Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# سان دیێگۆ

| سان دیێگۆ |
| --- |
| بە ئینگلیزی: San Diego |
|  |
| دامەزران | ١٦ی تەممووزی ١٧٦٩ |
| ناو بە زمانی فەرمی | San Diego |
| ناونراوە لەدوای | Diego de Alcalá |
| ناسناوی خەڵک | San Diegan |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| پایتەختی | سان دییگۆ کاونتی |
| دابەشکاریی کارگێڕی | سان دییگۆ کاونتی |
| ناوچەی کاتی | ناوچەی کاتیی ئۆقیانووسی ئارام، UTC−08:00، UTC−07:00، America/Los\_Angeles |
| خاکی ئاماری | San Diego metropolitan area |
| پێداچوونی ناوچەیی | San Diego urban area |
| پۆتانی شوێن | ٣٢°٤٢′٥٤″N ١١٧°٩′٤٥″W |
| نووسینگەی بەڕێوەبردن | mayor of San Diego |
| سەرۆک | Todd Gloria |
| دەسەڵات | City of San Diego |
| ئەنجومەنی یاسادانەر | San Diego City Council |
| دانیشتووان | ١٬٣٨٦٬٩٣٢ |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ٤٢٢ پێ |
| خەڵاتەکان | Coast Guard City |
| ڕووبەر | ٩٦٤٫٤٩٧١٦٨ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| وێبگە |  |
| ھاشتاگ | san-diego |
| وەسفی ئاڵا | flag of San Diego |
| ئابووری بابەت | economy of San Diego |
| کۆدی تەلەفۆن | 619، 858 |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**سان دیێگۆ** (بە ئینگلیزی: San Diego) شارێکە دەکەوێتە باشووری ویلایەتی کالیفۆرنیا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. لە ساڵی ٢٠٠٥ ڕێژەی دانیشتوانی شارەکە ١٣٠٥٧٣٦ کەس بوو، بانگەشەی خۆشترین شارەکانی ئەمریکای بۆ دەکرێ بە هۆکاری خۆشی کەشوهەواکەی، سان دییگۆ دووەم گەورەترین شاری ویلایەتی کالیفۆرنیایە، هەروەها نۆیەم گەورەترین شاری ئەمریکایە.

## مێژوو

سان دییگۆ شوێنی نیشتەجێبوون بووە ١٠،٠٠٠ ساڵ پێش هۆزی (Kumeyaay) کۆمیای، سان دییگۆ یەکەمین شوێن بووە کە ئەورووپیەکان سەردانیان کردیە، لە سەردەمی سەرکردایەتی خوان کاریلۆ لە نزیک کەناراوی سان دییگۆ لە ساڵی ١٥٤٢ ڕاگەیاندرا کە سەر بە ئیسپانیایە، وە لە ساڵی ١٨٢١ سان دییگۆ کەوتە سەر مەکسیک دوای ئەوەی سەربەخۆیی لە ئیسپانیا وەرگرت، پاشی جەنگی ئەمریکا دژی مەکسیک ئەمریکا توانی سان دییگۆ بخاتە ژێر رکێفی خۆیی لە ساڵی ١٨٥٠ و بە شێوەیەکی فەرمی بوە بەشێک لە ئەمریکا و شارێک لە ولایەتی کالیفۆرنیا.

## گواستنەوە

 وێنەیەکی شاری سان دییگۆ لە شەودا
لە ٪٨٠ی دانیشتوانی سان دییگۆ ئۆتۆمبێلی تایبەتی خۆیان بەکاردەینن و شارەکە چەندین ڕێگای خێرای تێدایە

* **ترۆلی**: (شەمەندەفەری کارەبایی) بوونی ھەی لە ناوەندی شار.
* **پاس** : بوونی ھەیە لە ھەموو ئاستی شار.
* **فڕۆکەخانەی سان دییگۆ**: فڕۆکەخانەی سەرەکیی شارەکەیە و فڕینی نێونەتەوەیی و ناوخۆیی لەخۆ دەگرێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێبگەی فەرمی

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی کالیفۆڕنیا
* دەروازەی جوگرافیا
* ھێمای دەروازەدەروازەی شارەکان
# یووتیووب

یوتیووب|  |
| ►سکرینشات
 |
| چەشنی بازرگانی | Subsidiary |
| چەشنی وێبگە | خزمەتگوزاری تایبەتی ڤیدیۆیی |
| دامەزراندن | ١٤ی شوباتی ٢٠٠٥ (٢٠٠٥-٠٢-١٤) |
| بارەگا | ٩٠١ شەقامی چێری سان برونۆ، کالیفۆرنیا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| ناوچەی ڕاژەکراو | لەسەر ئاستی جیھان (دوورخستنەوەی سانسۆری یوتیوب) |
| خاوەن | Alphabet, Inc |
| دامەزرێنەر(ان) | * چاد ھورلی
* ستیڤ چین
* جاوید کەریم
 |
| Key people | سوزان ھۆجسکی (یاریدەدەری بەڕێوبەر) چاد ھورلی (ڕاوێژکاری) |
| پیشەسازی | * ئینتەرنێت
* خزمەتگوزاری تایبەتی ڤیدیۆیی
 |
| بەرھەمەکان | YouTube Premium یوتیووب موزیک یوتیووب تیڤی یوتیووب کیدس |
| داھات | ١٥ ملیار دۆلاری ئەمریکی (٢٠١٩) |
| باوان | گۆگڵ (٢٠٠٦–ئێستا) |
| وێبگە | YouTube.com (see list of localized domain names) |
| ڕیکلامکردن | گۆگڵ ئەدسێنس |
| تۆمارکردن | ►
ئارەزوومەندانە
* پێویست ناکات سەیری زۆربەی ڤیدیۆکان بکەیت؛ پێویستە بۆ ھەندێک ئەرکی دیاریکراو وەک بارکردنی ڤیدیۆکان، بینینی ڤیدیۆ نیشانکراوەکان (١٨+) و دروستکردنی لیستەکانی پەخشکردن، بەدڵبوون یان دڵنەگرتنی ڤیدیۆکان، و بڵاوکردنەوەی سەرنجەکان.
 |
| بەکارھێنەران | ٢ ملیار (تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠) |
| خستنەکار | ١٤ی شوباتی ٢٠٠٥ (٢٠٠٥-٠٢-١٤) |
| ڕەوشی ھەنووکەیی | چالاک |
| مۆڵەتنامەی ناوەڕۆک | Uploader holds copyright (standard license); Creative Commons can be selected. |
| نووسراو بە | Python (core/API), C (through CPython), C++, Java (through Guice platform), Go, JavaScript (UI) |

