەم ڕێکخراوە | Director of the National Reconnaissance Office |
| Chief executive officer | کریستۆفەر سکۆلێس |
| دروشم | Supra Et Ultra |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| پۆتانی شوێن | ٣٨°٥٢′٥٥″N ٧٧°٢٧′١″W |
| بەشێکە لە کۆمپانیای | وەزارەتی بەرگریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| شوێنی بارەگاکان | Chantilly |
| وێبگە |  |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**نووسینگەی نیشتمانیی سیخوڕی** (**ئێن ئاڕ ئۆ**) ئەندامێکی کۆمەڵگەی ھەواڵگریی ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئاژانسێکی وەزارەتی بەرگریی ویلایەتە یەکگرتووەکانە کە مانگە دەستکردەکانی سیخوڕیی حکوومەتی فیدراڵیی ویلایەتە یەکگرتووەکان دیزاین دەکات، دروست دەکات، ھەڵدەدات و بەڕێوەیان دەبات. زانیاریی ھەواڵگریی مانگی دەستکرد بۆ چەندین ئاژانسی حکوومەتی دابین دەکات، بەتایبەتی ھەواڵگریی ئاماژەکان (سیگینت) بۆ ئاژانسی ئاسایشی نەتەوەیی (ئێن ئێس ئەی)، ھەواڵگریی وێنەیی (ئایمینت) بۆ ئاژانسی نیشتمانیی ھەواڵگریی جوگرافی-بۆشایی (ئێن جی ئەی)، و ھەواڵگریی پێوانەکردن و نیشانەکان (ماسینت) بۆ ئاژانسی ھەواڵگریی بەرگری (دی ئای ئەی). ئێن ئاڕ ئۆ لە ساڵی ٢٠٢٣ ڕای گەیاند کە پلان دەکێشێت لە ماوەی دەیەی داھاتوودا ژمارەی ئەو مانگە دەستکردانەی کە بەڕێوەیان دەبات چوار ھێندە بکات و ژمارەی ئەو ئاماژە و وێنانەی کە دەیانگەیەنێت بە فاکتەری دە زیاد بکات.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی شەڕ
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
# ھێزە چەکدارەکانی مەکسیک

| ھێزە چەکدارەکانی مەکسیک |
| --- |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٨٢١ |
| وڵات | مەکسیک |
| بابەتی کارپێکراو | aircraft in Mexican military service |
| بە فەرماندەیی | Hugo Antonio Lingua |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ھێزە چەکدارەکانی مەکسیک** لە سێ لقی سەرەکی پێکھاتووە، ئەوانیش ھێزی وشکانی مەکسیک و ھێزی ئاسمانی مەکسیک و ھێزی دەریایی مەکسیک. بەپێی دەستووری مەکسیک، سەرۆککۆمار فەرماندەی گشتی ھێزە چەکدارەکانی مەکسیکە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی شەڕ
# ستودباکەر

بەرهەمێکی کۆمپانیاکە کە لەساڵی ١٩١٦ دروستکرابوو
 **ستودباکەر**  کۆمپانیایەکی بواری بەرهەمهێنانی ئەتومبیل ، کۆمپانیاکە لەساڵی ١٨٥٢ دامەزراوە.

## بەستەری ناوخۆی

* لیستی کۆمپانیاکانی ئۆتۆمبیل

* دەروازەی ئۆتۆمۆبیل
# ستیڤن فۆرد

| ستیڤن فۆرد |
| --- |
|  |
| لەدایکبوون |  (١٩٥٦-٠٥-١٩) ١٩ی ئایاری ١٩٥٦ East Grand Rapids، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| باوک | گێرالد فۆرد |
| دایک | Elizabeth Anne Ford |
| خوشک و برا | John Gardner Ford، Michael Gerald Ford، Susan Ford |
| زمانی زگماکی | زمانی ئینگلیزی |
| زمانەکانی ئاخاوتن | زمانی ئینگلیزی |
| زمانی نووسین | زمانی ئینگلیزی |
| پیشە | ئەکتەر، ئەکتەری تەلەڤیزیۆن، ئەکتەری فیلم، دەرھێنەری فیلم |
| پەروەردە | Utah State University، California Polytechnic State University، Alexandria City High School |
| دانیشتووی | Gerald R. Ford, Jr., House |
| ئەندامی حیزبی | پارتی کۆماری |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ستیڤن فۆرد** (بە ئینگلیزی: Steven Ford؛ لەدایکبووی ١٩ی ئایاری ١٩٥٦ لە ئیست گراند ڕاپیدز، میشیگان) ئەکتەرێکی ئەمریکییە. لە ١٩٨٠ دەستی بە چالاکی کردووە و تا ٢٠٠٧ بەردەوام بووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ستیڤن فۆرد لە بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی ھۆڵیوود
* دەروازەی فیلم
* ھێمای دەروازەدەروازەی ئەکتەران
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی ھونەرەکان
* دەروازەی تەلەڤیزیۆن
# یاسای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

