# ئەرشیفی ئینتەرنێت

| ئەرشیفی ئینتەرنێت |
| --- |
|  |
| دامەزران | ٣٠ی نیسانی ١٩٩٦ |
| کورتەناو | IA |
| بواری کار | web archiving، digital preservation |
| Funder | دامەزراوەکانی کۆمەڵگەی کراوە، دامەزراوەکانی کۆمەڵگەی کراوە |
| دامەزرێنەر | Brewster Kahle |
| ڕێبەر | Brewster Kahle |
| دروشم | universal access to all knowledge |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| جێ | Richmond، سان فرانسیسکۆ، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، میسر، ھۆڵەندا |
| پۆتانی شوێن | ٣٧°٤٦′٥٦″N ١٢٢°٢٨′١٨″W |
| دۆخی یاسایی | 501(c)(3) organization |
| لقەکۆمپانیاکان | Internet Archive Europe |
| ھاوبەشی لەگەڵ | Digital Public Library of America |
| شوێنی بارەگاکان | Fourth Church of Christ, Scientist |
| ئافرێنەر | Brewster Kahle |
| زمانەکان | زمانی ئینگلیزی |
| ڕووداوە بەرچاوەکان | Hachette v. Internet Archive |
| Significant place | Bibliotheca Alexandrina، ئەمستەردام |
| خەڵاتەکان | FSF Free Software Award for Projects of Social Benefit، DPC Fellowship Award، ProjectUil |
| بەرھەمەکان و ماددەکان | Cover Art Archive |
| User manual URL |  |
| ناونیشانی ئیمەیڵ | mailto:info@archive.org |
| وێبگە |  |
| وێبگەی فەرمی |  |
| بەستەری وەسفکراو |   |
| بەستەری ھەواڵ |  |
| FAQ URL |  |
| Official jobs URL |  |
| ھاشتاگ | InternetArchive25 |
| Contains | ئۆپن لایبرەری، وەیباک مەشین |
| بەکاردەھێنێت | controlled digital lending |
| Grants | Internet Archive Hero award |
| Mastodon instance URL |  |
| Official donation page URL |  |
| تاگی "ستەک ئێکسچەینج" |  |
| Content partnership category | Category:Media contributed by Internet Archive |
| بەستەری گەران |  |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

 لە کۆتایی ساڵی ٢٠٠٩ەوە بارەگای ئەرشیفی ئینتەرنێت ئەو بینایە بووە کە پێشتر کڵێسای چوارەمی مەسیح، زانا لە سانفرانسیسکۆ لە ویلایەتی کالیفۆرنیای تێدابووە.
**ئەرشیفی ئینتەرنێت** ڕێکخراوێکی قازانج نەویستی ئەمریکییە و لە ساڵی ١٩٩٦ لەلایەن بریوستەر کاھل دامەزراوە و ماڵپەڕێکی کتێبخانەی دیجیتاڵی بە ناوی archive.org بەڕێوەدەبات. دەستڕاگەیشتن بە کۆمەڵێک میدیای دیجیتاڵی بەخۆڕایی دابین دەکات لەوانە ماڵپەڕەکان، بەرنامەکانی نەرمەکاڵا، مۆسیقا، بینراو و بیستراو، و کەرەستەی چاپکراو. ھەروەھا ئەرشیفەکە بانگەشە بۆ ئینتەرنێتی ئازاد و کراوە دەکات. ئەرکەکەی پابەندە بە دابینکردنی «دەستڕاگەیشتنێکی گشتگیر بە ھەموو زانیارییەک».

ئەرشیفی ئینتەرنێت ڕێگە بە خەڵک دەدات کە مادەی دیجیتاڵی باربکەن و دای بەزێنن بۆ پۆلی داتاکانی، بەڵام بەشێکی زۆری داتاکانی بە شێوەیەکی ئۆتۆماتیکی لەلایەن وێب کراولەرەکانییەوە کۆدەکرێنەوە، کە کاردەکەن بۆ پاراستنی زۆرترین وێبی گشتی. ئەرشیفی وێبەکەی، وەیباک مەشین، سەدان ملیار وێب گرتنی تێدایە. ھەروەھا ئەرشیفەکە سەرپەرشتی چەندین پڕۆژەی دیجیتاڵکردنی کتێب دەکات، کە بەکۆمەڵ یەکێکە لە گەورەترین ھەوڵەکانی دیجیتاڵکردنی کتێب لە جیھاندا.

