# پیاوسالاری

پیاوسالاری (Patriarchy)| سیستەمی باڵادەستیی نێرینە |
| --- |
| جۆری سیستەم | کۆمەڵایەتی، سیاسی، ئابووری |
| بنەما سەرەکییەکان | باڵادەستیی پیاو، پەراوێزخستنی ژن |
| ساڵی سەرهەڵدان | چاخی بەردینی نوێ (نزیکەی ١٠،٠٠٠ ساڵ پێش ئێستا) |
| پەیوەندییەکان | ئایین، سەرمایەداری، تەکنەلۆژیا |
| ئایدۆلۆژیا جێگرەوەکان | فێمینیزم، یەکسانیخوازی |

**پیاوسالاری** (بە ئینگلیزی: Patriarchy) سیستەمێکی ڕێکخراوی کۆمەڵایەتی و مێژووییە کە تێیدا پیاوان دەسەڵاتی بنەڕەتییان بەدەستەوەیە و لە ڕۆڵە سیاسی، ڕەوشتی، و خاوەندارێتی ساماندا باڵادەستن. ئەم چەمکە تەنها وەک ڕەفتارێکی تاکەکەسی نابینرێت، بەڵکو وەک "پێکهاتەیەکی سیستەماتیک" پێناسە دەکرێت کە تێیدا ژنان لە زۆربەی کایەکاندا دەچەوسێنرێنەوە. پیاوسالاری کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر هەموو جومگەکانی ژیان هەیە، لە زمان و ئایینەوە تا دەگاتە تەکنەلۆژیا و زانستی جێنەتیک.

## ١. ڕەگی بایۆلۆژی و جێنەتیک (DNA)

هەندێک لە لێکۆڵەرەوان پێیان وایە پیاوسالاری ڕەگێکی بایۆلۆژی هەیە، بەڵام زانستە مرۆییەکان ئەمە وەک پاساوێکی پیاوسالارانە دەبینن. تیۆرییەکانی داروینیزمی کۆمەڵایەتی باس لەوە دەکەن کە هۆرمۆنی تێستۆستێرۆن پیاوان هاندەدات بۆ دەسەڵاتخوازی و توندوتیژی. بەڵام، لێکۆڵینەوە نوێیەکان لەسەر دی ئێن ئەیی مرۆڤە دێرینەکان دەری دەخەن کە کۆمەڵگە سەرەتاییەکان یەکسانیخواز بوون و پیاوسالاری دواتر وەک "بەرهەمێکی فەرهەنگی" سەری هەڵداوە نەک جێنەتیکی.

## ٢. پەیوەندی لەگەڵ ئایین و ئایدۆلۆژیا

ئایینە گەورەکان وەک یەکێک لە بەهێزترین ئامرازەکانی چەسپاندنی پیاوسالاری بینراون. زۆربەی دەقە ئایینییەکان لە ژینگەیەکی پیاوسالاردا نووسراونەتەوە و تێیدا خودا یان پێغەمبەرەکان وەک نێرینە وێنا کراون. ئەمە بووەتە هۆی ئەوەی کە باڵادەستیی پیاو وەک "ویستێکی خودایی" سەیر بکرێت و هەر جۆرە ڕەخنەیەک لە پیاوسالاری وەک کفر یان لادان لە ئایین بناسرێت.

## ٣. پیاوسالاری و تەکنەلۆژیای دیجیتاڵ

لە سەردەمی مۆدێرندا، پیاوسالاری ڕووکارێکی تەکنەلۆژی وەرگرتووە.، لەگەڵ ئەوەی لە ئێستادا ژنان ڕۆڵیێکی گرینگ دەبینن لە زانست و تەکنەلۆژیادا، کە پێشبنی دەکرێت ئەم ڕۆڵە زیاتر گەشەبسێنێت لە نەوەی زێددا، بەڵام هێشتا زۆربەی سیستەمە تەکنەلۆژییەکان و ئەلگۆریتمەکان لەلایەن پیاوانەوە دیزاین دەکرێن، ئەمەش دەبێتە هۆی گواستنەوەی ڕق و لایەنگیریی پیاوسالارانە بۆ ناو جیهانی دیجیتاڵ. ئەمە بە ڕوونی لە سەرهەڵدانی گروپە توندڕەوەکانی وەک **ئینسێل (ڕەبەنیی زۆرەملێ)** دەبینرێت، کە تەکنەلۆژیا وەک ئامرازێک بۆ بڵاوکردنەوەی گوتاری ڕق دژی ژنان بەکاردەهێنن.

## ٤. ئینسێلیزم وەک لوتکەی پیاوسالاریی توندڕەو

بزووتنەوەی ئینسێل (Incels) بە تەواوی لەسەر بنەمای "تۆڵەکردنەوەی پیاوسالارانە" وەستاوە. کاتێک ژنان دەبنە خاوەن ئیرادە و سەربەخۆیی سۆزداری، ئەم پیاوانە وەک "زەوتکردنی مافی نێرینە" سەیری دەکەن. ئەم ئایدۆلۆژیایە بڕوای وایە کە پیاو مافی ڕەهای هەیە بەسەر جەستەی ژنەوە و ئەگەر ئەم مافەی پێنەدرا، توندوتیژی ڕەوایە.