**یووتیووب** (بە ئینگلیزی: YouTube) ماڵپەڕێکی کۆمەڵایەتیی تایبەتە بە پەخشکردنی ڤیدیۆ کە لەلایەن گووگڵەوە خاوەندارێتی دەکرێت.

## مێژوو

ئەم ماڵپەڕە لە شوباتی ٢٠٠٥ بەفەرمی لەلایەن ستیڤ چین، جاوید کەریم و چاد ھەرڵی بەردەست کرا. بیرۆکەکەشی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی ڕۆژێکیان ئەم سێ کەسە ویستیان پەڕگەیەکی ڤیدیۆیی بڵاو بکەنەوە بەوەی ھەموو کەس بیبنێت بەڵام لەو کات تەنیا دەتوانرا ڤیدیۆ بەرز بکرێتەوە و دواتر لەلایەن کەسانی تر بەتەواوی دابگیرێت بۆ لێدان، بەڵام ئەو سێ کەسە دەیانویست بەبێ داگرتن خەڵک بینەری ڤیدیۆیەکان ببن و ئەمەش بووە سەرەداوێک بۆ کردنەوەی ماڵپەڕەکە کە لە ئێستادا لە ڕیزی ١٠ ئەو ماڵپەڕانەیە کە زۆرترین سەردانیکەریان ھەیە لە جیھاندا.

یەکەم ڤیدیۆ لە ٢٣ی نیسانی ٢٠٠٥ بەناونیشانی *من لە باخچەی ئاژەڵان* (بە ئینگلیزی: Me at the zoo) بارکرایە نێو يووتیووب. ڤیدیۆکە جاوید کەریم، دامەزرێنەری یووتیووب، لە باخچەی ئاژەڵانی سان دیێگۆ پیشان دەدات، کە تا ئێستاش ڤیدیۆکە لەسەر یووتیووب ھەر دەبیندرێت.

## تایبەتمەندی

* بڵاوکردنەوەی ڤیدیۆ
* دروستکردنی ھەژماری تایبەتی کە وەک کەناڵێک دەردەکەوێت کە بەکارھێنەرانی تر دەتوانی پەیام و نامە بۆ یەکتری بنێرن و دروستکردنی ھەژمار بە خۆڕایییە.
* نووسینی کۆمێنت و پەیام لە نێوان ئەو کەسانەی ھەژماریان دروست کردەوە.

## یاساکان

* نابێ تەواوی جەستەی مرۆڤ لە ڤیدیۆکاندا دەرکەوتبێت.
* نابێ ئەو ڤیدیۆیانەی تایبەتە بە دەزگایەک یان کەناڵێکی ڕاگەیاندن و مافی بەکارھێنانی لە یووتیووب ھەیە ئەوا کەس بۆی نییە ئەم ڤیدیۆیانە بەرزبکاتەوە.
* نابێ ڤیدیۆی بەرزکرێتەوە کەسووکایەتی بە تاکێک بکات یان کۆمەڵگایەک.

## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە

* خەڵاتی ئافرێنەرەکانی یووتیووب

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێبگەی فەرمی  (مۆبایل)

* دەروازەی ئینتەرنێت
* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
* دەروازەی کۆمپیوتەر
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی کالیفۆڕنیا
* دەروازەی کۆمپانیا
# بریتش کۆلۆمبیا

**بریتش کۆلۆمبیا** (بە ئینگلیزی: British Columbia) ھەرێمێکی کەنەدیە دەکەوێتە ئەوپەری خۆڕئاوای کەنەدا لە ١٨٤٩ یەکەمجار دورگەی ڤانکوڤەر لەلایەن ئینگلیزەکان دەستی بەسەرداگیرا کە دواتر لە ١٨٦٦زنجیرە چیاکانی پشتیشی خرایە پاڵی دواتر تەواوی خاکەکەی چوە ناوبازنەی ئینگلیزەکان لە ١٨٧١، ڕووبەری ھەرێمەکە ٩٤٤٬٧٣٥ کم چوارگۆشەیە، ژمارەی دانیشتوانی بەگوێرەی سەرژمێری ٢٠٠٩ بڕی ٤٬٤١٩٬٩٧٤کەسە، شاڕی ڤیکتۆریا پایتەختی ھەرێمەکەیە و شاڕەکانی ڤانکۆڤەر و پرێنس جۆرج لەگرنگترین شارەکانیەتی.

## ھەڵکەوتەی ھەرێم

ھەریەکە لە زەریای ھێمن و ئەلاسکا کەوتونەتە باکور و خۆڕئاوای ھەرێمەکە، ھەروەھا ھەرێمی دەڤەرەکانی باکوری خۆڕئاوا کەوتۆتە باکوری ، ھەرێمی ئەلبێرتا لەبەری خۆڕھەڵاتیتی و وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمەریکاش لە باشوریەتی.

