Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ١٨٧٧

|  |  |
| --- | --- |
| ھەزارە: | ھەزارەی ٢ـەم |
| سەدەکان: | سەدەی ١٨ – **سەدەی ١٩** – سەدەی ٢٠ |
| ساڵەکان: | ١٨٧٤ ١٨٧٥ ١٨٧٦ – **١٨٧٧** – ١٨٧٨ ١٨٧٩ ١٨٨٠ |

١٨٧٧ لە ڕۆژژمێرەکانی تر| ڕۆژژمێری کوردی | ٢٥٧٦–٢٥٧٧ |
| ڕۆژژمێری ئێرانی | ١٢٥٥–١٢٥٦ |
| ڕۆژژمێری زایینی | ١٨٧٧ *MDCCCLXXVII* |
| ڕۆژژمێری ئەتیوبیایی | ١٨٦٩–١٨٧٠ |
| ڕۆژژمێری ئەرمەنی | ١٣٢٦ ԹՎ ՌՅԻԶ |
| ڕۆژژمێری کۆچی | ١٢٩٣–١٢٩٤ |
| ڕۆژژمێری ئیگبۆ | ٨٧٧–٨٧٨ |
| ڕۆژژمێری ئاشووری | ٦٦٢٧ |
| ڕۆژژمێری بەربەری | ٢٨٢٧ |
| ڕۆژژمێری بەنگالی | ١٢٨٤ |
| ڕۆژژمێری بەھایی | ٣٣–٣٤ |
| ڕۆژژمێری بودایی | ٢٤٢١ |
| ڕۆژژمێری بیزەنتی | ٧٣٨٥–٧٣٨٦ |
| ڕۆژژمێری شیوش | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری چینی | 丙子年 (ئاگر جرج) ٤٥٧٣ یان ٤٥١٣     *— تا —* 丁丑年 (ئاگر گا) ٤٥٧٤ یان ٤٥١٤ |
| ڕۆژژمێری ھەتاویی تایلەندی | ٢٤٢٠ |
| ڕۆژژمێری دیسکۆردی | ٣٠٤٣ |
| ڕۆژژمێری ژاپۆنی | Meiji ١٠ (明治１０年) |
| ڕۆژژمێری جولیانی | زایینی کەم ١٢ ڕۆژ |
| ڕۆژژمێری بێرمەیی | ١٢٣٩ |
| ڕۆژژمێری عیبری | ٥٦٣٧–٥٦٣٨ |
| ڕۆژژمێری قبتی | ١٥٩٣–١٥٩٤ |
| ڕۆژژمێری کۆری | ٤٢١٠ |
| ڕۆژژمێری مینگوو | ٣٥ پێش ڕۆژژمێری کۆماری چین 民前٣٥年 |
| ڕۆژژمێری ھۆڵۆسن | ١١٨٧٧ |
| ڕۆژژمێرە ھیندووەکان |  |
|  - *ڤیکرام سامڤات* | ١٩٣٣–١٩٣٤ |
|  - *شاکا سامڤات* | ١٧٩٩–١٨٠٠ |
|  - *کاڵی یوگا* | ٤٩٧٨–٤٩٧٩ |
| لە دروستبوونی ڕۆما | ٢٦٣٠ |
| ساڵی فەرمانڕەواییی بەریتانیا | ٤٠ [[ڤیکتۆریا (شاژن)|شاژن ڤیکتۆریا) – ٤١ [[ڤیکتۆریا (شاژن)|شاژن ڤیکتۆریا) |
| ئەم سندووقە: * بینین
* وتووێژ
* دەستکاری
 |

ساڵی **١٨٧٧** لە ڕۆژژمێری زایینیدا.