## مێژوو

 بارەگای سەرەکی لە بینای ١١٦ی پرێسیدیۆی سانفرانسیسکۆ لە ساڵی ٢٠٠٨
بریوستەر کاھل لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٩٦ ئەرشیفی دامەزراند، لە دەوروبەری ھەمان کاتدا کە کۆمپانیای ئەلێکسای ئینتەرنێتی دەستپێکرد کە قازانجێکی زۆری لە وێبدا ھەبوو. سەرەتاییترین لاپەڕەی ئەرشیفکراوی ناسراو لە ماڵپەڕەکەدا لە ١٠ی ئایاری ١٩٩٦، کاتژمێر ٢:٤٢ پاشەکەوت کراوە ئێوارەی UTC (7:42 am PDT). تا مانگی تشرینی یەکەمی ئەو ساڵە، ئەرشیفی ئینتەرنێت دەستی کردبوو بە ئەرشیفکردن و پاراستنی تۆڕی جیھانی بە بڕێکی زۆر. ناوەڕۆکی ئەرشیفکراو لە ساڵی ٢٠٠١ بە ئاسانی بۆ خەڵکی گشتی بەردەست بوو، لە ڕێگەی ئامێری Wayback Machine.

لە کۆتایی ساڵی ١٩٩٩، ئەرشیف کۆمەڵەکانی خۆی لە دەرەوەی ئەرشیفی وێب فراوانتر کرد، لە ئەرشیفی Prelinger دەستی پێکرد. ئێستا، ئەرشیفی ئینتەرنێت دەق، دەنگ، وێنەی جووڵاو و نەرمەکاڵا لەخۆدەگرێت. میوانداری کۆمەڵێک پڕۆژەی دیکە دەکات: ئەرشیفی وێنەکانی ناسا، خزمەتگوزاری کراولکردنی گرێبەست Archive-It، و سایتی Open Library کەتەلۆگی کتێبخانە و سایتی زانیاری کتێب کە دەتوانرێت بە ویکی دەستکاری بکرێت. ھەر زوو دوای ئەوە، ئەرشیف دەستی کرد بە کارکردن بۆ پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییە تایبەتمەندەکان کە پەیوەندییان بە پێداویستییەکانی دەستڕاگەیشتن بە زانیاریی کەسانی کەمئەندامی چاپکردنەوە؛ کتێبەکانی دەستڕاگەیشتن بە گشتی بە فۆرماتێکی پارێزراوی سیستەمی زانیاری دەستڕاگەیشتن بە دیجیتاڵی (DAISY) بەردەست کران.

لە مانگی ئابی ٢٠١٢، ئەرشیف ڕای گەیاند کە بیتتۆرێنتی زیاد کردووە بۆ ھەڵبژاردەکانی دابەزاندنی فایلەکانی بۆ زیاتر لە ١٫٣ ملیۆن فایلە ھەبووەکان، و ھەموو فایلە تازە بارکراوەکان. ئەم شێوازە خێراترین ئامرازە بۆ دابەزاندنی میدیا لە ئەرشیفەوە، بەو پێیەی فایلەکان لە دوو ناوەندی داتاکانی ئەرشیفەوە خزمەت دەکرێن، جگە لە کرێدەرەکانی تری تۆرێنت کە فایلەکانیان دابەزاندووە و بەردەوامن لە خزمەتکردنی.