## ٥. ئابووری و سەرمایەداریی پیاوسالارانە

سەرمایەداری و پیاوسالاری دوو سیستەمن کە یەکتر بەهێز دەکەن. پیاوسالاری سوود لە سەرمایەداری وەردەگرێت بۆ پەراوێزخستنی ژنان لە بازاڕی کاردا، و سەرمایەداریش سوود لە "کاری بێبەرامبەری ماڵەوە"ی ژنان وەردەگرێت بۆ بەردەوامبوونی سیستەمەکە. ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی ژنان هەمیشە لە ڕووی ئابوورییەوە وابەستەی پیاوان بن.

## ٦. کاریگەریی دەروونی و "نێرینەیی ژەهراوی"

پیاوسالاری تەنها زیان بە ژنان ناگەیەنێت، بەڵکو پیاوانیش تووشی "نێرینەیی ژەهراوی" (Toxic Masculinity) دەکات. پیاوان ناچار دەکرێن هەستەکانیان بشارنەوە، هەمیشە توندوتیژ بن، و وەک "سەردار" دەربکەون. ئەم پەستانە دەروونییە دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی ڕێژەی خۆکوشتن و نەخۆشییە دەروونییەکان لە ناو پیاواندا.

## ٧. زمان و هێما پیاوسالارییەکان

زمان یەکێکە لە گەورەترین مەکۆکانی پیاوسالاری. بەکارهێنانی ناوی "نێرینە" بۆ ئاماژەدان بە مرۆڤایەتی بە گشتی، یان بەکارهێنانی وشەی سوکایەتی کە تەنها مێینە دەکاتە ئامانج، نیشانەی باڵادەستیی نێرینەیە لەناو زماندا. زمان وەک ئامرازێک بۆ شەرعییەت دان بە دەسەڵاتی پیاو بەکاردێت.

## ٨. پیاوسالاری لە یاسا و دەوڵەتدا

دەوڵەتە مۆدێرنەکانیش هێشتا لەسەر بنەمای پیاوسالاری کار دەکەن. زۆربەی یاساکانی باری کەسێتی، تەڵاق، و پاراستنی مافی ژنان بە جۆرێک داڕێژراون کە "باڵادەستیی خێزانیی پیاو" نەڕوخێت. ئەمە وا دەکات توندوتیژی دژی ژنان زۆرجار وەک "کێشەیەکی خێزانی" ببینرێت نەک تاوانێکی گشتی.

## ٩. تەکنەلۆژیا وەک ئامرازی بەرەنگاری: نەوەی زێد و پەرچەکردنی پیاوسالاری

لە سەردەمی ئێستادا، تەکنەلۆژیا وەک چەکێکی دووسەرە دەردەکەوێت؛ لە لایەکەوە پیاوسالاری دیجیتاڵ بەهێز دەکات، بەڵام لە لایەکی ترەوە بووەتە هۆی تێکشکاندنی قۆرخکاریی پیاو بەسەر زانیاریدا. ژنانی **نەوەی زێد(Gen Z)** بە بەکارهێنانی پلاتفۆرمەکانی وەک تیکتۆک و ئینستاگرام، توانیویانە گوتارێکی نوێی فێمینیستی دروست بکەن کە ڕاستەوخۆ تەحەدای بنەماکانی پیاوسالاری دەکات. ئەم نەوەیە لە ژنان نەک هەر داوای یەکسانیی ئابووری دەکەن، بەڵکو داوای سەربەخۆیی تەواوی جەستەیی و تێکشکاندنی ئەو "گرێبەستە کۆمەڵایەتییە" دەکەن کە پیاوسالاری بەسەر نەوەکانی پێشتردا سەپاندبووی.

ئەم سەرکەوتنانەی ژنانی نەوەی Z بووەتە هۆی دروستبوونی پەرچەکردارێکی توند (Backlash) لەسەر ئاستی جیهان. ئەم پەرچەکردارە لە شێوەی سەرهەڵدانەوەی ئایدۆلۆژیا ڕاستڕەوەکان و ئایدۆلۆژیا توندڕەوەکان دەردەکەوێت کە دەیانەوێت "نێرینەیی کۆن" بگەڕێننەوە. بەرزبوونەوەی ناوبانگی کەسایەتییەکانی وەک ئەندروو تەیت و بڵاوبوونەوەی بیری پیاوسالاری لەناو گەنجانی نێرینەدا، وەک کاردانەوەیەک سەیر دەکرێت بەرامبەر بەو هێزە دیجیتاڵییەی کە ژنانی نەوەی Z بەدەستیان هێناوە.

تەکنەلۆژیا ڕێگەی داوە بەم گروپە کۆنەخوازانە کە مەکۆی "Manosphere" دروست بکەن، کە تێیدا ڕقبوونەوە لە ژنانی سەربەخۆی نەوەی Z وەک ئامرازێک بۆ یەکگرتنەوەی پیاوان بەکاردێت. ئەم ململانێیە نیشانەی ئەوەیە کە پیاوسالاری لەبەردەم هەڕەشەیەکی ڕاستەقینەدایە، بۆیە پەنا بۆ ئایدۆلۆژیای کۆنەپەرستانە دەبات تا کۆنترۆڵی خۆی بەسەر پێکهاتەی خێزان و کۆمەڵگەدا بپارێزێت. نەوەی Zی ژنان بە بەکارهێنانی سۆشیاڵ میدیا توانیویانە ڕای گشتی جیهانی بگۆڕن، ئەمەش وای کردووە پیاوسالاریی جیهانی هەست بە مەترسی بکات و بە توندترین شێوە هێرش بکاتە سەر ناسنامە و ئازادییەکانیان.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئایین
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی ژن
* دەروازەی کۆمەڵگا