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

* **ھێرمان ھێسە** شاعیر و ڕۆماننوسی ئاڵمانیایی-سویسی

## مردنەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
# لەشکرکێشی فەڕەنسا بۆ سەر ڕووسیا

| لەشکرکێشی فەڕەنسا بۆ سەر ڕووسیا |
| --- |
|  |
| بەشێکە لە | شەڕەکانی ناپلیۆن |
| جێ | ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی |
| ڕێکەوتی دەستپێکردن | ٢٤ی حوزەیرانی ١٨١٢ |
| ڕێکەوتی کۆتاییھاتن | ١٤ی کانوونی یەکەمی ١٨١٢ |
| بەشداربوو | یەکەم ئیمپراتۆریەتیی فەڕەنسا، ئیمپراتۆریەتیی ڕووسی |
| وێنا کرا | Map of Napoleon's Russian campaign |
| ڕێکخستنی شەڕەکە | Order of battle of the French invasion of Russia، order of battle of the Grande Armée during the Russian campaign، general staff of the Grande Armée during the Russian campaign |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**لەشکرکێشی فەڕەنسا بۆ سەر ڕووسیا** یان **ھەڵمەتی ڕووسی**، کە لە ڕووسیا بە **شەڕی نیشتمانیی ساڵی ١٨١٢** ناسراوە (بە ڕووسی: Отечественная война 1812 года)، قۆناغی یەکەمی شەڕی ھاوپەیمانی شەشەم بوو لە شەڕەکانی ناپلیۆندا، لەم ماوەیەدا ئیمپراتۆریەتیی یەکەمی فەڕەنسا بە سەرۆکایەتی ناپلیۆن بۆناپارت لە مانگی حوزەیران لە ساڵی ١٨١٢ ھێرشی کردە سەر ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا. ھۆکاری سەرەکیی ئەم لەشکرکێشییە ناتەبایی ڕووسیا بوو لەگەڵ ناپلیۆن لەسەر گەمارۆی ئابووری ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیا کە بە گەمارۆدانی کیشوەری ناسراوە.

## سەرچاوەکان

بەشداربووانی ویکیپیدیا، «تهاجم فرانسه به روسیه»، ویکیپیدیای فارسی. سەردان لە ٢٩ی ٨ی ٢٠٢٣.

* دەروازەی شەڕ
* دەروازەی فەڕەنسا
* دەروازەی ڕووسیا
# سەرۆکی ڤێنیزوێلا

| سەرۆکی ڤێنیزوێلا |
| --- |
| لقی | سەرۆکی کۆمار، سەرۆکی دەوڵەت، سەرۆکی حکوومەت |
| بەشێکە لە | Cabinet of Venezuela |
| دامەزران | ١٣ی کانوونی دووەمی ١٨٣٠ |
| شوێنی نیشتەجێبوون | La Casona |
| خاوەن پۆست | Delcy Rodríguez |
| ڕێکخراوێک کە لەلایەن پۆستێک یان کەسێکەوە بەڕێوەدەبرێت | Cabinet of Venezuela |
| وڵات | ڤێنیزوێلا |
| دەسەڵاتی دادوەری دەگرێتەوە | ڤێنیزوێلا |
| Substitute/deputy/replacement of office/officeholder | Vice President of Venezuela |
| وێبگە |  |
| Female form of label | Presidenta de Veneçuela، predsednica Venezuele، Serokdewleta Venezuelayê، Presidentin vu Venezuela، Presidenta de Venezuela |
| فۆڕمی ناونیشانی نێر | Serokdewletê Venezuelayê، President vu Venezuela، Presidente de Venezuela |
| پێڕست | list of presidents of Venezuela |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**سەرۆکی ڤێنیزوێلا** (بە ئیسپانی: *Presidente de Venezuela*)، بە فەرمی ناسراو بە **سەرۆکی کۆماری بۆلیڤاریی ڤێنیزوێلا** (بە ئیسپانی: *Presidente de la República Bolivariana de Venezuela*)، سەرۆکی جێبەجێکاری دەوڵەت و سەرۆکی حکوومەتی ڤێنیزوێلایە. سەرۆک سەرکردایەتیی دەسەڵاتی جێبەجێکاری نیشتمانیی حکوومەتی ڤێنیزوێلا دەکات و فەرماندەی گشتیی ھێزە چەکدارە نیشتمانییە بۆلیڤارییەکانە. ماوەی سەرۆکایەتی بە شەش ساڵ دیاریکرا لەگەڵ پەسەندکردنی دەستووری ١٩٩٩ی ڤێنیزوێلا، و سنووردارکردنی ماوەی سەرۆکایەتی لە ساڵی ٢٠٠٩دا لابرا.

