Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# پەروەردە

**پەروەردە** پرۆسەیەکی ئاسانکاری فێربوونە، یان بەدەستھێنانی زانست و کارامەیی و بەھا و ڕەوشت و باوەڕ و خووە. ڕێگاکانی پەروەردەکردن بریتین لە فێرکردن، ڕاھێنان، چیرۆک، گفتوگۆ و توێژینەوەی ئاراستەکراو. پەروەردە کردن بە زۆری لەژێر ڕێنمایی پەروەردەکاراندا جێ بەجێ دەکرێت، لەگەڵ ئەوەشدا فێرخوازان دەتوانن خودی خۆیان پەروەردە بکەن. پەروەردە لە ڕێکخستنە فەرمی یان نافەرمییەکاندا دەکرێت ئەنجام بدرێت و ھەر ئەزموونێک کە کاریگەری نوێکاری ھەبێت لەسەر بیرکردنەوە وەک ھەست، یان کردەوە لەوانەیە بە پەروەردە دابنرێت. پەروەردەکاری (میتۆدناسی) فێرکردن پێی دەوترێت پەروەردەدان (پێداگۆگی).
خوێندنی فەرمی بەشێوەیەکی گشتی دابەش دەبێت بەسەر چەند قۆناغێک وەک: قۆناغی پێش فێرکردن یان باخچەی ساوایان و قوتابخانەی سەرەتایی و خوێندنگەی ناوەندی و پاشان کۆلێژ و زانکۆ یان فێرخواز. ھەندێک جموجۆڵ ھەیە بۆ چاکسازی پەروەردەیی، وەک باشترکردنی کوالێتی و کارایی پەروەردە بە ئاڕاستەی پەیوەندی کارپێکراو لە ژیانی قوتابیان و چارەسەرکردنی کێشەی کارامەیی نەوەکان لە کۆمەڵگای مۆدێرن یان کۆمەڵگەی داھاتوو بە گشتی. بۆ دڵنیایی لە نەوەیەکی پەروەردەکراو بڕوانامە یان بەلگەمافێک بۆ خوێندن لەلایەن ھەندێک لە حکوومەتەکان و نەتەوە یەکگرتووەکانەوە داھێنراوە کە لەسەر ئاستی نێودەولەتی دانی پێدانراوە. ھەروەھا لە زۆر ناوچە پەروەردەکردن بەناچاری سەپێنراوە بەسەر نەوەکان.

## وشەڕەتناسی

پیشەسازی وشەی (پەروەردە) ناوێکی داڕژاوی کوردییە، لەڕووی زمانەوانییەوە بە واتای بەخێوکردن یان ملکەچکردن یان ھاوشێوەکردن و لێ ڕاھێنان دێت.

## مێژوو

پەروەردە لە پێش مێژووەوە ھەر ھەبووە، ئەمەش کاتێک گەورەکان ڕاھێنانیان بە گەنج و منداڵەکانیان کردووە لە بواری زانین وپیشە و پەرەپێدانی بەھرەکانیان کە لە کۆمەڵگاکانیان پێویست بووە بۆ بژێوی و جێ کردنەوەیان لەنێوان کۆمەڵگەدا. لە کۆمەڵگا نەخوێندەوارەکاندا پەروەردەکردن پتر لە ڕێگای ئامۆژگاری و لاسایی کردنەوە و ھێنانەوەی پەند و چیرۆک بووە، ھەرچی پەروەردەی فەرمییە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ میسرییە کۆنەکان لە سەردەمی شانشینی ناوەڕاست.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی یاسا
* دەروازەی پەروەردە
* دەروازەی چاند
* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی زانکۆکان
# گۆڕستان

2013-06-17 گۆڕستانێکی کۆن لە خارپێت
**گۆڕستان** شوێنی ناشتنی مردووەکان. لە هەندێ وڵات وەکو چەند ناوچەیەکی هیندستان و کۆریای باشوور و کۆریای باکوور مردووەکان دەسووتێنن بەڵام لە زۆربەی شوێنەکانی جیهان ئەوان بە خاک دەسپێرن بەو جیاوازییه کە مەسیحییەکان لە تابووت دەیشارنەوە و موسوڵمانەکان بێ تابووت.
زۆر جار بە *گۆڕستان* ، **قەبرستان**یش دەوترێ.

گۆڕستانی مەڕزووقه لە بیابانی سعوودیه
ناشتن لەناو زەریا
گۆڕستانی Graveyard
## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە

* ئارامگە
* قەبرستان
* گۆڕی بەکۆمەڵ
* پرسە
* جەستەی مردوو

--دیاکۆ ماد ‏٠٩:٣٤، ١٣ی نیسانی ٢٠١٤ (UTC)
# کۆمەڵەی ھەرەوەزی

لیژنەی خۆبەخش لە کۆمیتەی بەکاربەرانی فرۆشتن، وەک کۆمیتەی پێشووی ئۆکسفۆرد، سووندۆن و گلۆستەر، لە کۆبوونەوەی گشتی ساڵانەی ئەندامەکان هەژمار دەکرێت.
کۆمەڵەی هەرەوەزی (**هاوبەشی،** کۆمەڵگای هەرەوەزی یان هاوبەشی) "کۆمەڵەیەکی سەربەخۆیە لە کەسانێک کە خۆبەخشانە یەکیان گرتووە بۆ پڕکردنەوەی پێداویستی و ئاواتەکانیان لەڕێی کۆمپانیایەکی هاوبەشی و کۆنترۆڵکراوی دیموکراتی". کۆمەڵگا هەرەوەزیەکان بە شێوەیەکی دیموکراتی لەلایەن ئەندامەکانیانەوە کۆنترۆڵ دەکرێن، هەر ئەندامێک یەک دەنگ لە هەڵبژاردنی لیژنەی بەڕێوەبەری هەیە. کۆمەڵەکان دەکرێت ئەمانەش بن:

* کاروکەسابەت کە خاوەندارێتی دەکرێن و بەڕێوەدەبرێن لەلایەن ئەو کەسانەی کە کاڵا و/یان خزمەتگوزاریەکانیان بەکاردەهێنن (کۆمەڵگایەکی بەکاربەر)
* ئەو کۆمپانیایانەی کە بەرهەمهێنەران بەرهەمەکانیان کۆدەکەنەوە بۆ بەرژەوەندی هاوبەشیان (هاوکاری بەرهەمهێنەر)
* ڕێکخراوەکان لەلایەن ئەو کەسانەی کە لەوێ کاردەکەن (کۆمەڵگایەکی کرێکاریانە)
* ئەو کۆمپانیایانەی کە ئەندامەکان توانای کڕینیان کۆدەکەنەوە (کۆمەڵگای کڕین)
* هاوبەشی فرە لایەنە یان هاوبەشیی دووڕەگەز کە خاوەندارێتی هاوبەش دەکەن لەنێوان گرووپی لایەنە جیاوازەکان. بۆ نمونە، کۆمیتەی چاودێری کە خاوەندارێتی هاوبەش دەکات لەنێوان هەردوو چاودێر و وەرگر. خاوەن پشکەکانیان لەوانەیە قازانج نەویست یان وەبەرهێنەران لەخۆبگرن.
* هاوبەشی پلەی دووەم و سێیەم کە ئەندامانی هاوبەشی ترن
* پلاتفۆرمی هاوبەش کە ماڵپەڕێکی هاوبەشی بەکاردەهێنن، ئەپێکی مۆبایل یان پرۆتۆکۆڵێک بۆ ئاسانکاری لە فرۆشتنی کاڵا و خزمەتگوزاریەکان.

توێژینەوەی بڵاوکراوەی پەیمانگای چاودێری جیهانی دەریخستووە کە لە ساڵی ٢٠١٢ نزیکەی یەک ملیار کەس لە ٩٦ وڵات بوون بە ئەندامی لانیکەم یەک ڕێکخراوی هەرەوەزی. داهاتی سێ سەد گەورەترین کۆمەڵگای هەرەوەزی لە جیهاندا گەیشتە ٢.٢ تریلیۆن دۆلار.

بازرگانییە هەرەوەزیەکان بە شێوەیەکی نموونەیی بەرهەمدارترن و لەڕووی ئابوورییەوە خۆڕاگرترن لە زۆرێک لە جۆرەکانی تری بازرگانی، کە دوو هێندە ژمارەی هەرەوەزیەکان (٨٠٪) لە پێنج ساڵی یەکەمی بەردەوامیان بووە بە بەراورد لەگەڵ مۆدێلی خاوەندارێتی بازرگانی تر (٤١٪) بەپێی داتای شانشینی یەکگرتوو. گەورەترین کۆمەڵگای هەرەوەزی لە جیهاندا، کۆمپانیای مۆندراگۆن (کە لەلایەن کاهینی کاسۆلیکی جۆسێ ماریا ئاریزماندیاریتا دامەزراوە) ، لە ساڵی ١٩٥٦ەوە بەردەوامە لە کارکردن.

کۆمەڵگا هەرەوەزیەکان زۆرجار ئامانجی کۆمەڵایەتییان هەیە، کە ئامانجەکانیان بەوە دەپێکن وەبەرهێنانی بەشێک لە قازانجی بازرگانی بگەڕێننەوە بۆ ناو کۆمەڵگاکانیان. وەک نمونەیەک لەمە، لە ساڵی ٢٠١٣، کۆمپانیای هەرەوەزی کۆئۆپەرەتیڤ لە بەریتانیا 6.9%ی قازانجەکانی پێش باجیان کردە وەبەرهێنان لەو کۆمەڵگایانەی کە بازرگانییان تێدا کردووە بە بەراورد لەگەڵ 2.4% بۆ سوپەرمارکێتەکانی تر.

لە ساڵی ٢٠٠٢ ەوە، هاوبەشییەکان لە ئینتەرنێتدا جیا دەکرێنەوە لەڕێی بەکارهێنانی ناوە دۆمەینی .coop. لە ساڵی ٢٠١٤، هاوپەیمانی هاوکاری نێودەوڵەتی (ICA - هاوپەیمانێتیی نێونەتەوەیی هەرەوەزی) تۆماری هەرەوەزی ناساند، واتە هاوپەیمانانی ICA و یەکێتیی قەرزەکانی WOCCU دەتوانرێت بناسرێنەوە لەڕێگەی لۆگۆی بەکاربەریی ڕەوشتی هەرەوەزی.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەڵمانیا
* دەروازەی سۆشیالیزم
* دەروازەی ئابووری
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی کۆمپانیا
* دەروازەی نژیاروانی
* دەروازەی فەلسەفە
* دەروازەی کۆمەڵگا
# ھەڵمەتی سیاسی