## خاک

زۆرینەی پێکھاتەی زەویەکانی بەرزی و نزمی و شاخاوین کە زنجیرە چیاکانی ڕۆکی بەتەواوی ھەرێمەکە درێژبۆتەوە و دەڕوانێتە زەریای ھێمن، لەنێو زنجیرە چیایەکە ھەزاران کەژ و کێو و دۆڵ و ڕوبار و دارستانی چڕ ھەن.

## کەشوھەوا

کەشی ھەرێمەکە لەژێڕ کاریگەری زەریای ھێمن و بای گەرمی باشوردایە کەبوەتە ھۆی بەرزبوونەوەی پلەکانی گەرما بەجۆرێک زستانێکی فێنک و ھاوینێکی گەرمی ھەیە جگە لەناوچە کەژ و کوێستانەکانی کە زستانی ساردودرێژیان ھەیە لەگەڵ ھاوینی کورت و فێنک ڕێژەی باران بارین زۆڕە و بەدرێژایی کەناراوەکانی باران دەبارێت بەمەش دارستانێکی بەرفراوان و شێداری دروست کردوە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «كولومبيا البريطانية»، ویکیپیدیای عەرەبی. سەردان لە ١٢ی تشرینی دووەمی ٢٠١٩.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی کەنەدا
# بلاک بیوتی

| بلاک بیوتی |
| --- |
|  |
| سەرناو | Black Beauty |
| بابەتی سەرەکی | ئەسپ |
| جۆر | ڕۆمان |
| چەشن | young adult fiction |
| دانەر | Anna Sewell |
| بڵاوکەرەوە | Jarrold |
| ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە | ٢٤ی تشرینی دووەمی ١٨٧٧ |
| وڵاتی بنەڕەت | شانشینی یەکگرتوو |
| زمان | زمانی ئینگلیزی |
| شوێنی گێڕانەوە | ئینگلتەرا |
| دێڕی سەرەتا | The first place that I can well remember was a large pleasant meadow with a pond of clear water in it. |
| کۆتا دێڕ | My troubles are all over, and I am at home; and often before I am quite awake, I fancy I am still in the orchard at Birtwick, standing with my old friends under the apple-trees. |
| Work available at URL |  |
| دۆخی چاپکردن | پاوانی گشتی، پاوانی گشتی |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**بلاک بیووتی** یان **ڕەشە جوانەکە** ڕۆمانێکە کە لە ١٨٧٧دا بە پێنووسی ئانا سووێڵ نووسراوە. ڕۆمانێک کە لە ساڵی ١٨٧٧ لە لایەن نووسەری ئینگلیزی ئانا سیووێلەوە چاپ کراوە. لە ساڵانی کۆتایی ژیانیدا نووسیوویەتی، کاتێک بەھۆی کەمئەندامییەوە لە ماڵەکەی خۆیدا قەتیس بووە. ڕۆمانەکە دەستبەجێ بوو بە پڕفرۆش و سووێڵ دوای پێنج مانگ لە بڵاوبوونەوەی کۆچی دوایی کرد. کتێبەکە بە زیاتر لە ٥٠ ملیۆن دانە فرۆشراوە، بە یەکێک لە کتێبە پڕفرۆشەکانی ھەموو سەردەمەکان دادەنرێت.

ئانا سیوێڵ ئەم ڕۆمانەی لە سەردەمێکدا نووسیوە کە ئەسپ بەناوبانگترین ئامرازی گواستنەوە بووە. دڵی ملیۆنان کەسی گرت و زۆر کەس دەستیان کرد بە ھاوسۆزی لەگەڵ ئەو ئاژەڵەی کە بە بێدەنگی و بێ ئاگاداری ئازاری دەچێژت.

لە ساڵی ٢٠٠٣دا ئەم ڕۆمانە لە ڕیزبەندی ٥٨ھەمین ڕاپرسیی زۆرترین خوێندنەوەی بی بی سیدا ھاتبوو.

## چیرۆک

بلاک بیوتی ئەسپێکی ڕەنگ ڕەشی چاو ڕەش کە لەگەڵ دایکیدا لەباخی جوتیارێکدا دەژیان. بەڵام کاتێک تەمەنی گەورە بوو خاوەن باخەکەی فرۆشتی بە پیاوێکی بازرگان بە ناوی گۆردۆن، کە پیاوێکی زۆر میھرەبان بوو و زۆر بلاک بیوتی خۆش دەویست بەڵام ھاوسەرەکەی نەخۆش کەوت. بۆیە ناچاربوو بلاک بیوتی بفرۆشێت بە پیاوێک بەناوی جۆھن، کە شەریکی گۆردن بوو لە باخچەی بیرتویکدا بفرۆشێت. جۆھن پیاوێکی میھرەبان بوو و ڕێزێکی زۆری لە بلاک بیوتی دەگرد. شەوێکی باراناوی و ئاسمان تاریک بوو جۆھن و گۆردن ویستیان بڕۆن بۆ کۆبوونەوەیەک لە شاردا. لە ڕێگادا بەسەر پردێکی نیوە شکاودا ڕۆشتن و ھەتا لە کۆتاییدا گەشتنە شوێنی کۆبوونەوەکە لەدوای یەک کاتژمێر گەڕانەوە بۆ باخچەی بیرتویک لەڕێگادا کەگەشتنە سەر پردەکەی کە لێی ھاتبوون بلاک بیوتی وەستاو نەڕۆیشتە پێشتر جۆھن ھەرچی ھەوڵی دا نەیتوانی بلاک بیوتی بھێنێتە جووڵە کاتێک دابەزی ویستی بڕواتە سەر پردەکە بۆ لێکۆڵینەوە بەڵام بلاک بیوتی دەستی کرد بە حیلەکردن کە جۆھنی ئاگارکردەوە لەوەی بڕواتە سەر پردەکە لەو کاتەدا پیاوێک ھاواری کرد و پێی وتن پردەکە لە ناوڕاستدا شکاوە. لەم کاتەدا بۆیان دەرکەوت کە بلاک بیوتی ئەسپێکی چەند بەنرخە.