پۆستی سەرۆک لە ڤێنیزوێلا لەوەتەی ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی ڤێنیزوێلا لە ساڵی ١٨١١ لە تاجی ئیسپانیاوە بوونی ھەیە؛ یەکەم سەرۆک کریستۆبال مێندۆزا بوو. لە ساڵی ١٨٢١ تا ١٨٣٠، ڤێنیزوێلا ویلایەتێکی ئەندامی گران کۆلۆمبیا بوو، و دەسەڵاتی جێبەجێکاری ڤێنیزوێلا لەلایەن حکوومەتی کۆلۆمبیاوە لە بۆگۆتا ھەڵمژرا. کاتێک ویلایەتی ڤێنیزوێلا لە گران کۆلۆمبیا سەربەخۆ بوو، پۆستی سەرۆک لەژێر دەستی خۆسێ ئەنتۆنیۆ پایێزدا گەڕێنرایەوە. ھەر سەرۆکێکی دەوڵەتی ڤێنیزوێلا لەو کاتەوە نازناوی سەرۆکی ھەڵگرتووە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی سیاسەت
# سەدە

**سەدە** یان **سەدساڵ** یان **چەرخ** (بە ئینگلیزی: *century*، لە زاراوەی لاتینی centum وەرگیراوە کە واتای سەد دەبەخشێ)
واتای سەد ساڵی تەواو دەبەخشێ لەدوای یەک.

## سەرەتا و کۆتاییی سەدەیەک

بەپێی ساڵژمێری جۆرجی (Gregorian)، یەکەم ساڵی سەدە، لە ڕێکەوتی ٠١/٠١/٠١ دەست پێ دەکات و لە ڕێکەوتی ١٠٠/١٢/٣١ کۆتاییی پێدێت.

* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی کات
# جۆن تایلەر

| جۆن تایلەر |
| --- |
| بە ئینگلیزی: John Tyler |
|  |
| لەدایکبوون | ٢٩ی ئازاری ١٧٩٠ Greenway Plantation، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| مردن | ١٨ی کانوونی دووەمی ١٨٦٢(١٨٦٢-٠١-١٨) (٧١ ساڵ ژیاوە) ڕیچمەند، ڤیرجینیا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| ھۆی مەرگ | جەڵدەی مێشک |
| شوێنی ناشتن | Hollywood Cemetery |
| باوک | John Tyler |
| دایک | Mary Marot Armistead |
| خوشک و برا | Martha Jefferson Tyler Waggaman |
| ھاوسەر | Letitia Christian Tyler، Julia Gardiner Tyler |
| زمانی زگماکی | زمانی ئینگلیزی |
| زمانەکانی ئاخاوتن | زمانی ئینگلیزی، زمانی لاتینی، زمانی یۆنانیی کۆن |
| زمانی نووسین | زمانی ئینگلیزی |
| پیشە | سیاسەتوان، پارێزەر، کەسایەتی دەوڵەت، حاکم، سەرۆکی کۆمار |
| پەروەردە | College of William & Mary |
| دانیشتووی | Woodburn |
| شوێنی کار | واشینگتن دی سی، ڕیچمەند، ڤیرجینیا، Charles City |
| ئەندامی حیزبی | پارتی دیموکرات، Whig Party، Democratic-Republican Party |
| Social classification | slave owner |
| ئایین | Episcopal Church |
| ناکۆکی | شەڕی ١٨١٢ |
| ئەرشیڤەکان لە | Louis Round Wilson Library |
| National Governors Association biography URL |  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**جۆن تایلەر** (بە ئینگلیزی: John Tyler) (٢٩ی ئازاری ١٧٩٠ - ١٨ی کانوونی یەکەمی ١٨٦٢) دەھەمین سەرۆککۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (١٨٤١) بوو لە پارتی ویگ.

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
# ١١١١

|  |  |
| --- | --- |
| ھەزارە: | ھەزارەی ٢ـەم |
| سەدەکان: | سەدەی ١١ – **سەدەی ١٢** – سەدەی ١٣ |
| ساڵەکان: | ١١٠٨ ١١٠٩ ١١١٠ – **١١١١** – ١١١٢ ١١١٣ ١١١٤ |