دادگایەک لە ئەمریکا
**یاسای ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا** لە بنەماڵەی سیستەمی یاسایی ڕێسای گشتیدا ھاتووە، کە ڕەگ و ڕیشەی لە مێژووی ھەژموونی بەریتانیا و سیستەمی یاسایی ئەوان بەسەر سێزدە کۆلۆنییەکەدا ھەیە. ئەم کۆلۆنییانە لە سەدەی ١٦ و ١٧دا لەسەر بنەما سیاسی و یاسایییەکان کە بەریتانیا بەڕێوەی دەبردن دامەزراون و تەنانەت دوای بەدەستھێنانی سەربەخۆییش بەردەوام بوون لە پەیڕەوکردنی سیستەمی یاسایی ڕێسای گشتی.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Law of the United States»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٣ی ئایاری ٢٠٢٤.

* دەروازەی یاسا
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
# کرێدان

| کرێدان |
| --- |
| لقی | money amount، consideration، levy |
| نموونە | Q187071 |
| بەستەر |  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**کرێ** بریتییە لەو بڕە پارەیەی کە دەدرێت وەک پاداشت بۆ مافەکان یان خزمەتگوزارییەکان. کرێکان بەگشتی تێچووەکان، مووچەکان، خەرجییەکان و قازانج لەخۆدەگرن. بەشێوەیەکی نەریتی، پیشەوەران لە بەریتانیا (و پێشتر لە کۆماری ئیرلەندا) کرێیەک وەردەگرن کە جیاوازە لە پارەدان، مووچە یان ھەقدەست.

کرێی خزمەتگوزاری یان باجی زیادە بریتییە لە بڕە پارەیەک کە دەخرێتە سەر پسوڵەی کڕیار. مەبەست لە کرێی خزمەتگوزاری زۆرجار پەیوەندی بە سروشتی بەرھەم و خزمەتگوزارییە پێشکەشکراوەکانەوە ھەیە. نموونەی ھۆکارەکانی ئەم کرێیە بریتین لە: خەرجی کاتی گەشت، کرێی کرێی ئۆتۆمبێل، کرێی بیمەی بەرپرسیارێتی و قەرەبووی کرێکاران، و کرێی پلاندانان. کۆمپانیاکانی گواستنەوە بە تازەیی دەستیان کردووە بە وەرگرتنی باجی زیادە بۆ سووتەمەنی.

چێشتخانەکان و ھۆڵە میواندارییەکان کە کرێی خزمەتگوزاری وەردەگرن لە جیاتی بەخشیش، دەبێت لە ھەندێک ویلایەتی ئەمریکا (وەک ماساچوسێتس، نیویۆرک، مۆنتانا) دابەشی بکەن بەسەر کارمەندەکانیاندا، بەڵام لە ویلایەتی کێنتاکی دەتوانن بۆ خۆیانی ھەڵبگرن. کرێ دەکرێت بڕێکی دیاریکراو بێت یان گۆڕاو بێت، یان بەشێک بێت لە سیستەمێکی دوو-بەشی. کرێی ئەندامێتی وەک بەشێک لە مۆدێلی بازرگانی بەشداریکردن وەردەگیرێت.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئابووری
* دەروازەی کۆمەڵگا
# ئێلینۆر ئۆسترۆم