## سه‌رچاوەکان

* دەروازەی کتێب
* دەروازەی وێژە
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
* دەروازەی ڕۆمانەکان
# بەرەی ڕزگاریی ئاژەڵان

**بەرەی ڕزگاری ئاژەڵان** ڕێکخراوێکی نێودەوڵەتی و بێ ڕابەر و نامەرکەزیی سیاسی و کۆمەڵایەتییە کە کاری ڕاستەوخۆی ناتوندوتیژ ئەنجام دەدات دژ بە دڵڕەقیی و توندوتیژی بەرامبەر ئاژەڵان. بەپێی سەرچاوە ھەواڵگرییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و دەوڵەتانی ئەورووپا ئەم گرووپە زیاتر لە ٤٠ دەوڵەتی جیھان چالاکی و کردەی ڕاستەوخۆ ئەنجام دەدات و وەکو ڕێکخراوێکی تیرۆریستی دەناسێنرێت بەھۆی ئازاردانی ژمارەیەک بازرگانی ئاژەڵان و ڕاوچی و پزیشکانی بەرپرسی تاقیکردنەوەکان لەسەر ئاژەڵان بەڵام بەرەی ڕزگاری ئاژەڵان ئەو تۆمەتانە ڕەت دەکاتەوە. چاڵاکییەکانی بەرەی ڕزگاری ئاژەڵان خۆی لە وێرانکردنی ژێرخانی ئابووری و ھێرشکردنە سەر تاقیگەکانی ئاژەڵان و پیشەسازی گۆشت و بەرھەمە ئاژەڵییەکان دەبینێتەوە لەگەڵ ھەڕەشەکردن لە بازرگانانی ئاژەڵان ھەروەھا دابینکردنی شوێن و چارەسەری ئەو ئاژەڵانەی کە ڕزگاریان دەکەن و دەگوێزرێنەوە بۆ پەناگەکان یان بۆ سروشتی خۆیان دەیانگەرێننەوە.

بەرەی ڕزگاری ئاژەڵان
ئەندامانی بەرەی ڕزگاریی ئاژەڵان *ھەموو بەخراپ بەکارھێنانێکی ئاژەڵان بە ناڕەوشتی دەزانن، پێیان وایە ئاژەڵان مافی ژیانیان ھەیە، و دەبێت مرۆڤەکان بوەستن لە ستەمکردن لێیان. ئەندامانی* بەرەکە پەیڕەوی فەلسەفەی **ڤیگنیزم** دەکەن ھەرچەندە بەشێکی زۆری ڤیگنەکان کارەکانی بەرە بەتەواوی بە دروست نابینن. بەرەی ڕزگاری ئاژەڵان تا ئێستا لە زیاتر لە ٤٠ دەوڵەت چالاکی ھەیە و سەرەتای دامەزراندنی ڕێکخراوەکە لە ئینگلتەڕا لە ساڵی ١٩٧٦ بوو.

ڕۆب وێب بەڕێوەبەری پێگەی بەرەکە لە ئینگلتەرا دەڵێت *"ئێمە بە گرووپی چەند کەسی کاردەکەین لەوانەیە لە گرووپێک تەنھا کەسێک بین لەبەرئەوە ئاشکراکردنمان و لەناوبردنی بەرەکەمان کارێکی ئاستەمە ئێوە ھەمووتان و ھەر یەکێکتان بەرەی ڕزگاری ئاژەڵانن "* سەبارەت بە ھەڵوێستیان بەرانبەر بە بەرەی ڕزگاری ئاژەڵان ڕێکخراوی پێتا کە بەناوبانگترین ڕێکخراوی ئاژەڵپارێزیی و بانگەشەکاری ڤیگنیزمە لەزاری دامەزرێنەری ڕێکخراوەکەوە ئینگرید نیوکێرک دەڵێت *"ئێمە خۆمان ڕێکخراوێکی یاسایی و مۆڵەت پێدراوین بەڵام لەوەش تێدەگەم ھەموو ئەو شۆڕشانەی دادگەرییان ھێنایە کایەوە بە یاسا شکێنی دەستیان پێکرد، و یاسای باشتر شوێنی یاسا کۆنەکانی گرتەوە، بەنموونە شۆڕشی گەنجانی فەڕەنسا. بۆیە من سەرکۆنەی بەرەی ڕزگاری ئاژەڵان ناکەم لەکاتێکدا خەڵکی ئازار نەدرێت، بەڵام من دواکەس دەبم ئەو گرووپە بە تیرۆریست ناوببەم"*. چەند ڕێکخراویکی تریش ھاوئامانج و ھاوتەریبی بەرەی ڕزگاری ئاژەڵان چالاکی ئەنجام دەدەن و لە ڕۆژەڤی جیھانیدا ناودەھێنرێن لەوانە بەرەی ڕزگاری زەوی.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ڕێکخراوی بێتا

* ھێمای دەروازەدەروازەی گیانلەبەران
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی کۆمەڵگا
# مۆنیزم

**مۆنیزم** بە گشتی بریتییە لە ھەر ئامۆژگارییەک کە جەخت لە یەکایەتی و تاقانەبوونی بابەتەکەی بکاتەوە، بە پێچەوانەی دوالیزم و پلۆرالیزم. لە فەلسەفەی ئەخلاقا، بۆ نموونە، ھەندێ نووسەر وشەی *مۆنیزم* بۆ ئەو ڕوانگەیە بە کار دێنن کە دەڵێ لە بواری ئەخلاقیاتدا ڕێک یەک پرەنسیپی بنەڕەتی یا یەک بایەخی بنچینەیی ھەیە و، نە زیاتر. لە میتافیزیکدا، کە وشەکە زۆرترین بەکارچوونی ھەیە،  مەبەست لە مۆنیزم ئەو بیروباوەڕەیە کە پێی وایە ھەر تەنیا یەک جەوھەر ھەیە و، واقیع یەکە و دوو نییە.