١١١١ لە ڕۆژژمێرەکانی تر| ڕۆژژمێری کوردی | ١٨١٠–١٨١١ |
| ڕۆژژمێری ئێرانی | ٤٨٩–٤٩٠ |
| ڕۆژژمێری زایینی | ١١١١ *MCXI* |
| ڕۆژژمێری ئەتیوبیایی | ١١٠٣–١١٠٤ |
| ڕۆژژمێری ئەرمەنی | ٥٦٠ ԹՎ ՇԿ |
| ڕۆژژمێری کۆچی | ٥٠٤–٥٠٥ |
| ڕۆژژمێری ئیگبۆ | ١١١–١١٢ |
| ڕۆژژمێری ئاشووری | ٥٨٦١ |
| ڕۆژژمێری بەربەری | ٢٠٦١ |
| ڕۆژژمێری بەنگالی | ٥١٨ |
| ڕۆژژمێری بەھایی | −٧٣٣ – −٧٣٢ |
| ڕۆژژمێری بودایی | ١٦٥٥ |
| ڕۆژژمێری بیزەنتی | ٦٦١٩–٦٦٢٠ |
| ڕۆژژمێری شیوش | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری چینی | 庚寅年 (ئاسن پڵنگ) ٣٨٠٧ یان ٣٧٤٧     *— تا —* 辛卯年 (ئاسن کەروێشک) ٣٨٠٨ یان ٣٧٤٨ |
| ڕۆژژمێری ھەتاویی تایلەندی | ١٦٥٤ |
| ڕۆژژمێری دیسکۆردی | ٢٢٧٧ |
| ڕۆژژمێری ژاپۆنی | Ten'ei ٢ (天永２年) |
| ڕۆژژمێری جولیانی | ١١١١ *MCXI* |
| ڕۆژژمێری بێرمەیی | ٤٧٣ |
| ڕۆژژمێری عیبری | ٤٨٧١–٤٨٧٢ |
| ڕۆژژمێری قبتی | ٨٢٧–٨٢٨ |
| ڕۆژژمێری کۆری | ٣٤٤٤ |
| ڕۆژژمێری مینگوو | ٨٠١ پێش ڕۆژژمێری کۆماری چین 民前٨٠١年 |
| ڕۆژژمێری ھۆڵۆسن | ١١١١١ |
| ڕۆژژمێرە ھیندووەکان |  |
|  - *ڤیکرام سامڤات* | ١١٦٧–١١٦٨ |
|  - *شاکا سامڤات* | ١٠٣٣–١٠٣٤ |
|  - *کاڵی یوگا* | ٤٢١٢–٤٢١٣ |
| لە دروستبوونی ڕۆما | ١٨٦٤ |
| ساڵی فەرمانڕەواییی ئینگلیزی | ١١ Hen٫ ١ – ١٢ Hen٫ ١ |
| ئەم سندووقە: * بینین
* وتووێژ
* دەستکاری
 |

**١١١١** (MCXI) ساڵێکی ئاسایی بوو کە لە ڕۆژی یەکشەممە لە ڕۆژژمێری جولیانی دەست پێ دەکات، ١١١١یەمین ساڵی دەستنیشانکردنی سەردەمی مەسیحی (CE) و *ئانۆ دۆمینی* (AD)، ١١١یەمین ساڵی ھەزارەی ٢ەم، ١١یەمین ساڵی سەدەی ١٢یەم، و ٢ەمین ساڵی دەیەی ١١١٠ بوو. لە سەرەتای ساڵی ١١١١، ڕۆژژمێری زایینی ١٣ ڕۆژ لەپێش ڕۆژژمێری جولیانی بوو، کە ڕۆژژمێرێکی باوی کات بوو.

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
# دەنیز ئونداڤ

دەنیز ئونداڤ|  |
| ئەزموونی گەنجی |
| ٢٠٠٢-٢٠٠٦ |
تی ئێس ڤی هاڤێلس |
| ٢٠٠٧-٢٠١٢ |
ڤێردەر برێمن |
| ٢٠١٢-٢٠١٤ |
ئێس سی وێیهی |
| ٢٠١٤-٢٠١٥ |
تی ئێس ڤی هاڤێلس |
| ئەزموونی پڕۆفیشناڵ\* |
| ساڵەکان | **یانەکان** | **یاری†** | **(گۆڵ)†** |
| ٢٠١٥-٢٠١٧ |
تی ئێس ڤی هاڤێلس |
٦٧ |
(٣٢) |
| ٢٠١٧-٢٠١٨ |
ئاینتراخت براونسوایگ II |
١٨ |
(٩) |
| ٢٠١٨-٢٠٢٠ |
ئێس ڤی میپین |
٦٩ |
(٢٣) |
| ٢٠٢٠-٢٠٢٢ |
یونیەن ئێس جی |
٥١ |
(٣٥) |
| ٢٠٢٢– |
برایتۆن و هۆڤ ئالبیۆن |
٢٢ |
(٥) |
| ٢٠٢٢ |
→ یونیەن ئێس جی (خواستن) |
١٢ |
(٨) |
| ٢٠٢٣– |
→ ڤی ئێف بی شتوتگارت (خواستن) |
٨ |
(٥) |
| * ئەزموونی پڕۆفیشناڵی تەنیا یاری و گۆڵەکانی خوولی ناوخۆ هەژمارکراوە. and correct as of 21:45, 11 November 2023 (UTC).