| ئێلینۆر ئۆسترۆم |
| --- |
| بە ئینگلیزی: Elinor Ostrom |
|  |
| لەدایکبوون | ٧ی ئابی ١٩٣٣ لۆس ئانجلەس، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| مردن | ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢(٢٠١٢-٠٦-١٢) (٧٨ ساڵ ژیاوە) Bloomington, Indiana، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| ناوی کاتی لەدایکبوون | Elinor Claire Awan |
| ھۆی مەرگ | شێرپەنجەی پەنکریاس |
| ھاوسەر | Vincent Ostrom |
| زمانەکانی ئاخاوتن | زمانی ئینگلیزی |
| پیشە | ئابووریناس، political scientist، مامۆستای زانکۆ |
| بواری کار | ئابوورناسی |
| شوێنی کارکردن | زانکۆی ئیندیانا، Arizona State University، Cabot Corporation، University of California, Los Angeles |
| پۆستەکان | سەرۆک |
| پەروەردە | University of California, Los Angeles، Beverly Hills High School |
| پلەی ئەکادیمی | Doktor Nauk in Philosophy |
| ڕاوێژکاری دکتۆرا | Dwaine Marvick |
| قوتابیی | Jack Hirshleifer، Armen Alchian |
| Doctoral student | John Paul McIver |
| شاکارەکان | Understanding Institutional Diversity، Governing the Commons، Understanding Knowledge as a Commons، Institutional analysis and development framework، Ostrom Design Principles |
| بزووتنەوەی ڕۆشنبیری | common goods movement، ژینگەخوازی |
| ئەندامی | National Academy of Sciences، پەیمانگای ئەمریکیی ھونەر و زانست، American Philosophical Society، کۆمەڵەی ئەمریکی بۆ بەرەوپێش بردنی زانست |
| Interested in | ئابوورناسی |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ئێلینۆر ئۆسترۆم** (ماوەی ژیان: ٧ی ئابی ١٩٣٣ تاکوو ١٢ی حوزەیرانی ٢٠١٢) ژنە زانایەکی سیاسەتمەداری ئەمریکی بووە، لە ٧ی ئابی ساڵی ١٩٣٣ لەدایک بووە، ساڵی ٢٠٠٩ خەڵاتی نۆبێلی لە زانستی ئابووریدا وەرگرتووە و یەکەم ئافرەتە ئەم خەڵاتە لەم بوارەدا وەربگرێت.
ئیلینۆر ئۆسترۆم ساڵی ٢٠٠١ ئەندامی ئەکادیمیای نیشتیمانی زانست بووە لە ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا و لە زانکۆی ئەندیانا ببلۆمنگتۆن وەکو مامۆستای زانستی سیاسی کاری کردووە و بەڕێوەبەری ناوەندی خوێندنی دامودەزگا ھەمە جۆرەکان بووە لە زانکۆی ئەریزۆنا.
توێژینەوەکانی خاتوو ئیلینۆر لە بواری ئابووری ژینگەدا خۆی بینیوەتەوە و لەڕێگای خوێندنەوە بۆ ئابووری ڕاوکردنی ماسی و ئابووری دارستان، بابەتی چۆنێتی ھەڵسوکەوتکردنی خەڵکی لەگەڵ ژینگە و قۆستنەوەی خستۆتە ڕوو، لەدوا ساڵەکانی تەمەنیشی دەستی کردووە بە بڵاوکردنەوەی زانست و زانیاری و بابەتی مافی داھێنان.
چۆنێتی خۆڕێکخستنی مرۆڤەکان بۆ خودی خویان بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێکی گشتی بۆ چەند کێشەیەکی ئاڵۆز، خوێندنەوەیەکی دیکەی خاتوو ئیلینۆر ئۆسترۆمە، ھەروەھا شیکردنەوەی بۆ گاریگەری دامەزراوەکان و ئامۆژگاری دامودەزگاکان لەسەر کاری خەڵکی کردووە و چۆنێتی ھاندانی خەڵک بۆ بڕیاردان لەلایەن خۆیانەوە لەکاتی ئیشکردندا و چەند چارەسەرێکی زۆر تۆکمەی لەم بوارەدا خستۆتە ڕوو.
سەبارەت بەو کارانەی پەیوەندیان بە ژینگەوە ھەیە ئیلینۆر ئەوەی خستۆتە ڕوو کە ھەوڵ و ماندووبونی تاکە کەس لەسەر ئاستی ناوخۆیی ڕەنگە زیاتر لەو ھەوڵانە سەرکەوتوتربێت کە حکومەت دەیدات و بیروبۆچونەکانی لەلایەن نەمسا و ئاڵمانیا و سویسراوە لەسەر سیستمی سندوقی چارەسەری پزیشکی جێبەجێدەکرێت. خاتوو ئیلینۆر ئۆسترۆم لە ١٢ی حوزەیرانی ساڵی ٢٠١٢ کۆچی دوایی کردووە.