ھەر ڕوونکردنەوەیەکی فەلسەفی بە پێویست دەیەوێ **یەک** پرەنسیپ یا **یەک** بنەواشە بدۆزێتەوە کە ھەموو شتەکانی تری بۆ بگەڕێنێتەوە. بە درێژەی مێژوو، فەلسەفە ھەمیشە ھۆگری مۆنیزم بووە. بەڵام، بناخەی فەلسەفیی مۆنیزم یەکەم جار لە لایەن سپینۆزاوە شی کراوەتەوە. سپینۆزا دەیوت ئەوەی کە سەرچاوەی ھەموو شتە دەبێ یەکدانە و تاقانە بێ، چونکە ڕاستیی ھەرە دوایین تەنیا بەم تێبینییەوە ڕاستە کە: پشت نەبەستێ بە ھیچ شتێ لە دەرەوەی خۆیدا. پشتبەخۆبەستن خۆدیاریکردنە. یانی ئەوەی بە زاتی خۆی پاوەجێیە خۆیشی دیاری دەکا و، ئەوەی خۆی دیاری دەکا دەبێ تاقانە بێ. ئەگەر ڕاستیی ھەرە دوایین دوو دانە بن، ناچار ھەر کامەیان دەبێتە سنوور بۆ ئەوی تر و، ئەوی تر دیاری دەکا و، بەم چەشنە ھیچ کامەیان ناتوانن خۆدیاریکەر بن. ئەمە بناخەی مۆنیزمە کە لە ھەوڵە نافەلسەفییەکان بۆ ڕوونکردنەوەی شتەکانیش بەدی دەکرێ. بۆ نموونە، ھەر ئەمە لە دیندا بە شێوەی یەکتاپەرستی دەرکەوتووە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئایین
* دەروازەی زانست
* دەروازەی فەلسەفە
# شەمەنیزم

**شەمەنیزم** یا **شەمەنباوەڕی** ڕێبازێکی ئایینییە کە تێیدا شارەزایەک کە بە *شەمەن* ناسراوە، لە ڕێگەی گۆڕانی حاڵەتی وشیاریی خۆیەوە، بۆ وێنە چوونە حاڵی ترەنس -ەوە، لەگەڵ ئەوەی کە بە باوەڕی ئەو «جیهانی ڕۆحەکان» -ە پەیوەندی دەبەستێت و دانوستان دەکات. ئامانج ئەوەیە کە ڕۆحەکان یان ھێزە مەعنەوییەکان بەرەو دنیای ڕاستەقینە ڕابکێشرێن تا بە جۆرێ یاریدەدەری مرۆڤ بن و گرفتەکانی بۆ چارەسەر بکەن. بۆ وێنە، نەخۆشییەکی بۆ عیلاج کەن یان داھاتووی پێ نیشان دەن.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Shamanism»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٠ی شوباتی ٢٠٢٢.

* دەروازەی ئایین
* دەروازەی فەلسەفە
# فێستیڤاڵ

**فێستیڤاڵ** (بە ئینگلیزی: Festival) بە ڕۆژێک یان چەند ڕۆژێکی جێژنەکان یان ئایینەکان و یان جۆرێک لە پێشھاتە کولتووریەکان وەکوو پیشاندان و لێوردبوونەوەی فیلمەکان کە لە جێگایەکی تایبەت بەڕێوەدەچێت، دەوترێت.

فێستیڤاڵ بەرێوەبردنی ڕێوڕەسمێکە کە بەڕەێوبەرەکانی دەیانەوێت پێشھاتێکی خۆش و سەرەنجڕاکێش کە لە ماوەیەکی دیاریکراو وەکوو یەک ساڵ لە بوارەکانی زانستی، ھونەری، کولتووری، پێشەسازی و... ھتد ڕوویان داوە بناسێنن و ڕێزی لێ بگرن. وتاربێژانی فێستیڤاڵ دەتوانن لە چوارچێوەی بابەتی دیاریکراو بۆ فێستیڤاڵەکە وتارەکانیان پێشکەش بکەن.
وتاری وتاربێژانی فێستیڤاڵ دەبێت لەبارەی ناساندن، ڕێزگرتن، بەرزنرخاندن و دەستخۆشی لە خولقێنەر بن. لە بڕێک لە فێستیڤاڵەکان، بە بەرزڕاگرتن یان ڕێزگرتن لە بەرھەمێکی دیاریکراو یان بە ناساندنی خەڵاتی وەرزی، بەمەبەستی ھاندانی خەڵک بۆ بەشداری لەم جۆرە ڕووداوە تایبەتانە تێدەکۆشرێت.

## سەرچاوەکان

جشنوارە لە ویکی فارسی

* دەروازەی فیلم
* دەروازەی تەلەڤیزیۆن
* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ھۆڵیوود
* ھێمای دەروازەدەروازەی خەیاڵی زانستی
* دەروازەی بۆڵیوود
* دەروازەی ئابووری
* دەروازەی چاند
# خودای کوڕ

یەسووعی مەسیح وەکوو خودای کوڕ
**خودای کوڕ** (بەئینگلیزی: God the Son)، کەسایەتی دووەمی سیانەیی پیرۆزە لە لاهووتی مەسیحییەتدا. ئەم جۆرە باوەڕە یەسووعی ناسڕی وەکوو خودای کوڕ پێناسە دەکات، *لەگەڵ خودای باوک و ڕۆحی پیرۆزدا لە جەوهەردا یەکە بەڵام بەکەسایەتی جیاوازە*.