† یاری (گۆڵ).  |

**دەنیز ئونداڤ** (لەدایکبووی ١٩ی تەمموزی ١٩٩٦) یاریزانێکی پیشەگەری ئەڵمانییە و وەک هێرشبەر بۆ یانەی ڤی ئێف بی شتوتگارتی بۆندسلیگا یاری دەکات، بە خواستن. دەنیز لە خێزانێکی کوردی ڕحا لەدایکبووە.

## ژیانی پیشەگەری

### برایتۆن و هۆڤ ئەلبیون

لە ٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢، ئونداڤ بە بڕی ٧ ملیۆن یۆرۆ پەیوەندی بە یانەی برایتۆن و هۆڤ ئەلبیونی پریمەرلیگەوە کرد، گرێبەستێکی چوار ساڵ و نیوی واژۆکرد. دەستبەجێ بە خواستن گەڕایەوە بۆ یانەی یونیون سانت جیلۆیس تا کۆتایی وەرزی ٢٠٢١-٢٠٢٢.

#### یانەی شتوتگارت

لە ٢ی ئابی ٢٠٢٣، ئونداڤ گەڕایەوە ئەڵمانیای زێدی خۆی و گرێبەستی لەگەڵ یانەی ڤی ئێف بی شتوتگارتی بۆندسلیگا کرد، ئەمەش بە شێوەی خواستن بوو بۆ وەرزی ٢٠٢٣-٢٠٢٤.

## پاشخانی کەسی

ئونداڤ لە ئەڵمانیا لەدایکبووە و بە ڕەچەڵەک کوردە. بنەماڵەکەی خەڵکی شاری ئورفا و شارۆچکەی وێرانشار لە تورکیان.

## دەستکەوتەکان

**یونیەن ئێسگی خولی یەکەمی بەلجیکا B : ٢٠٢٠-٢١

**تاکە کەسی گۆڵکاری پلە یەکەمی بەلجیکا : ٢٠٢١-٢٢
* باشترین یاریزانی پیشەگەری بەلجیکی : ٢٠٢١-٢٢

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی ئەڵمانیا
* دەروازەی تۆپی پێ
# ١٨٣٤

|  |  |
| --- | --- |
| ھەزارە: | ھەزارەی ٢ـەم |
| سەدەکان: | سەدەی ١٨ – **سەدەی ١٩** – سەدەی ٢٠ |
| ساڵەکان: | ١٨٣١ ١٨٣٢ ١٨٣٣ – **١٨٣٤** – ١٨٣٥ ١٨٣٦ ١٨٣٧ |