## سەرچاوە

* ویکی عەرەبی

* دەروازەی ژن
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی ئابووری
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
# ئابووری عەرەبستانی سعوودی

**ئابووریی عەرەبستانی سعوودی** یەکێک لە بیست ئابووریی پێشکەوتووی جیھان و گەورەترین ئابووری لە جیھانی عەرەب و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستە. عەرەبستانی سعوودی یەکێک لە وڵاتانی ئەندامی گرووپی بیستە. نەوت چالاکترین بواری ئابووری وڵاتە. ئەو وڵاتە ٢٥٪ نەوتی جیھان دابین دەکات، بۆیە بە دەوڵەتێکی گەورەی سەرچاوەی نەوت دادەندرێت و لە ڕێکخراوەی ئۆپێک ئەندامە.

## بەشێوەیەکی گشتی

کەرتی نەوت نزیکەی ٤٥%ی بودجە و ٤٥%ی بەرھەمی ناوخۆیی و ٤٠%ی بەرھەمی ناوخۆیی لەلایەن حکومەتەوە بەرھەم دەھێنرێت و حکومەت پشتگیری لە کەرتی تایبەت دەکات بۆ بەرھەمھێنانی نەوت و دامەزراندنی زیاتری دانیشتوان. لە دوای چەند ساڵ لە ووتوێژ لە ساڵی ٢٠٠٥دا سعودیە بوو بە ئەندام لە ڕێکخراوی بازرگانی نێودەوڵەتی.

## پشکی دانیشتوان لە ئابووریدا

سعودیە ژمارەی پێوانەی تۆمار کردووە لە پشکی ھەر تاکێک لە بەرھەمی ناوخۆییدا کە بریتییە لە ١.٨٥٨٪ی ھەر بەرمیلێک.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی عەرەبستانی سعوودی
* دەروازەی ئابووری
* دەروازەی ڕۆژھەڵاتی ناوین
* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
* دەروازەی وزە
# داواکاری گشتیی کالیفۆڕنیا

| داواکاری گشتیی کالیفۆڕنیا |
| --- |
| لقی | داواکاریی گشتیی ویلایەت |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٨٤٩ |
| خاوەن پۆست | Xavier Becerra |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| دەسەڵاتی دادوەری دەگرێتەوە | کالیفۆڕنیا |
| شوێنی بارەگاکان | ساکرامێنتۆ، کالیفۆرنیا |
| وێبگە |  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**داواکاری گشتی کالیفۆرنیا** داواکاری گشتی ویلایەتی کالیفۆڕنیایە. داواکاری گشتی لە ڕێگەی وەزارەتی دادی کالیفۆرنیا بەرپرسیارێتی نووسینگەکە ئەنجام دەدات.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «California Attorney General»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٨ی ئازاری ٢٠٢٤.

* دەروازەی کالیفۆڕنیا
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی سیاسەت
# جۆن ڕەسکین

جۆن ڕەسکین (٨ی شوبات ١٨١٩ - ٢٠ی کانوونی دوەمی ١٩٠٠) پێشەنگی ڕەخنەگرانی هونەریی بەڕەگەز ئینگلیز بوو لە سەردەمی ڤیکتۆریادا، هەروەها پشتیوانیکەری هونەر، نیگارکێش، فەیلەسوف، بیرمەندی کۆمەڵایەتی و خێرخوازیش بوو. نوسراوەکانی لە بوارەکانی جیلۆجیا، تەلارسازی، وێژە، پەروەردە، ڕوەکناسی و ئابووریی سیاسیدا بوون.