لەم فێرکارییانەدا، خودای کوڕ پێش ئەوەی بێتە ناو جەستەشەوە هەر هەبووە و ئەبەدییە لەپێش درووستکردنی مرۆڤ و دوای کۆتایییش لەگەڵ خودای باوک (هەروەها ڕۆحی پیرۆزیش) دا.
خودای کوڕ لای هەندێک کەس ئاماژەیەکی مرۆڤانەی هەیە، لەکاتێکدا *خودای کوڕ* زاراوەیەکە گشتگیرییانە ئاماژە بۆ خودایبوونی یەسووع و هەبوونی ئەو پێش ئەوەی بێتە ناو جەستەوە. بۆیە لە لاهووتی مەسیحییەتدا، یەسووع هەمیشە خودای کوڕ بووە و پیشانی مرۆڤایەتی نەدراوە تاوەکوو کاتی بەجەستەکردنی.

## سەرچاوەی زاراوەکە

زاراوەکە لەزمانی ئینگلیزیدا، لە زمانی گریکی و زمانی لاتینییەوە وەرگیراوە.

## پەیمانی کۆن

زاراوەی "خودای کوڕ" لەپەیمانی کۆندا بەکار نەهاتووە ئەگەرچی زاراوەی "کوڕەکانی خودا" بەکارهاتووە. زاراوەکە لەو شوێنەدا نەوەک بەتەنها بەمانای خزمایەتییەک دێت، بەڵکو ئاماژەشە بۆ کەسانێک کە پەیوەندییەکی زۆر تایبەتیان بە خوداوە هەیە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئایین
# باکووری ئەفریقا

██ باکووری ئەفریقا بە پێی نەتەوە یەکگرتووەکان
██ لە ڕووی جوگرافیەوە
باکووری ئەفریقا یان ئەفریقای باکوور، ناوچەکانی باکووری قاڕەی ئەفریقا ئەگرێتەوە بەسەر کەنارەکانی دەریای ناوەڕاست ئەڕوانێت لە باکورەوە و دەریای سوور لە ڕۆژهەڵاتەوە و زەریای ئەتڵەسی لە ڕۆژهەڵاتەوە، بە پێی پێناسەی نەتەوە یەکگرتووەکان حەوت وڵات ئەگرێتەوە کە ئەمانەن؛

* توونس
* جەزائیر
* بیابانی ڕۆژئاوا
* میسر
* مەغریب
* سوودان
* لیبیا

زۆربەی کات ئەم ناوچەیە وڵاتەکانی ڕۆژئاوای عەرەبی ئەگرێتەوە کە ئەوانیش هەریەک لە مۆریتانیا و مەغریب و جەزائیر و تونس و لیبیا و میسر و ناوچەی بیایانی ڕۆژئاوا، هەروەها لە ڕووی زاراوەوە ناوچەی نیمچەدوورگەی سینا لە میسر ئەگرێتەوە لەگەڵ ئەوەی نیمچەدوورکەی سینا لە ڕووی جوگرافیەوە بە]یکە لە ئاسیا.

ئەم ناوچەیە چەندین شارستانی بینیووە بە خۆیەوە لە مێژوودا، هەروەک ناوچەی گەیاندنی پێک هیناوە لەگەڵ ئەوروپادا لە ڕێگەی دەریای ناوەڕاستەوە.

* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی مەغریب
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی میسر
# ڕائیلی

هێمای ئایینی ڕائیلیزم
**ڕائیلیزم** ئایینێکە کە بیرۆکەکەی پەیوەستە بە مرۆڤە گریمانەییەکانی دەرەوەی زەوی، ڕائیلیزم لەلایەن ڕۆژنامەنووسی پێشووی ئۆتۆمبێلی وەرزشی فەرەنسی کلۆد فۆریلۆن لە ساڵی ١٩٧٤ لە پاریسی پایتەختی فەرەنسا لە دوای کۆنفرانسێکی بەرفراوان دامەزراوە و بە گەورەترین ئایینی نامۆ لە جیهاندا وەسف دەکرێ.

 ئادەم و حەوا و ئیلۆهیمی لە دەرەوەی زەوی (بەپێی بزووتەوەی ڕائیلیزم)
## باوەڕەکانیان

ڕائیلییەکان پێیان وایە فۆریلۆن کە بە ڕائیل ناوی دەبەن، لە بوونەوەرەکانی ئیلۆهیمەوە زانست و ڕێنمایی وەرگرتووە، کە بوونەوەرێکن بەپێی باوەڕەکەیان لە مرۆڤەوە نزیکن و ئەوانەن کە دەرکەوتەکانی ژیانیان لەسەر هەسارەی زەوی دروست کردووە، هەروەها ڕائیلییەکان پێیان وایە کە ئەم بوونەوەرانە لە ڕابردوودا گەیشتوونەتە سەر زەوی و لە ڕابردوودا وەک “خودا” یان “فریشتە” بۆ مرۆڤ دەرکەوتوون و هۆکاری دامەزراندنی زۆرێک لە ئایینە ناسراوەکانی ئەمڕۆ بوون.

## سەرچاوە

## بەستەری دەرەکی

* ماڵپەڕی فەرمی بزوتنەوەی ڕائیلی
* ڕادیۆی فەرمی ڕائیلیەکان ٥ی شوباتی ٢٠٢٣ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
* هەواڵ و بۆچوونەکان لەسەر بزووتنەوەی ڕائیل

* دەروازەی ئایین
* دەروازەی سێکسناسی
# ڕۆشانی

**ڕۆشانی** (بە عەرەبی: نورانی) بزوتنەوەیەکی چاکسازی سۆفیزمی سەدەی ١٦بوو لە ئەفغانستان. خاوەنی کتێبی (تاریخ الجماعات السریه‌) واتای ووشەکەی بە 'ڕوناکی' داناوە، و ئەگەر سەرنج بدەین ووشەی 'ڕۆشن' لە زمانی کوردیشدا مانای ڕوناکی هەیە.

سەرەتا ئەم کۆمەڵەیە لەو خوێندنگایەوە دەست پێ دەکات کە پیر ڕۆشان کردیەوە، و توانی ٥٠ فێرخوار پەروەردە بکات لە ماوەی ٣ ساڵدا و تا دەهات شوێنکەوتوانی ئەم قوتابخانەیە ڕووی لە زیادبوون دەکرد و ئەمەش ترس دەخاتە دڵیدەسەڵاتدارانی ئەفغانستانەوە. بەپێی ئەو نامانەی لەلایەن ئەم کۆمەڵەیەوە نوسراون، ئامانجیان سەرلەنوێ دانانەوەی سیستمی کۆمەڵایەتی جیهان بووە لە ڕێگای گرتنەدەستی دەسەڵات بووە لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی تر، تا هەموو جیهان بخەنە ژێر دەسەڵات و فەرمانڕەوایی خۆیانەوە. (مافوق الطبیعه‌) یەکێ لەو وانانەبوو کە خۆیان پێوە سەرقاڵکردبوو.
تیۆریدانەرانی پیلانگێڕی بەبێ دودڵی پەیوەندیانکرد بە حەشاشەکان و ڕێکخستنەوەی نوێی جیهان، و پشتگیری ئەو بیروڕایانە دەکەن کە دەڵێن کاریگەری هەبووە لەسەر دامەزراندنی ئیلۆمیناتیەکانی باڤاریا لە سەدەی ١٨دا. ڕاستی بابەتەکە زۆر بە سانایی ڕوندەبێتەوە لە پیر ڕۆشاندا کە ناوبانگی دەرکرد بەهۆی باسی خۆئازادکردن لە نەزانی خۆیی و زۆرداری و بۆماوەیی دەسەڵاتی دەسەڵاتداران/زۆرداران ئەکرد. ئازادبونی مرۆڤایەتی لە کۆتوبەندی لەیەکتریخۆشنەبوون و یەکتریپەسەندنەکردن پەیامەکەی ئەوبوو، و فێرکردنی مافی هەر مرۆڤێ بۆ گەڕان بەدوای زانیندا(بە ئافرەتانیشەوە).

پیر ڕۆشان چەند هەوڵێکی سەرنەکەوتو دەدات بۆ هەنگاونان بەرەو سەربازیکردنی ڕێکخراوەکە. یەکێ لە هەنگاوەکانی دروستکردنی قەڵایەکی گەورەیە لە چیاکاندا وەک بنکەیەکی بەڕێوەبردنی هەڵمەتە سەربازیەکانی کە پاڵپشتی کەم بەدەست دێنێ. پاش بەندبوونی پیر ڕۆشان بۆ ماوەیەک، دوای ئازادکردنی جارێکی تر دەکەوێتەوە هەڵپەی سەرباز و کەرەستەی جەنگ کۆکردنەوە بۆ تێکشکاندنی وڵاتی هیند و فارس. دوای چەندین شەڕ و پەلاماردانی یەک لەدوای یەک، سەرئەنجام ئەم کۆمەڵەیە بۆ دوو تاقم دابەشدەبێ: تاقمی شەڕکەر کە زوو دەپوکێتەوە و تاقمی بانگەشەکەری ڕێباوەڕی ڕۆشان.

لە سەدەی نۆزدەدا،لێکۆلەرێکی ئەفغانی کە تا ڕادەیەک لەژێر کاریگەری ئم گروپەدا بووە کتێبێکی لەسەر ئەم هێزە نوسیوە و تیایدە جەختی لەسەر ئەوە کردۆتەوە کە ئامانج و کەری ئەم هێزە دژایەتیکردنی مەغۆلەکان بووە، و هەموو ئەو کارە خوێناوی و شەڕانگێزانانەی کو بە مێژوویانەوە لکاوە بە درۆ دەخاتەوە و پێی وایە ئەم گروپە تیرۆرست و پیاوکوژ نەبوون.

چونکە هەوڵەکەی پیر ڕۆشان سەرکەوتو نەبوو، پەیامەکەی شێوێندرا و کرا بە پەیامێکی شەیتانی لەلایەن ئەو هێزانەی کە دەیانویست باری باو بهێڵنەوە. بیرۆکەکانی هاوشێوەی بیرۆکەکانی سەردەمی ڕووناکبیری ئەوروپا بوو. وا دەردەکەوێ کە هەندێ ئایدۆلۆژیای جۆری فاشیست بانگەوازی 'مردن یان ئازادی'ی پیر ڕۆشان بۆ زۆردارەکان بە دروستیی نەنرخێنن.

## پلەبەندی پەیوەندیکردنی ئەندامەکان

* یەکەم/ (السالک)
* دووەم/ مورید(المرید)
* سێیەم/ هەژار(الفقیر)
* چوارەم/ (العارف)
* پێنجەم/ (الخواجه) یان(السید)
* شەشەم/ میر (الامیر)
* حەوتەم/ پێشەوا(الامام)
* هەشتەم/ پادشا(الملک)

## سەرچاوەکان
# ئایین لە ئیرلەندای باکوور

| ئایین لە ئیرلەندای باکوور |
| --- |
| لقی | ئایین لە شانشینی یەکگرتوو |
| بەشێکە لە | ئایین لە ئیرلەندا، کولتوری ئیرلەندای باکوور |
| بابەتی لاوەکی | ئیرلەندای باکوور |
| وڵات | شانشینی یەکگرتوو |
| دابەشکاریی کارگێڕی | ئیرلەندای باکوور |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

ئایینی مەسیحی گەورەترین ئایینە لە  **ئیرلەندای باکوور**. لە سەرژمێری ساڵی ٢٠١١دا ئایینە سەرەکییەکان بریتی بوون لە: ئایینی کاسۆلیکی (لەسەدا ٤١)؛ پرێسبیتێری (لەسەدا ١٩)؛ کڵێسای ئیرلەندا (لەسەدا ١٤)؛ میتۆدیست (لەسەدا ٣.٠)؛ ئایینەکانی سەر بە مەسیحییەت یان بە مەسیحییەتەوە پەیوەستە (لەسەدا ٥.٨)؛ ئایین و فەلسەفەکانی تر (٠.٨٪) و ئەوانەی ھیچ ئایینێک یان ھیچ ئایینێکیان ڕاگەیاندووە ١٦.٩٪. کڵێسای کاسۆلیکی لەم دواییانەدا کەمێک گەشەی ئەندامەکانی بەخۆیەوە بینیوە، لە کاتێکدا ئایینەکانی دیکەی مەسیحی دابەزینی بەخۆیەوە بینیوە.

ھەروەھا کۆمەڵگەی بچووکی ھیندۆسی، سیخ، موسڵمان، بودایی و جوولەکە بوونی ھەیە. بێلفاست کەنیسە ھەیە و گوردوارە (شوێنێکی پەرستنی سیخەکان) و مزگەوتێک و دوو پەرستگای ھیندۆسی ھەیە.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان
# گرینادا

| گرینادا |
| --- |
| بە ئینگلیزی: Grenada |
|  |
| بەشێکە لە | ئەنتیلی بچووک، Windward Antilles، European Union tax haven blacklist |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٩٧٤ |
| ناو بە زمانی فەرمی | State of Grenada |
| ناونراوە لەدوای | گرانادا |
| زمانی فەرمی | زمانی ئینگلیزی، Grenadian Creole English |
| سروودی نیشتمانی | Hail Grenada |
| Culture | culture of Grenada |
| دروشم | Ever Conscious of God We Aspire, Build and Advance as One People، Винаги със съзнание за Бог, ние се стремим, изграждаме и напредваме като един народ، Pure Grenada، Wastad yn Ymwybodol, Dyheuwn, Adeiladwn a Symudwn Ymlaen fel Un Bobl، Grenada Pur |
| کیشوەر | ئەمریکای باکوور |
| وڵات | گرینادا |
| پایتەخت | St. George's |
| ناوچەی کاتی | UTC−04:00، America/Grenada |
| ناوچەی جوگرافی | ئەنتیلی بچووک، Southern Caribbean، کاریبی |
| پۆتانی شوێن | ١٢°٦′٠″N ٦١°٤٢′٠″W |
| Coordinates of easternmost point | ١٢°٣٠′٥٩″N ٦١°٢٣′٤″W |
| Coordinates of northernmost point | ١٢°٣١′٤٨″N ٦١°٢٥′٤٨″W |
| Coordinates of southernmost point | ١١°٥٩′٦″N ٦١°٤٧′١٦″W |
| Coordinates of westernmost point | ١٢°٠′١٠″N ٦١°٤٨′٧″W |
| بەرزترین خاڵ | Mount Saint Catherine |
| نزمترین خاڵ | دەریای کاریبی |
| پۆستی سەرۆکی دەوڵەت | monarch of Grenada |
| سەرۆکی حکوومەت | چارڵسی سێیەم |
| نووسینگەی بەڕێوەبردن | Prime Minister of Grenada |
| سەرۆک | Dickon Mitchell |
| دەستەی جێبەجێکردن | Cabinet of Grenada |
| ئەنجومەنی یاسادانەر | Parliament of Grenada |
| دەسەڵاتی دادوەری باڵا | Eastern Caribbean Supreme Court |
| Central bank | Eastern Caribbean Central Bank |
| دانیشتووان | ١١٤٬٢٩٩ |
| دراو | Eastern Caribbean dollar |
| ھاوسنوورە لەگەڵ | ڤێنیزوێلا |
| Driving side | left |
| Electrical plug type | BS 1363 |
| لە پێش | West Indies Federation |
| زمانەکان | زمانی ئینگلیزی، Saint Lucian Creole، Grenadian Creole English |
| کاتی دۆزینەوە | ١ی کانوونی دووەمی ١٤٩٨ |
| ڕووبەر | ٣٤٨٫٥ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| وێبگە |  |
| ھاشتاگ | Grenada |
| پاوانی ئینتەرنێتی | .gd |
| وەسفی ئاڵا | flag of Grenada |
| وەسفی نیشان | coat of arms of Grenada |
| جوگرافیای ئەم بابەتە | Geography of Grenada |
| ئابووری بابەت | economy of Grenada |
| دیمۆگرافیای بابەت | demographics of Grenada |
| Commonwealth Sport country code | GRN |
| کۆدی تەلەفۆنی وڵات | +1473 |
| Emergency phone number | ٩١١، 434، 724، 774 |
| کۆدی تابلۆی ئۆتۆمۆبیل | WG |
| Maritime identification digits | 330 |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**گرینادا** (بە ئینگلیزی: *Grenada*) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەمریکا پایتەختەکەی شاری ساینت جۆرجێ پارییش و زمانی فەڕمی ئینگلیزییە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی گرینادا
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی وڵاتەکان