لە ٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣، بارەگای ئەرشیفی ئینتەرنێت لە ناوچەی ڕیچمۆند لە سانفرانسیسکۆ ئاگری گرت و ئامێرەکانی لەناوبرد و زیانی بە ھەندێک شوقەی نزیک گەیاند. بەپێی ئەرشیفەکە، بینایەکی لاوەکی لەدەستدا کە یەکێک لە ٣٠ ناوەندی سکانکردنی تێدابوو؛ کامێرا و گڵۆپ و ئامێری سکانکردن بە بەھای سەدان ھەزار دۆلار؛ و «ڕەنگە ٢٠ سندوقی کتێب و فیلم، ھەندێکیان جێگرەوەیان نییە، زۆربەیان پێشتر دیجیتاڵکراون و ھەندێکیشیان بگۆڕدرێن». ئەرشیفی قازانج نەویست داوای بەخشینی کرد بۆ دابینکردنی ئەو زیانانەی کە بە ٦٠٠ ھەزار دۆلار مەزەندە دەکرێت.

چاکسازییەکی گشتی لە ماڵپەڕەکەدا وەک تاقیکاری لە تشرینی دووەمی ٢٠١٤ دەستیپێکرد، و شێوازی میراتی لە مانگی ئازاری ٢٠١٦ لابرا.

لە تشرینی دووەمی ٢٠١٦، کاھل ڕای گەیاند کە ئەرشیفی ئینتەرنێت ئەرشیفی ئینتەرنێتی کەنەدا دروست دەکات، کە کۆپییەکی ئەرشیفەکە بوو کە لە شوێنێک لە کەنەدا بنکەکەی دەبێت. ئەم ڕاگەیاندنە ڕوماڵی بەرفراوانی لێکرا بەھۆی ئەو واتایەی کە بڕیاری دروستکردنی ئەرشیفی یەدەگ لە وڵاتێکی بیانیدا بەھۆی سەرۆکایەتی داھاتووی دۆناڵد ترەمپەوە بووە.

لە ساڵی ٢٠١٧ەوە، OCLC و ئەرشیفی ئینتەرنێت ھاوکاریان کردووە بۆ ئەوەی تۆمارەکانی کتێبە دیجیتاڵییەکانی ئەرشیفەکە لە وۆرلدکاتدا بەردەست بن.

لە ساڵی ٢٠١٨ەوە، نیشتەجێبوونی ھونەرە بینراوەکانی ئەرشیفی ئینتەرنێت کە لەلایەن ئەمیر سابر ئەسفەھانی و ئەندرۆ مەکلینتۆکەوە ڕێکخراوە، یارمەتی بەستنەوەی ھونەرمەندان دەدات بە زیاتر لە ٤٨ پێتابایت کەرەستەی دیجیتاڵی ئەرشیفەکە. لە ماوەی نیشتەجێبوونی ساڵێکدا، ھونەرمەندان بینراو جەستەیەکی کار دروست دەکەن کە لە پێشانگایەکدا دەگاتە لووتکە. ھیواکە ئەوەیە کە مێژووی دیجیتاڵی بە ھونەرەوە ببەسترێتەوە و شتێک بۆ نەوەکانی داھاتوو دروست بکرێت کە بە شێوەی ئۆنلاین یان ئۆف قەدری بزانن. ھونەرمەندەکانی پێشووی نیشتەجێبوون بریتین لە تاراڤات تالێپاساند و ویتنی لین و جێنی ئۆدێل.

ئەرشیفی ئینتەرنێت زۆربەی مادەکان لە بەخشینەکانەوە بەدەست دەھێنێت، وەک سەدان ھەزار ٧٨ دیسکەکانی rpm لە کتێبخانەی گشتی بۆستن لە ساڵی ٢٠١٧، بەخشینی ٢٥٠ ھەزار کتێب لە زانکۆی ترێنت لە ساڵی ٢٠١٨، و تەواوی کۆمەڵەی کتێبخانەی کۆلێژی مەریگرۆڤ دوای داخستنی لە ساڵی ٢٠٢٠. پاشان ھەموو مادەکان دیجیتاڵ دەکرێن و لە کۆگای دیجیتاڵیدا دەھێڵرێنەوە، لەکاتێکدا کۆپییەکی دیجیتاڵی دەگەڕێتەوە بۆ خاوەنی ئەسڵی و کۆپییەکەی ئەرشیفی ئینتەرنێت، ئەگەر لە ناوچەی گشتیدا نەبێت، یەک بە یەک قەرز دەدرێت بە خاوەنکارەکان لە سەرانسەری جیھان لەژێر قەرزی دیجیتاڵی کۆنترۆڵکراو (CDL) تیۆری دوکتۆرینی فرۆشتنی یەکەم.