١٨٣٤ لە ڕۆژژمێرەکانی تر| ڕۆژژمێری کوردی | ٢٥٣٣–٢٥٣٤ |
| ڕۆژژمێری ئێرانی | ١٢١٢–١٢١٣ |
| ڕۆژژمێری زایینی | ١٨٣٤ *MDCCCXXXIV* |
| ڕۆژژمێری ئەتیوبیایی | ١٨٢٦–١٨٢٧ |
| ڕۆژژمێری ئەرمەنی | ١٢٨٣ ԹՎ ՌՄՁԳ |
| ڕۆژژمێری کۆچی | ١٢٤٩–١٢٥٠ |
| ڕۆژژمێری ئیگبۆ | ٨٣٤–٨٣٥ |
| ڕۆژژمێری ئاشووری | ٦٥٨٤ |
| ڕۆژژمێری بەربەری | ٢٧٨٤ |
| ڕۆژژمێری بەنگالی | ١٢٤١ |
| ڕۆژژمێری بەھایی | −١٠ – −٩ |
| ڕۆژژمێری بودایی | ٢٣٧٨ |
| ڕۆژژمێری بیزەنتی | ٧٣٤٢–٧٣٤٣ |
| ڕۆژژمێری شیوش | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری چینی | 癸巳年 (ئاو مار) ٤٥٣٠ یان ٤٤٧٠     *— تا —* 甲午年 (دار ئەسپ) ٤٥٣١ یان ٤٤٧١ |
| ڕۆژژمێری ھەتاویی تایلەندی | ٢٣٧٧ |
| ڕۆژژمێری دیسکۆردی | ٣٠٠٠ |
| ڕۆژژمێری ژاپۆنی | Tenpō ٥ (天保５年) |
| ڕۆژژمێری جولیانی | زایینی کەم ١٢ ڕۆژ |
| ڕۆژژمێری بێرمەیی | ١١٩٦ |
| ڕۆژژمێری عیبری | ٥٥٩٤–٥٥٩٥ |
| ڕۆژژمێری قبتی | ١٥٥٠–١٥٥١ |
| ڕۆژژمێری کۆری | ٤١٦٧ |
| ڕۆژژمێری مینگوو | ٧٨ پێش ڕۆژژمێری کۆماری چین 民前٧٨年 |
| ڕۆژژمێری ھۆڵۆسن | ١١٨٣٤ |
| ڕۆژژمێرە ھیندووەکان |  |
|  - *ڤیکرام سامڤات* | ١٨٩٠–١٨٩١ |
|  - *شاکا سامڤات* | ١٧٥٦–١٧٥٧ |
|  - *کاڵی یوگا* | ٤٩٣٥–٤٩٣٦ |
| لە دروستبوونی ڕۆما | ٢٥٨٧ |
| ساڵی فەرمانڕەواییی بەریتانیا | ٤ ویلیامی\_چوارەم – ٥ ویلیامی\_چوارەم |
| ئەم سندووقە: * بینین
* وتووێژ
* دەستکاری
 |

ساڵی **١٨٣٤** لە ڕۆژژمێری زایینیدا.

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
# یۆھانس دیدێریک ڤان دێر ڤالس

ڤان دێر ڤالس
**یۆھانس دیدێریک ڤان دێر ڤالس** (بە ئینگلیزی: Johannes Diderik van der Waals)(٢٣ی تشرینی دووەمی ١٨٣٧ - ٨ی ئازاری ١٩٢٣) فیزیکزانێکی بیردۆزیی دانیمارکی بوو، کە لە ساڵی ١٩١٠ خەڵاتی نۆبێلی لە فیزیک وەرگرت.

## ئەمانەش ببینە

* خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان

* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی ماتماتیک
* دەروازەی ژیاننامە
# فیزیکی ناوکی

**فیزیکی ناوکی** (بە ئینگلیزی: Nuclear physics) بەشێک لە زانستی فیزیکە کە تەرخان کراوە بۆ توێژینەوە لە تایبەتمەندی و گەوشینی ناوکی ئەتۆم. چەند نموونەیەک لەم تایبەتمەندییانە بریتین لە تایبەتمەندیی وەستاویی ناوکەکان (مەندی، بە ئینگلیزی "Static") وەکوو ھەڵچەرخێنەری موگناتیسی و ئەلەکتریکی، وزەی ھەڵپێکەر (ھەڵپێکان، بەستنەوە. بە ئینگلیزی: binding energy) و ھەروەھا تایبەتمەندیی دینامیکی ناوک وەکوو جۆرەکانی ھەڵوەشانی ناوکی ئەتۆم و تایبەتمەندییەکانی رادیۆئەکتیڤی ناوکەکان.

ئەم لقەی زانست ئێستاکە بناخەی گەلێک لە زانستە نوێکان وەکوو فیزیکی گەردیلە بنیاتییەکان و ئەندازیاریی ناوەکییە. ھەروەھا بەگشتی ٣٠٠ بواری زانستی - لێکۆڵینەوەیی و دەوروبەری ١٥٠ بواری بەرھەمھێنانی تیکنۆلۆژیی دەکارھاتوو لەخۆ گرتووە. ("دەکارھاتوو" نەک بە مانای بەکارھێنراو، بەڵکوو بەو مانایەی کە بکرێ و توانای ئەوەی ھەبێ یەکسەر بخرێتە بواری کارکردنەوە).

پێویستە ڕوون بکرێتەوە کە "فیزیکی ئەتۆمی" و "فیزیکی ناوەکی" لێک جیاوازن. فیزیکی ئەتۆمی لە پێکھاتەی ئەتۆم(گەردیلە) ئەکۆڵێتەوە و زۆرتر لە ھەوڵی ئەوەدایە کە پەی بە دەق و ڕیزبەندیی ئەلەکترۆنەکان ببات و رێوشوێنی بەکارھێنانی ئەلەکترۆن بۆ ھەر مەبەستێک بدۆزێتەوە؛ لەکاتێکدا کە فیزیکی ناوکی خۆی بۆ لێکۆڵینەوە لە ناوکی ئەتۆم تەرخان دەکا و لە ھەوڵدایە کە لە ناوکی ئەتۆم کە لە نوکلیئۆن (پرۆتۆن و نۆترۆن) و کوارک (تەنۆلکەی ھەرە بچووکتر کە لەناو پرۆتۆن و نۆترۆندا ھەن) پێکھاتووە، وزە بەرھەم بھێنێت. ھەروەھا ھەندێ کاری دیکەش وەکوو "دیاری کردنی نیوەتەمەن" و... ھەیە کە تایبەتە بە فیزیکزانانی ناوەکی. سەرەڕای ئەمانەش، بەزۆری فیزیکی ئەتۆمی و ناوەکی ھەر بە یەکێک دادەنرێن.

یەکەم تاقیکارییەکانی فیزیکی ناوکی لەلایەن ئەرنست ڕادەرفۆرد-ەوە لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدەھەمدا ئەنجام دران. ڕادەرفۆرد پەڕەیەکی زێڕی بە تیشکی گاما بۆمباران کرد. ئەوەی ئەو لەو تاقیکارییانەدا بەدیی کرد، زانستی ھێنایە سەر ئەو بڕوایەی کە ئەتۆم پێکھاتەیەکی ناوخۆیی بە ناوکێکی زۆر بچووکەوە ھەیە و ئەم ناوکەش ئەبێ باری ئەلەکتریکیی پوزیتیڤی ھەبێت.

## چالاکیی ناوەکیی فیزیکی

چالاکیی ناوەکیی فیزیکی بەو رووداوە دەڵێن کاتێ ناوکی گەردیلە دابەش دەبێت (کەرتبوونی ناوکی، فیژن، بە ئینگلیسی Fission) و کاتێکیش کە ئەتۆمەکان لەگەڵ یەکدا تێکەل ئەبن و ئەبن بە یەک (یەکگرتی ناوەکی، فیووژن، بە ئینگلیسی: Fusion).

## ئەمانەش ببینە

* یەکگرتنی ناوکی
* کەرتبوونی ناوکی

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «فیزیک هسته‌ای»، ویکیپیدیای فارسی. سەردان لە ٢٨ تشرینی دووەمی ٢٠١٨.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی فیزیک
# تایگا

نەخشەی تایگا
**تایگا** (بە ئینگلیزی: Taiga) یەکێکە لە حەوت ھەرێمە سەرەکیەکەی زیندە ھەرێمەکانی وشکانی کەدەکەوێتە خوارووی، تەندراوە، شوێنێکی زیندەیی دارستاناوییە زۆربەی ئەو ڕووەکانەی تیایدان ھەمیشە سەوزن ولە جۆری ھەڵگری قوچەکیەکانن (Conebearing) وەک سنەوبەر (Pine) و تەنوب(Fir). تایگا بەناوچەیەکی بەرفراواندا لە باکووری ئەورووپا و ئاسیا و باکووری ئەمریکا درێژ دەبێتەوە، لەماوەی وەرزی زستانێکی درێژدا بەفر زەوی دادەپۆشێت و دایدابڕێت بەوەش ڕەگی درەختەکان لەبەستن دەپارێزێت.
ئەوو ڕووەکانەی لە ناوچەی تایگا دەژین خۆیان لەگەڵ وەرزی زستانی درێژو سارد، وەرزی ھاوینی کورتدا گونجاندوە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی

* دەروازەی ڕوەک