ڕەسکین یەکەمجار ناوبانگی بە یەکەم بەرگی کتێبی "نیگارکێشە مۆدێرنەکان" (١٨٤٣) کە وتارێکی درێژکراوەیە بۆ بەرگریکردن لە ئیشی جۆزەف تێرنەر نوسیویەتی و تیایدا پێناسەی ڕۆڵی سەرەکی هونەرمەند بەوە ئەکات کە ئەبێ "ڕاستگۆ بێ لەگەڵ سروشت". دواتریش "Unto This Last" لە ١٨٦٠کاندا کە ئیتر دوور ئەکەوێتەوە لە تەرکیزەکانی پێشووی. ئەو کارەی لەلایەن مەهاتما غاندیەوە وەرگێڕدراوە و ئەوترێ بزوێنەری بزووتنەوەکەی غاندی و هەندێکیش ئەڵێن سەرەتای "بزووتنەوەی سەوز"ە. ناونیشانی "Unto This Last" واتە "تا ئەم کۆتایە"، و ناونیشانەکە لە وانەیەکی بەناوبانگی ئینجیل وەرگیراوە کە تیایدا هەموو کرێکارێک چ سەرەتا هاتبێ لە کۆتاییەوە، وەک یەک ڕۆژانە وەر ئەگرن.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی وێژە
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی سۆشیالیزم
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
* دەروازەی فەلسەفە
# ناڕەزایەتی

| ناڕەزایەتی |
| --- |
|  |
| لقی | ڕوودان، چالاکی، ناکۆکی، پەیام، خۆپیشاندان یان ناڕەزایەتی |
| بەشێکە لە | بزووتنەوەی ناڕەزایەتی |
| ھاشتاگ | duranadam |
| جێبەجێکار | خۆپیشاندەرانی سەر شەقام |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ناڕەزایەتی** ڕێگایەکە بۆ دەربڕینی بۆچوونی گرووپێک، لایەنێکی سیاسی، یان تاکێک، و بەزۆری لە ناوچەیەکی ناسراودا بەڕێوەدەچێت بۆ ئەوەی بگاتە زۆرینەی کۆمەڵگا. زۆرجار دەگۆڕێت بۆ ململانێی نێوان خۆپیشاندەران و پۆلیس.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی کۆمەڵگا
# یاسای ھەڵبژاردن

**یاسای ھەڵبژاردن** دیسپلنێکە دەکەوێتە سەر خاڵی بەیەک گەیشتنی یاسای دەستووری و زانستی سیاسی. یاساکە لە بواری «سیاسەتەکانی یاساو یاسای سیاسەت» دەکۆڵێتەوە. بەتایبەتیش لە دوای ھەڵبژاردنە بەناوبانگەکەی ٢٠٠٠ ی بوش – ئال گۆر گرنگی ئەم یاسایە پەرەی سەند و ئێستا لە زۆربەی قوتابخانە یاسایییەکان لەسەرتاسەری وڵاتە یەکگرتووەکان، وڵاتانی دەرەوە بە وانە دەگوترێتەوە.

ئەمانەی خوارەوە ھەندێ پرسن کە یاسای ھەڵبژاردن چارەسەریان دەکات:

* کێنە ئەوانەی مافی دەنگدانیان لە ھەڵبژاردن ھەیە (مەرجەکانی: تەمەن، شوێنی دانیشتن یان مەرجەکانی فێرکردن یان باجی دەرامەت) ھەروەھا ڕێورەسمی تۆمارکردنی ناوی ئەو کەسانە بۆ دەنگدان و بەڵگە و ناسنامانەی پێویست لە کاتی دەنگدان پێشکەش بکرێن.
* کێنە ئەو کەسانەی مافی خۆپاڵاوتنیان ھەیە (مەرجەکانی: تەمەن، شوێنی نیشتەجێبوون، لەدایکبوون یان مەرجەکانی ھاووڵاتیبوون)، ھەروەھا ڕێورەسمی پێویست کە بە ھۆیانەوە پاڵێوراوەکان لەسەر کارتی دەنگدان ناویان تۆمار دەکرێ (وەک دروستکردن و پڕکردنەوەی فۆرمەکانی خۆپاڵاوتن) ھەروەھا ڕێساکانی ناونوسکردنی پاڵێوراوان دیار دەکات.
* ڕێساکان لەبارەی دیاریکردنی ئەو بابەتانەی دەکرێ بخرێنە بەر دەنگدانی ڕاستەوخۆ بە ڕێگەی ڕیفراندۆم یان ڕاپرسیی گشتی، ھەروەھا ڕێساکانی پێویست بۆ فەرمانگە حکومییەکان و ھاووڵاتی پێڕەویان بکەن بۆ خستنە ڕووی ھەر پرسێک بۆ دەنگدانی جەماوەر.
* دیاریکردنی چوارچێوەی کارکردنی پارتە سیاسییەکان وشێوازی بەررێوەبردنی چاڵاکییەکانیان و، چۆن کاندیدەکانی خۆیان ھەڵدەبژێرن (بۆ نموونە ھەڵبژاردنە سەرەتایییەکان).
* دیاریکردنی بوودجەی تایبەت بە ھەڵبژارادنەکان (ھەروەھا دیاریکردنی: سنووری بەخششە دارایییەکان و، ڕێساکانی ڕێکخستنی بەخششە جەماوەرییەکان بۆ ھەڵبژاردنەکان و، ڕاگەیاندنی ناوی لایەنە پارەبەخشەکان و، ڕێساکانی ڕێکخستنی کاری گرووپەکانی داکۆکیکردن جگە لە ڕێکخستنی ھەڵمەتی پاڵێوراوەکان).
* دابینکردنی پێداویستییەکانی دیاریکردنی ناوچەکانی ھەڵبژاردن کە نوێنەرەکان لەوێوە ھەڵدەبژێردرێن بۆ ئەنجومەنی یاسادانان (بۆ نموونە وەک ناوچەکانی ھەڵبژاردنی: ئەندامانی کۆنگرس یاخود یان یەکە ئیدارییەکان لە سنووری شارەوانییەک).
* چ کۆت و بەندێک لەسەر ھەڵمەتەکانی داکۆکیکردندا دادەنرێن (وەک: ڕێساکانی سەبارەت بە ڕێکلامە ساختە یان بێناوەکان).
* دەنگدان لە ھەڵبژاردن بە چ شێوەیەک دەبێ (بۆ نموونە بەکارھێنانی کارتی دەنگدان وەک کاغەز یاخود شێوەی تری دەنگدان وەک ئامێری دەنگدانی میکانیکی یان ئامێری دەنگدانی ئەلکترۆنی، ھەروەھا چۆنییەتی خخستنە ڕووی زانیارییەکانی سەر کارتەکان یان ئامێرەکان بۆ دەنگدەران).
* چۆن دەنگەکان دەژمێردرێن لە ھەڵبژاردن و دووبارە ژماردنەوەیان و ھەروەھا بەرەنگارییەکانی ھەڵبژاردن.
* چۆن دەنگدەران و پاڵێوراوان داوا تۆمار بکەن لە دادگا یاخود فەرمانگەیەکی حکومی بۆ سەپاندنی مافەکانیبان یاخود تانەدان لە ئەنجامەکانی ھەڵبژاردندا.
* چ کردارێکی دژی پرۆسەی ھەڵبژاردن شایەنی سزادنە و بە تاوان دەژمێردرێت.
* سەرچاوەی یاسای ھەڵبژاردن (بۆ نموونە سەرچاوەکەی: دەستوورە، یاسا نیشتیمانییەکانە یاخود بڕیاری دادگاکانە) ھەروەھا کارلێکردنی نێوان ئەم سەرچاوانەی یاسا.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی یاسا
# دەرەبەگایەتی

کێشراوی دەرەبەگایەتی لە کۆمەڵگای ئینگلیزیدا لە دەوروبەری ساڵانی ١٣١٠
**دەرەبەگایەتی** ھەندێ نەریتی یاسایی و سەربازی بوو لە چاخەکانی ناوەندی ئەورووپا کە گەشەی سەند لە نێوان سەدەکانی ٩ھەم بۆ ١٥ھەمی زاینی، کە ئەگەر بە گشتی پێناسە بکرێت، ئەوا سیستمێکی پێکھێنانی کۆمەڵگایە لەسەر پەیوەندییەکی دامەزرێنراو لەسەر خاوەندارێتی زەوی بەرامبەر خزمەتکاری یان کرێکاری.

لە ناو ڕۆشنبیرانی کورددا زاراوە لاتینییەکە بەکاردێت کە «فیوداڵیزم» ە، زاراوەی «فیوداڵیزم» خۆشی لەبنەمادا لە زاراوەی feodum یان feudumەوە ھاتوە.