لە ١ی حوزەیرانی ٢٠٢٠، چوار دەزگای گەورەی چاپ و بڵاوکردنەوە – ھاشێت کتێب گروپ، پێنگوین ڕاندۆم ھاوس، ھارپەرکۆلینز، و جۆن وایلی – سکاڵای یاساییان لەسەر ئەرشیفی ئینتەرنێت تۆمارکرد لەبەردەم دادگای ناوچەی ئەمریکا بۆ ناوچەی باشووری نیویۆرک، ئیدیعایان کرد کە ئینتەرنێت... پراکتیکی قەرزدانی دیجیتاڵی کۆنترۆڵکراو لەلایەن ئەرشیفەوە پێشێلکردنی مافی چاپکردن بوو. لە ٢٥ی ئازاری ٢٠٢٣دا دادگا لە بەرژەوەندی بڵاوکەرەوەکان دەرکەوت. بڕیارە دانوستانکارییەکەی ١١ی ئابی ٢٠٢٣، ئەرشیفی ئینتەرنێتی قەدەغە کردووە کە بە شێوەیەکی دیجیتاڵی ئەو کتێبانە قەرز بکات کە کۆپی ئەلیکترۆنییان بۆ دەفرۆشرێت.

ھەروەھا لە ١١ی ئابی ٢٠٢٣، کۆمپانیا زەبەلاحەکانی پیشەسازی مۆسیقا یونێڤێرساڵ میوزیک گروپ، سۆنی میوزیک و کۆنکۆرد (بەیەکەوە لەگەڵ کۆمپانیاکانی خۆیان Capitol Records, Arista Records و CMGI Recorded Music Assets) سکاڵایان لەسەر ئەرشیفی ئینتەرنێت تۆمارکرد لەبەردەم ھەمان دادگای ناوچەی ئەمریکا بۆ باشوور ناوچەی نیویۆرک لە ڕێگەی پڕۆژەی گەورەی ٧٨ ی ئەرشیفی ئینتەرنێتەوە بۆ ٦٢١ ملیۆن دۆلار وەک قەرەبووی زیانەکانی گوایە پێشێلکردنی مافی چاپکردن.

لە مانگی ئەیلوولی ٢٠٢٤ گووگڵ و ئەرشیفی ئینتەرنێت ھاوبەشییەکیان واژوو کرد بۆ ئەوەی خەڵک بتوانن وەشانی پێشووی ماڵپەڕەکان لە گەڕانی گووگڵدا ببینن کە ئامێری Wayback بەکاردەھێنن، بەبێ ئەوەی ھێشتا کاشی گووگڵ بەیەکەوە ببەستنەوە.

## سەرچاوەکان

## زیاتر بخوێنەوە

* Kahle, Brewster (تشرینی دووەمی ١٩٩٦). «Archiving the Internet». *Scientific America*. لە ڕەسەنەکە لە ١١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٧ ئەرشیڤ کراوە.
* Kahle, Brewster (٦ی تشرینی دووەمی ٢٠١٣). «Scanning Center Fire – Please Help Rebuild». *Internet Archive Blogs*.
* Lepore, Jill (٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٥). «The Cobweb». *The New Yorker*.
* Ringmar, Erik (١٠ی نیسانی ٢٠٠٨). «Liberate and Disseminate». *Times Higher Education Supplement*.

* دەروازەی ئینتەرنێت
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
* دەروازەی کۆمپیوتەر
* دەروازەی کۆمپانیا