| ھەڵمەتی سیاسی |
| --- |
| لقی | campaign |
| جێبەجێکار | کارمەندی سیاسی، political candidate، خۆبەخش |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ھەڵمەتی سیاسی** ھەوڵێکی ڕێکخراوە کە مەبەستی کارکردنە لەسەر پرۆسەی بڕیاردان لە ناو گرووپێکی دیاریکراودا. لە سیستەمە دیموکراسییەکاندا، ھەڵمەتی سیاسی زۆربەی کات ئاماژە بە ھەڵمەتە ھەڵبژاردنەکان دەکات، کە لە ڕێگەیەوە نوێنەران ھەڵدەبژێردرێن یان بڕیار لەسەر ڕاپرسییەکان دەدرێت. لە سیاسەتی ھاوچەرخدا، بەرچاوترین ھەڵمەتە سیاسییەکان جەخت دەکەنە سەر ھەڵبژاردنە گشتییەکان و پاڵێوراوەکان بۆ سەرۆکی دەوڵەت یان سەرۆکی حکوومەت، کە زۆربەی کات سەرۆک یان سەرۆک وەزیرانە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ڕۆژنامەوانی
* دەروازەی سیاسەت
# ھەڵبژاردن

کەسێک لە خولی دووەمی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی فەڕەنسا ساڵی ٢٠٠٧ دەنگی خۆی دەدات
**ھەڵبژاردن** بریتییە لە پرۆسەی فەرمی ھەڵبژاردنی کەسێک بۆ وەرگرتنی پۆستێکی فەرمی. گرنگە جیاوازی لە نێوان فۆرم و ناوەڕۆکی ھەڵبژاردنەکاندا بکرێت. لە ھەندێک حاڵەتدا فۆڕمی ھەڵبژاردنەکان ئامادەن، بەڵام ناوەڕۆکی ھەڵبژاردنەکان ئامادەنەبوون، وەک نەبوونی بژاردەیەکی ئازاد و ساختەنەکراو بۆ ھەڵبژاردنی لانیکەم دوو گۆڕاو (بەدیل)، زۆربەی وڵاتانی جیھان ھەڵبژاردن ئەنجام دەدەن، لانیکەم بە شێوەیەکی فەرمی، بەڵام لە زۆرێک لە ھەڵبژاردنەکاندا کێبڕکێیان نییە (بۆ نموونە ھەموو لایەنەکان (پارتەکان) بەشداریکردنیان قەدەغەیە جگە لە یەک پارت نەبێت).

ھەڵبژاردن لە دیموکراسییە مۆدێرنەکاندا بەدوای خۆیدا دەھێنێت بۆ پڕکردنەوەی کوورسییەکانی پەرلەمان (نوێنەری دەسەڵاتی یاسادانان)، و ھەندێک جار لە دەسەڵاتی جێبەجێکردن (سەرۆکایەتی، سەرکردایەتی دەوڵەت و دەسەڵاتی ناوخۆیی) و دەسەڵاتی دادوەری؛ و ئەم پرۆسەیە لە زۆر شوێنی کەرتی تایبەتدا بەکاردەھێنرێت، وەک کۆمپانیاکان (وەک ھەڵبژاردنی دەستەی بەڕێوەبەری لە کۆمپانیا پشکدارەکان لەلایەن خاوەن پشکەکانەوە) و ڕێکخراوە بازرگانییەکان لە یانەکان و کۆمەڵە خۆبەخشەکان.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی فەلسەفە
* دەروازەی سیاسەت
# واشینگتن پۆست

کیژۆڵەیەک ڕؤژنامەی واشینگتن پۆست دەخوێنێتەوە، ساڵی ١٩٦٩، لە سەردێری ڕۆژنامەکە نووسراوە کە دوو پیاو چوونەتە سەر مانگ.
**واشینگتن پۆست** (بە ئینگلیزی: The Washington Post) گەورەترین ڕۆژنامەی واشینگتن دی سییە، و یەکێکە لە ڕۆژناممە کۆنەکان کە تاکوو ئیستاش بەردەوامە لە چاپکردن، ئەم ڕۆژنامەیە لە ٦ی کانوونی یەکەمی ١٨٧٧ دامەزرا. لە ئێستادا مارتن بارن سەرنووسەری ڕۆژنامەکەیە، لەڕۆژی ٦ی ئابی ٢٠١٣ کۆمپانیای ئامازۆن ھەڵسا بەکڕینی ڕۆژنامەکە بەبڕی ٢٥٠ میلیۆن دۆلار لەو ڕۆژەوە ڕۆژنامەکە بووە موڵکی ئامازۆن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ماڵپەڕی فەرمی ڕۆژنامەکە

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی ڕۆژنامەوانی
# بزاڤی جەماوەری

بزاڤی **جەماوەری** ئەو بزاڤەیە کە خەڵکی قەزا، ناوچەیەک یان کۆمەڵگەیەکی دیاریکراو وەک بنەمایەک بۆ بزووتنەوەیەکی سیاسی یان ئابووری بەکاردەھێنێت. بزووتنەوە و ڕێکخراوە جەماوەرییەکان لە ئاستی ناوخۆیییەوە کردەوەی بەکۆمەڵ بەکاردەھێنن بۆ جێبەجێکردنی گۆڕانکاری لەسەر ئاستی ناوخۆیی، ناوچەیی، نیشتمانی، یان نێودەوڵەتی. بزووتنەوەکانی جەماوەری پەیوەستن بە بڕیاردانی خوارەوە بۆ سەرەوە، نەک لە سەرەوە بۆ خوارەوە و ھەندێکجار بە سروشتیتر یان خۆبەخۆتر دادەنرێت لە چاو پێکھاتەی دەسەڵاتی تەقلیدیتر.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Grassroots»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٤ی نیسانی ٢٠٢٤.

* دەروازەی ژینگە
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی کۆمەڵگا
* ھێمای دەروازەدەروازەی زانستی سیاسەت
# ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا

مۆرکی سەرەکی ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا
**ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا** (بە ئینگلیزی: United States Senate) ئەنجومەنی پیران ژووری باڵای کۆنگرەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە کە لە ئەنجومەنی پیران و ئەنجومەنی نوێنەران پێکدێت کە بە ژووری نزم دادەنرێت. ئەنجومەنی پیران دەکەوێتە باڵی باکووری بینای کاپیتوڵ لە واشنتۆن دی سی دەسەڵاتەکانی ئەنجومەنی پیران بە ماددەی یەکەمی دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دیاری کراوە. ئەنجومەنی پیران لە ئەندامان پێکھاتووە کە ھەریەکەیان نوێنەرایەتی ویلایەتێک دەکەن. ھەر ویلایەتێک لەلایەن دوو سیناتۆرەوە نوێنەرایەتی دەکرێت کە ماوەی شەش ساڵە بە شێوەیەکی یەک لە دوای یەک خزمەت دەکەن، بۆیە بەزۆری ١٠٠ سیناتۆر ھەن کە نوێنەرایەتی ٥٠ ویلایەت دەکەن. سیناتۆرەکان لەلایەن دەسەڵاتی یاسادانانی ویلایەتەکانەوە لە ساڵی ١٧٩٨ تا ١٩١٣ دامەزران، کاتێک بە دەنگی خەڵک ھەڵبژێردران دوای پەسەندکردنی ھەمواری حەڤدەھەم لە ساڵی ١٩١٣.
وەک ئەنجومەنی باڵای کۆنگرێس، ئەنجومەنی پیران دەسەڵاتی زۆری ھەیە کە پەیوەندی بە ئامۆژگاری و ڕەزامەندییەوە ھەیە، لەوانە پەسەندکردنی پەیماننامەکان و پشتڕاستکردنەوەی سکرتێری کابینە، دادوەرەکانی دادگای باڵا، دادوەرە فیدراڵییەکان، ئەفسەرانی ئاڵا، بەرپرسانی ڕێکخستن، باڵیۆز و ئەفسەرانی جێبەجێکاری دیکە. ئەگەر ھیچ کاندیدێک زۆرینەی دەنگدەرانی بۆ پۆستی جێگری سەرۆک وەرنەگرت، ئەوا ئەنجومەنی پیران دەبێت یەکێک لە دوو دەنگدەرە سەرەکییەکە بۆ ئەو پۆستە ھەڵبژێرێت. ھەروەھا ئەنجومەنی پیران دەسەڵاتی ئەوەی ھەیە دادگاییکردنی لێپێچینەوە بۆ ئەو کەسانە ئەنجام بدات کە لەلایەن ئەنجومەنی نوێنەرانەوە لێپێچینەوەیان لەگەڵ دەکرێت.

ئەنجومەنی پیران بە شێوەیەکی بەرفراوان بە دەزگایەکی ڕاوێژکاری زیاتر و بەناوبانگتر دادەنرێت لە چاو ئەنجومەنی نوێنەران بەھۆی درێژخایەنتر و قەبارە بچووکترەکەی و ناوچەی کۆنگرێس لەسەر ئاستی ویلایەتەکان، کە لە مێژوودا بووەتە ھۆی پێکھاتەیەکی کۆمەڵایەتیتر و کەشێکی کەمتر حیزبی. سەرۆکی ئەنجومەنی پیران جێگری سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە و لە غیابی ئەودا، سەرۆک بە شێوەی کاتی - ئەندامی باڵای ئەو حیزبەی کە زۆرینەی بەدەستھێناوە - سەرۆکایەتی دەکات تا گەڕانەوەی جێگری سەرۆک، لەگەڵ کاروباری یاسادانان و جێبەجێکردنی ئەنجومەنی پیران کە لەلایەن سەرۆکی زۆرینەی ئەنجومەنی پیرانەوە دیاری دەکرێت و بەڕێوەدەچێت.

تابڵۆیەک لە سەنای (ئەنجومەنی پیران) ئەمریکا (١٨٥٠ز)
## سەرەتا

بەپێی دەستووری بنەڕەتی ئەمریکا، ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی سەنا ھەر دوو ساڵ جارێک بەڕێوە دەچێت، و ئەندامەکان بۆ سێ کۆمەڵە دابەش دەبن. دەستەی یەکەم (٣٣ ئەندام)، دەستەی دووەم (٣٣ ئەندام) و دەستەی سێیەم (٣٤ ئەندام) لە خۆ دەگرێت. ھەر دوو ساڵ جارێک ھەڵبژاردن بۆ یەکێک لەم دەستانە بەڕێوە دەچێت.

لە ساڵی ١٧٨٩ز تا ١٩١٣ سیناتۆرەکان لەلایەن پەڕلەمانەوە دیاری دەکران، بەڵام دوای ١٩١٣ز ڕاستەوخۆ لەلایەن ھاووڵاتیانەوە ھەڵدەبژێردرێن.

## مەرجەکان بۆ ھەڵبژاردنی سیناتۆرەکان

* تەمەنی سی ساڵ و بەرەو سەر بێت
* بەلانی کەم نۆ ساڵ ھاووڵاتی ئەمریکی بوو بێت
* لە کاتی ھەڵبژاردندا پێویستە ھاووڵاتی ئەم ویلایەتە بێت
* کشتوکاڵ، خۆراک و دارستان
* دیاریکردنی بوودجە
* خزمەتی سەربازی
* بانک، نیشتەجێ بوون
* بوودجە
* بازرگانی، زانست و گواستنەوە
* وزە و سەرچاوە سروشتییەکان
* ژینگە و چالاکییە گشتییەکان
* دارایی
* پەیوەندییە دەرەکییەکان
* بابەتی حکومی
* داد
* پیشە و سەرچاوەی مرۆیی
* یاسا و ڕێساکانی حکوومەت
* چالاکییە بازرگانییە بچووکەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
# یاسای چاودێریی تەندروستیی ئەمریکی

سەرۆک ئۆباما یاساکە واژوو دەکات
**چاودێریی تەندروستیی ئەمریکی** (بە ئینگلیزی: Obamacare) بە **ئۆباما کەیر** یاسایەکی فیدراڵییە لە ئەمریکا لەلایەن ١١١ەمین کۆنگرێسی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە دەرچووە و لەلایەن سەرۆک باراک ئۆباما لە ٢٣ی ئازاری ٢٠١٠ واژووکراوە و بووە یاسا. ئەم ھەموارکردنە، لەگەڵ یاسای گونجاندنی چاودێریی تەندروستی و پەروەردەیی لە ساڵی ٢٠١٠، نوێنەرایەتی دوو چاکسازیی ڕێکخراوەیی گرنگ دەکات بۆ سیستمی چاودێریی تەندروستیی ئەمریکا و فراوانکردنی داپۆشینی لە دوای دامەزراندنی مێدیکەر و مێدیکەید لە ساڵی ١٩٦٥.

بڕگە سەرەکییەکانی یاسای چاودێریی تەندروستیی ئەمریکی لە ساڵی ٢٠١٤ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە. ژمارەی دانیشتووانی بێ بیمە تا ساڵی ٢٠١٦ نزیکەی نیوە کەمی کردووە، بە مەزەندە ٢٠–٢٤ ملیۆن کەسی دیکەش داپۆشراون. یاساکە زنجیرەیەک چاکسازی لە سیستمی گەیاندنی سەپاند بە ئامانجی سنووردارکردنی تێچووی چاودێریی تەندروستی و باشترکردنی کوالێتی، ھەروەھا ڕێژەی زیادبوونی خەرجییەکانی چاودێریی تەندروستیی گشتی خاوبووەوە دوای ئەوەی کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە، لەنێویاندا پارەی بیمەی پلانەکانی بیمەی بنەمادار بە خاوەنکار.

زیادبوونی داپۆشین بەھۆی فراوانبوونی شایستەیی مێدیکەید و گۆڕانکاری لە بازاڕەکانی بیمەی تاکەکەسیدا بووە، کە ھەردووکیان خەرجیی نوێی لە گیرفانی خۆیانەوە وەرگرتووە کە بە باجی نوێ و کەمکردنەوەی ڕێژەی دابینکەرانی چاودێرانی تەندروستی و سوودی چاودێریی تەندروستی پارەیان بۆ دابینکراوە. چەندین ڕاپۆرتی فەرمانگەی بوودجەی کۆنگرێس باسیان لەوە کردووە کە ئەم بڕگانە کورتھێنانی بوودجەی گشتی کەمکردووەتەوە، ھەڵوەشاندنەوەی یاسای چاودێریی تەندروستی کورتھێنانەکە زیاد دەکات، و نایەکسانی داھات کەمدەکاتەوە بە باجدان لە سەرەوەی لیستی ١٪ی دابەشکردنی داھات سەرەتا بۆ دابینکردنی بوودجەی خێزان لە نزمترین لیستی ٤٠٪ی، لەگەڵ نزیکەی ٦٠٠ دۆلار لە سووەکان بە تێکڕا.

سەرۆک دۆناڵد ترامپ سزای باجی فیدراڵی بەھۆی پێشێلکردنی ئیختیاری تاکەکەسی لە ڕێگەی یاسای کەمکردنەوەی باج و ھەلی کار لە ساڵی ٢٠١٧ کە لە ساڵی ٢٠١٩ەوە کاری پێدەکرێت، نەیھێشت. ئەمەش پرسیاری لەبارەی دەستووری بوونی یاسای چاودێریی تەندروستیی ئەمریکا وروژاند. دادگای باڵا بۆ سێیەمجار لە *دۆسیەی کالیفۆرنیا دژی تەکساس* لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢١ یاسای چاودێریی تەندروستی پشتڕاستکردەوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی پزیشکی
# کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو

کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو|  |
|

| گشت کاتەکان بە پێی کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو جیاواز |
| --- |
| خوولەک | لەدواوە(−) | 0 | لەپێش(+) |
| :٠٠ | ١٢ | ١١ | ١٠ | ٩ | ٨ | ٧ | ٦ | ٥ | ٤ | ٣ | ٢ | ١ | ٠ | ١ | ٢ | ٣ | ٤ | ٥ | ٦ | ٧ | ٨ | ٠ | ١٠ | ١١ | ١٢ | ١٣ | ١٤ |
| :٣٠ |  | ٩ |  | ٣ | ٢ |  |  |  | ٣ | ٤ | ٥ | ٦ |  | ٨ | ٩ | ١٠ |  |
| :٤٥ |  |  |  | ٥ |  | ١٢ | ١٣ |  |
| ئەو ناوچانەی بە ڕەنگی تۆخ دیاری کراون ، کاتی ھاوینە بەکار دێنن، ڕەنگەکانی تر کاتە ستاندارەکان نیشان دەدەن. |
| ██ کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو ~  – all year | کاتی ناوچەیی: ٢٠٢٦-٠٦-٣٠ ٢١:٣٣:٥٧  |

 |
| ھێڵەکانی ئەستوونی زەوی |
| ھی تر |
| پەیوەندی بە دەرەوە |

کاتی ناوچەکانی جیھان بەپێی کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو لە ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢
**کاتی گەردوونی ھاوھەنگاو** یان **یوو تی سی** (بە ئینگلیزی: UTC) ستاندارێکی کاتە بۆ دیاریکردنی کات و سات و جیاوازەکانییان لە گشت زەوی.

ئەم کاتە تەنیا ٠٫٠٩ چرکە لەگەڵ کاتژمێری گرینیچ جیاوازی ھەیە. و بۆ زۆرتری کارە ڕۆژانەکان ئەم جیاوازییە لەبەرچاو ناگیرێ.

ئەوکاتەی کورتکراوەiەکییان بۆ ئەم کاتە گەردوونییە دانا فەڕەنسییەکان پێداگرییان دەکرد کە دەبی بە زمانی فەڕەنسی بێت، لە کۆتایی دا بڕیار درا کە نە کورتکراوەکەی بە ئینگلیزی: CUT: coordinated universal time و نە بە فەڕەنسی: *TUC: temps universel coordonné* بەکار نەھێندرێن.
ھەر بۆیە کاتەکە بە **UTC** ناونرا.

## سەرچاوەکان

* ماڵپەڕی کڵاک ئاڕ ئای
* کاتی ھەنووکە
* کاتی فەرمی ئەتۆمی ئەمریکا (ناوچەی کاتی UTC)

* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی کات
# ٢٨ی حوزەیران

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | حوزەیران | >> |
| ی | د | س | چ | پ | ھ | ش |
|  | 0١ | 0٢ | 0٣ | 0٤ | 0٥ | 0٦ |
| 0٧ | 0٨ | 0٩ | ١٠ | ١١ | ١٢ | ١٣ |
| ١٤ | ١٥ | ١٦ | ١٧ | ١٨ | ١٩ | ٢٠ |
| ٢١ | ٢٢ | ٢٣ | ٢٤ | ٢٥ | ٢٦ | ٢٧ |
| ٢٨ | ٢٩ | ٣٠ |  |   |
| **٢٠٢٦** |

**٢٨ی حوزەیران** ١٧٩یەم ڕۆژی ساڵە (١٨٠یەم لە ساڵە پڕەکاندا) لە ڕۆژژمێری زایینی؛  ١٨٦ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ.

## ڕووداوەکان

* کیمیابارانی سەردەشت، کارەساتێک بوو کە لەلایەن ڕژێمی بەعس بە سەرکردایەتیی سەددام حوسێن، ھێرشی کیمیایی بۆ سەر گەڕەکی سەرچاوەی شاری سەردەشت کرا.

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

---

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
# کەسی یاسایی

**کەسی یاسایی** (لە دەقە یاسایییەکاندا بەکورتی کەس (شەخس) دەنووسرێت) ھەر وجوودێکی مرۆڤی یان نامرۆڤییە، بە وتنێکی تر، ھەر ئینسان، شرکەت، یان ئاژانسێکی حکوومەتی کە بە بوونی ماف و ئەرک ناسراوە، وەکوو توانای بەشداری لە پەیمان و گرێبەستەکاندا، تا دادخوازی بکات و دادخوازی لێ بکرێت.
وشەی **کەسی یاسایی** ئەگەرچی لێڵ و ناڕوونە بەڵام بۆ جیاکردنی لە **کەسی ئاسایی** بەکار تێ، یانی، وەکوو ھاوواتایەکی زاراوەگەلێک کە تەنیا بۆ ئاماژەکردن بە کەسانی یاسایی نائینسان بەکار تێن.

## ئەمانەش ببینە

* کەسی ئاسایی
* کەسی قانوونی
* ڕێکخراوە

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Legal person»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٠ی ئازاری ٢٠١٨.

* دەروازەی کۆمپانیا
* دەروازەی ئابووری
# کاسبی

**کاسبی**، **کاروکاسبی** یان **بزنس** (بە ئینگلیزی: Business) ڕێکخراوەیەکە کە کاری داگری دانوستانی شمەک یان ڕاژە بێت لەگەڵ بەکاربەران. لە ئابوورگەلی سەرمایەداری، کە خاوەنایەتیی تایبەتی بوونی ھەیە، کاسبییەکان زۆرتر پەرەیان سەندووە. لەوانەیە کاسبی ناسوودبەر بێت یان دەوڵەت خاوەنی بێت. کاسبییەک کە چەند کەس خاوەنی بن پێی دەگوترێت بەشدارگە یان کۆمپانیا.

## ئەمانەش ببینە

* ئابوور
* دانوستان
* بازرگانی

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئابووری
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی کۆمپانیا
* دەروازەی فەلسەفە
* دەروازەی کۆمەڵگا
# دەسەڵاتی یاسایی

**دەسەڵاتی یاسایی** (لە لاتینی juris 'یاسا' و dictio 'وتە' یان 'ڕاگەیاندن') زاراوەیەکی یاسایییە بۆ دەسەڵاتی یاسایی کە قەوارەیەکی یاسایی ھەیەتی بۆ جێبەجێکردنی دادپەروەری. دەسەڵاتی یاسایی بە دەگمەن بانگەشەی تەواوبوونی بۆ دەکرێت: بەڵکو سنووردارە بۆ نموونە بەپێی جوگرافیا، بابەتی باس، یان ھۆکارەکانی تر. تەنھا لە چوارچێوەی (لەناو سنوورەکانی) ئەم جۆرە دەسەڵاتە یاسایییەدایە کە بۆ نموونە، لایەنەکانی ناکۆکییەک مافیان ھەیە بابەتەکە (پرسێکی یاسایی) بھێننە بەردەم دادوەرێک، کە دەسەڵاتی (یان 'دەسەڵاتی یاسایی') ھەیە بۆ بڕیاردان لەسەری بە شێوەیەکی فەرمی.

دەسەڵاتێکی یاسایی ھەروەھا دەکرێت وەک ناوێکی پۆل تێبگەیەنرێت بۆ ھەر بوونی ڕامیارییەکی جیاواز کە بە شێوەیەکی یاسایی دامەزراوە — بۆ ھەر حکوومەتێک کە دەسەڵاتی یاسادانان و دەسەڵاتە یاسایییەکانی تری بەسەر خاکێکی دیاریکراودا ھەبێت، جا ئەو ناوچەیە دەوڵەتی نەتەوەیی بێت یان ھەندێک ھەرێمێکی بچووکتر. بەم شێوەیە، ئوسترالیا، ئەریزۆنا، باکووری یۆرکشێر و شاری نیویۆرک ھەر یەکەیان «دەسەڵاتێکی یاسایی» ن. لە فیدراسیۆنەکاندا وەک ویلایەتە یەکگرتووەکان، دەسەڵاتی یاسایی بەم مانایەی بوونی ڕامیاری لە چەندین ئاستدا (بۆ نموونە، ناوخۆیی، ویلایەتی، و نیشتمانی/فیدراڵی) جێبەجێ دەبێت.

دەسەڵاتی یاسایی ناوەڕۆکی خۆی لە یاسای نێودەوڵەتی، ململانێی یاساکان، یاسای دەستووری وەردەگرێت، و زۆرجار وا بیر دەکرێتەوە کە دەسەڵاتەکانی جێبەجێکار و لقەکانی یاسادانانی حکوومەت بگرێتەوە بۆ بەدواداچوونی سیاسەتەکان و تەرخانکردنی سەرچاوەکان بە جۆرێک کە باشترین خزمەت بە پێداویستییەکانی کۆمەڵگا بکات.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی سیاسەت
# دوورگەی ئەسێنشێن

| دوورگەی ئەسێنشێن |
| --- |
|  |
| بەشێکە لە | شانشینی یەکگرتوو، گەلانی کۆمۆنوێلت |
| ناونراوە لەدوای | Feast of the Ascension |
| کیشوەر | ئەفریقا |
| وڵات | realm of the United Kingdom |
| پایتەخت | Georgetown |
| دابەشکاریی کارگێڕی | Ascension |
| ناوچەی کاتی | UTC+00:00 |
| پۆتانی شوێن | ٧°٥٧′٠″S ١٤°٢١′٠″W |
| نزمترین خاڵ | ئۆقیانووسی ئەتلانتیک |
| دانیشتووان | ٨٠٦ |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ٣٤٥ مەتر |
| Driving side | left |
| کاتی دۆزینەوە | ١ی کانوونی دووەمی ١٥٠١ |
| ڕووبەر | ٨٨ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| کۆدی پۆستە | ASCN 1ZZ |
| Maritime identification digits | 608 |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**دوورگەی ئەسێنشێن** دوورگەیەکی گڕکانیی دابڕاوە، ٧°٥٦′ لە باشووری ھێڵی کەمەرەیی لە باشووری ئۆقیانووسی ئەتلانتیکدا ھەڵکەوتووە. نزیکەی ٩٦٠ میل (١٬٥٤٠ km) لە کەناراوەکانی ئەفریقا و ١٬٤٠٠ میل (٢٬٣٠٠ km) لە کەناراوەکانی ئەمریکای باشوورەوە دوورە. وەک بەشێک لە ھەرێمی دەرەوەی وڵاتی بەریتانیای سەینت ھێلینا، ئەسێنشێن و تریستان دا کونا بەڕێوەدەبرێت، کە دوورگە سەرەکییەکەی، سەینت ھێلینا، نزیکەی ٨٠٠ میل (١٬٣٠٠ km) بەرەو باشووری ڕۆژھەڵاتە. ھەرێمەکە کۆمەڵە دوورگەی تریستان دا کونا کە نیشتەجێی کەمی تێدایە لەخۆدەگرێت، ٢٬٠٠٠ میل (٣٬٢٠٠ km) لە لای باشوورەوە، کە نزیکەی نیوەی ڕێگایە بۆ بازنەی جەمسەری باشوور.

پێدەچێت دوورگەی ئەسێنشێن لەلایەن دەریاوانی پورتوگالی ژواو دا نۆڤا لە ساڵی ١٥٠١دا دۆزرابێتەوە، پێش ئەوەی لە ساڵی ١٥٠٣دا لەلایەن ئەفۆنسۆ دی ئەلبوکێرکەوە لە ڕۆژی «بەرزبوونەوە» دا ناوی بنرێت ئەسێنشێن. دوورگەی ئەسێنشێن لە ٢٢ی تشرینی یەکەمی ١٨١٥ تا ١٩٢٢ لەلایەن دەریاوانی بەریتانییەوە پاسەوانی لێ دەکرا و وێستگەیەکی گرنگی سووتەمەنی بوو بۆ کەشتییەکان و فڕۆکە بازرگانییەکان لە سەردەمی گەشتی ئاسمانی نێونەتەوەییدا بە فڕۆکە دەریایییەکان. لە ماوەی جەنگی جیھانیی دووەمدا، وێستگەیەکی دەریایی و ئاسمانیی گرنگ بوو، بەتایبەتی دابینکردنی بنکەکانی جەنگی دژە ژێردەریا لە شەڕی ئەتڵەسیدا.

دوورگەکە شوێنی ئاڕ ئەی ئێفی دوورگەی ئەسێنشێنە، کە وێستگەیەکی ھێزی ئاسمانیی شاھانەیە، وێستگەیەکی شوێنکەوتنی مووشەکی دەزگای بۆشاییی ئەورووپییە، دامەزراوەیەکی ھەواڵگریی ئاماژەی بەریتانی-ئەمریکییە و وێستگەی گواستنەوەی ئەتڵەسیی خزمەتگوزاریی جیھانیی بی بی سییە. دوورگەکە لەلایەن سوپای بەریتانیاوە وەک خاڵی کۆبوونەوە لە کاتی جەنگی فۆڵکلانددا بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکارھێنرا. دوورگەی ئەسێنشێن میوانداری یەکێک لە چوار ئەنتێنە زەمینییەکان دەکات کە یارمەتی کارپێکردنی سیستمی ڕێدۆزیی سیستمی شوێندۆزیی جیھانی (جی پی ئێس) دەدات (ئەوانی تر لە دوورگەی کواجالین، دیێگۆ گارسیا، و کیپ کانیڤیرالن). ناسا تەلەسکۆپێکی خۆکار لە دوورگەی ئەسێنشێن بۆ شوێنکەوتنی پاشماوە خولگەیییەکان بەڕێوەدەبات، کە ئەگەری مەترسییان بۆ سەر مەکۆکە ئاسمانییەکان و ئاسمانییەکان ھەیە، لە دامەزراوەیەکدا کە پێی دەوترێت ڕوانگەی پاشماوە خولگەیییەکانی جۆن ئەفریکانۆ ناسا/ئەی ئێف ئاڕ ئێڵ.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
* دەروازەی جوگرافیا
# مافی مناڵان

**مافی مناڵان**، مافی مرۆڤی تایبەت بە مناڵانە بە ئاوڕدانەوەیەکی تایبەت بە مافەکانی پاراستن و چاودێری کەسانی خوار تەمەن یاسایی. بەڵێننامەی ١٩٨٩ی مافەکانی مناڵ (CRC) مناڵێک بەم شێوەیە پێناسە ئەکات: "ھەر مرۆڤێکی خوار تەمەنی ١٨ ساڵ، مەگەر بەپێی یاسای تایبەت بە مناڵ، گەییشتن بە تەمەنی یاسایی زووتر بگات.

**مافی مناڵان** ئەم مافانە بۆ مناڵان لەخۆ ئەگرێ کە لە پەیوەندیدا بێت بە دایک و باب، پێناسەی مرۆڤ و ھەروەھا پێویستییە سەرەتاییەکانی پاراستنی جەستەیی، خواردن، فێرکاری گشتی، چاودێری تەندوورستی، یاساکانی سزادانانی شیاو بۆ تەمەن و پێگەییشتنی مناڵ، پاراستنی بەرامبەر لە مافەکانی مەدەنی مناڵ، ھەروەھا ئازادی لە ھەڵاواردنی مناڵ بەپێی نەژاد، ڕەگەز، حەز و مەیلی سێکسی، ڕیشەی نەتەوەیی، دین، کەم‌ئەندامێتی، ڕەنگ، ڕەچەڵەک یان تایبەتمەندییەکانی تر.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی مافەکانی مرۆڤ