## دەرەبەگایەتی لە ناو کوردان

دەرەبەگایەتی لە ناو کورداندا ڕیشەکەی بە بڕوای ئیسماعیل بێشکچیی کۆمەڵناس ئەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی سوڵتان سەلیم و شەڕی چاڵدێران. لە مێژووی نوێشدا لە کوردستانی عێراق بەبڕوای ھەندێ مێژووی ئەگەڕێتەوە بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی پاشایەتی لە عێراق و مەلیک فەیسەڵی یەکەم.

شاعیرانی کوردیش بە شیعرەکانیان سەرکۆنەی ئەم سیستمەیان کردووە، بۆ نمونە شاعیری کورد قانع ئەڵێ:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| گوێگرە قانوونی سۆشیالیستی دەنگی دایەوە |  | ڕۆژی مەرگت زۆر نزیکە ئەو دەنگە یاسینتە |
| نۆکەر و پێش خزمەت و کارەکەر و دایانەکەت |  | کەوتە ڕۆژی خۆی بزانە دوژمنی خوێنینتە |
| باخێ ھێندە قایم و مەحکەم نەبووی من ناتگەمێ |  | دەستی ئیستیعمارە ھێز و کۆمەک و پەرژینتە |

## ئەمانەش ببینە

* سەرمایەداری
* پەرژینکردن

## سەرچاوەکان

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی سیاسەت
# بەرخۆری

**بەرخۆری** (بەر "بەرھەم" + خۆری "خواردن") کاری بەرخۆرە، واتە کڕین و بەکاربردنی کاڵا و ڕاژە. ھەرچی لە کۆمەڵگەیەک بەرخۆری زۆرتر بێ، پاشەکەوتکردن و سەرمایەدانان کەمترە، گەرچی دژبەیەک ئەنوێنێ، بەڵام ئەوەش ڕاستە کە ئاستی بەرزی بەرخۆری ئەتوانێ سەرمایەدانەران ھان بدا بۆ وەگەڕخستنی سەرمایەکەیان.

بەپێی *گریمانەی سووڕی ژیان*، کە ھەوڵ ئەدا ئەوە ڕوون کاتەوە کە چۆن مرۆڤ داھاتی دابەش ئەکا لە نێوان خەرجکردن و پاشەکەوتکردندا، مرۆڤ لە ھەندێ لە قۆناغەکانی ژیانیدا زیاتر حەز بە پاشەکەوت ئەکا تا بەرخۆری و مەسرەف، وە لە قۆناغەکانی تردا زیاتر بەرخۆری ئەکا تا پاشەکەوت.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی ئابووری
# ھیلاری کڵینتن

ژنە سیاسەتزانی ئەمریکی **ھیلاری کلینتۆنھیلاری ڕۆدھام کلینتۆن** ژنە سیاسەتزانی ئەمریکی لەدایکبووی ٢٦ی تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٤٧ لە ویلایەتی شیکاگۆ لە ئەمریکا، ھیلاری کلینتۆن ٦٧ەمین وەزیری دەرەوەی ئەمریکایە لە کابینەکەی باراک ئۆباما، ناوبراو لەساڵانی ٢٠٠١ تاوەکوو ساڵی ٢٠٠٩ سیناتۆری ویلایەتی نیۆیۆڕک بووە وەھەروەھا ھیلاری کلینتۆن خێزانی بیل کلینتۆن ٤٢ەمین سەرۆکی ئەمریکا بووە، لە ساڵی ٢٠٠٨ خۆی پاڵاوت بۆ سەرۆکایەتی ئەمریکا وەک پاڵێوراوی کۆمارییەکان بەڵام لەکۆتایی و ئاشکراکردنی ئەنجامی ھەڵبژاردنەکان دەریان خست ناوبراو پلەی دووەمی بەدەست ھێنا دوای بەشکست ھاتنی بەرامبەر بە باراک ئۆباما لەوکات ئینجا دوای ئەو ھەڵبژاردنەی پۆستی وەزیری دەرەوەی ئەمریکا وەرگرت.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ماڵپەڕی تایبەتی **ھیلاری کلینتۆن کتێبی نووسراو لەلایەن ھیللاری کلینتۆن (ھەڵبژاردە قورسەکان).

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی ژن
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی مافەکانی مرۆڤ
* دەروازەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان