# نیمچەدەرمان

بە شێوەیەکی گشتی، دەرمانی درۆینە بریتین لە حەبی ناچالاک (بێ‌کاریگەر)، وەکو حەبی شەکر.
**دەرمانی درۆینە** (Placebo - دەرمانی وەهمی یان خەیاڵی) بریتییە لە دەرمان یان چارەسەرێک کە وا دروستکراوە لەلای وەرگرەکەی وەکو چارەسەرێکی ڕاستەقینە دەربکەوێت، بەڵام هیچ کاریگەرییەکی دەرمانسازیی (Pharmaceutical effect) نییە. دەرمانی درۆینە باوەکان بریتین لە حەبی ناچالاک (وەکو حەبی شەکر)، دەرزیی ناچالاک (وەکو گیراوەی خوێواو - Saline)، نەشتەرگەریی ساختە، و ڕێکارەکانی تر.

دەرمانە درۆینەکان لە تاقیکردنەوە کلینیکییە هەڕەمەکییەکاندا بەکاردەهێنرێن بۆ هەڵسەنگاندن و تاقیکردنەوەی کاراییی چارەسەرە پزیشکییەکان. لە تاقیکردنەوەیەکی کۆنترۆڵکراو بە دەرمانی درۆینەدا (Placebo-controlled trial)، هەر گۆڕانکارییەک کە لە گرووپی کۆنترۆڵدا ڕووبدات بە "وەڵامدانەوەی دەرمانی درۆینە" دەناسرێت، و جیاوازیی نێوان ئەم وەڵامدانەوەیە و دەرەنجامی وەرنەگرتنی هیچ چارەسەرێک، پێی دەوترێت "کاریگەریی دەرمانی درۆینە". لە تاقیکردنەوە کلینیکییەکاندا، بە نموونەیی پێویستە دەرمانی درۆینەکان لە ڕووی شێوە و ڕواڵەتەوە بە تەواوی هاوشێوە بن و جیا نەکرێنەوە لەو چارەسەرە ڕاستەقینانەی (Verum treatments) کە لەژێر لێکۆڵینەوەدان، بێگومان جگە لە نەبوونی ئەو کاریگەرییە پزیشکییە پێشبینیکراوەی کە چارەسەرە ڕاستەقینەکە هەیەتی. ئەمەش بۆ ئەوەیە کە بەشداربووانی تاقیکردنەوەکە (بە ڕەزامەندیی پێشوەختەی خۆیان) نەزانن کێ دەرمانی درۆینە وەردەگرێت و کێ چارەسەرە تاقیکراوەکە وەردەگرێت، چونکە پێشبینی و چاوەڕوانیی نەخۆش و پزیشکەکان بۆ کاراییی دەرمانەکە دەتوانێت کاریگەری لەسەر دەرەنجامەکان دروست بکات.

بیرۆکەی "کاریگەریی دەرمانی درۆینە" لە دەروونناسیی سەدەی هەژدەهەمدا گفتوگۆی لەسەر کرا، بەڵام لە سەدەی بیستەمدا زیاتر دەرکەوت و گرنگیی پێدرا. توێژینەوە هاوچەرخەکان دەریانخستووە کە دەرمانە درۆینەکان دەتوانن کاریگەرییان لەسەر هەندێک ئاکام هەبێت وەکو کەمکردنەوەی ئازار و دڵتێکەڵهاتن، بەڵام لە دەرەوەی ئەمانە بە شێوەیەکی گشتی خاوەنی کاریگەریی کلینیکیی گرنگ نین. ئەو باشبوونەی کە نەخۆشەکان هەستی پێدەکەن پاش وەرگرتنی چارەسەری دەرمانی درۆینە، لەوانەیە بەهۆی هۆکاری نا پەیوەندیدارەوە بێت، وەکو گەڕانەوە بۆ ناوەند (Regression to the mean - کە دیاردەیەکی ئامارییە و تێیدا پێوانەیەکی ناسروشتیی بەرز یان نزم پێدەچێت بەدوایدا پێوانەیەکی کەمتر توند بێت و بگەڕێتەوە باری ئاسایی). بەکارهێنانی دەرمانی درۆینە لە پزیشکیی کلینیکیدا نیگەرانیی ئەخلاقی دەوروژێنێت، بەتایبەتی ئەگەر وەک چارەسەرێکی چالاک پیشان بدرێن، چونکە ئەمە درۆ و چەواشەکاری دەهێنێتە ناو پەیوەندیی نێوان پزیشک و نەخۆش و ڕەزامەندیی زانیاریپێدراوی نەخۆشەکە (Informed consent) پشتگوێ دەخات.

هەروەها دەرمانە درۆینەکان باون چونکە هەندێک جار دەتوانن لە ڕێگەی میکانیزمە دەروونییەکانەوە ئاسوودەیی و سووکبوونی نیشانەکان دروست بکەن (دیاردەیەک کە بە "کاریگەریی دەرمانی درۆینە" دەناسرێت). دەتوانن کاریگەری بکەنە سەر چۆنیەتیی تێگەیشتن و هەستکردنی نەخۆشەکان بە حاڵەتەکەیان و هاندانی پرۆسە کیمیاییەکانی جەستە بۆ کەمکردنەوەی ئازار، و چەند نیشانەیەکی تر، بەڵام هیچ کاریگەرییەکی ڕاستەقینەیان لەسەر خودی نەخۆشییەکە نییە.

## وشەناسی و پێناسە

پێناسەی دەرمانی درۆینە جێگەی مشتومڕ بووە. یەکێک لە پێناسەکان دەڵێت کە پرۆسەی چارەسەرکردنێک بە دەرمانی درۆینە دادەنرێت کاتێک هیچ کام لە هۆکارە تایبەتمەندەکانی چارەسەرەکە کاریگەر (چارەسەرکەر یان زیانبەخش) نەبن لە نەخۆشێکدا بۆ نەخۆشییەکی دیاریکراو.

لە تاقیکردنەوەیەکی کلینیکیدا، "وەڵامدانەوەی دەرمانی درۆینە" بریتییە لەو وەڵامدانەوە پێوراوەی بەشداربووان بۆ دەرمانی درۆینەیەک؛ و "کاریگەریی دەرمانی درۆینە"ش جیاوازیی نێوان ئەو وەڵامدانەوەیە و دۆخی وەرنەگرتنی هیچ چارەسەرێکە. وەڵامدانەوەی دەرمانی درۆینە لەوانەیە ئەمانە لەخۆ بگرێت: باشبوون بەهۆی چاکبوونەوەی سروشتی، دابەزینی ئاستی نەخۆشی بەهۆی بەرەوپێشچوونی سروشتیی نەخۆشییەکەوە، مەیلی ئەو کەسانەی کە بە شێوەیەکی کاتی هەستیان بە باشتربوون یان خراپتربوون لە دۆخی ئاسایی کردووە بۆ گەڕانەوە بۆ دۆخی مامناوەندی خۆیان (گەڕانەوە بۆ ناوەند)، لەگەڵ هەڵە لە تۆمارەکانی تاقیکردنەوە کلینیکییەکاندا، کە دەکرێت وا دەربخات گۆڕانکارییەک ڕوویداوە لە کاتێکدا هیچ شتێک نەگۆڕاوە. هەروەها بەشێکیشە لە وەڵامدانەوەی تۆمارکراو بۆ هەر دەستێوەردانێکی پزیشکیی چالاک.

دەکرێت کاریگەرییە پێوراوەکانی دەرمانی درۆینە بابەتییانە (Objective) بن (وەک دابەزینی پەستانی خوێن) یان کەسییانە (Subjective) بن (وەک کەمبوونەوەی هەستکردن بە ئازار).

## کاریگەرییەکان

کاریگەریی دەرمانی درۆینە دیاردەیەکی بەباشی-تۆمارکراوە، هەرچەندە تا ڕادەیەکی زۆر بە هەڵە تێگەیشتنی بۆ دەکرێت و دەورەدراوە بە چەمکە چەوتەکان. چەندین توێژینەوە پرسیاریان خستووەتە سەر پەیوەندییە کلینیکییەکەی، کە ئەمەش مشتومڕی بەردەوامی سەبارەت بە کاراییە ڕاستەقینەکەی دروستکردووە. شیكارییەکی گشتگیر (Meta-analysis) لە ساڵی ٢٠٠١دا بۆ کاریگەریی دەرمانی درۆینە، پێداچوونەوەی بۆ تاقیکردنەوەکان لە ٤٠ حاڵەتی پزیشکیی جیاوازدا کرد، و گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە تاکە حاڵەتێک کاریگەرییەکی بەرچاوی تێدا سەلمێنرابێت، کەمکردنەوەی ئازار بووە. پێداچوونەوەیەکی تری (کۆکرەین - Cochrane) لە ساڵی ٢٠١٠دا ئاماژەی بەوە کرد کە کاریگەرییەکانی دەرمانی درۆینە تەنها لە پێوانە کەسی و بەردەوامەکاندا، و لە چارەسەری ئازار و حاڵەتە پەیوەندیدارەکاندا دەردەکەون. پێداچوونەوەکە دەریخست کە پێناچێت دەرمانە درۆینەکان کاریگەرییان لەسەر خودی نەخۆشییەکان، یان ئەو ئاکامانە هەبێت کە پەیوەست نین بە هەستکردن و تێگەیشتنی نەخۆشەکەوە. نووسەران، ئەسبیۆرن هرۆبیارتسۆن و پیتەر سی. گۆتشە، گەیشتنە ئەو دەرەنجامەی کە توێژینەوەکەیان "نەیسەلماند کە دەستێوەردانەکانی دەرمانی درۆینە بەگشتی کاریگەریی کلینیکیی گرنگیان هەبێت." ئەم لێکدانەوەیە ڕووبەڕووی ڕەخنە بووەتەوە، بەتایبەتی بەهۆی نیگەرانییەکان سەبارەت بە گونجاویی ئەو ڕێگایەی بۆ توێژینەوەکە بەکارهاتووە. توێژینەوە نوێیەکان دەستێوەردانەکانی دەرمانی درۆینەیان بەستووەتەوە بە باشتربوونی فرمانە جووڵەیییەکان لەو نەخۆشانەی کە نەخۆشیی پارکینسۆنیان هەیە. ئاکامە بابەتییەکانی تریش کە دەکەونە ژێر کاریگەریی دەرمانی درۆینەوە بریتین لە پێوەرەکانی بەرگری و کوێرەڕژێنەکان، فرمانەکانی کۆتایی-ئەندامەکان کە لەلایەن کۆئەندامی دەماری خۆویستەوە ڕێکدەخرێن، لەگەڵ ئاستی کارامەییی وەرزشی.

پێوانەکردنی قەبارەی کاریگەریی دەرمانی درۆینە کارێکی سەختە بەهۆی "هۆکارە تێکەڵکەرەکانەوە - Confounding factors". بۆ نموونە، لەوانەیە نەخۆشێک دوای وەرگرتنی دەرمانی درۆینە هەست بە باشتربوون بکات بەهۆی گەڕانەوە بۆ ناوەند (واتە چاکبوونەوەی سروشتی یان گۆڕانکاری لە نیشانەکاندا)، بەڵام ئەمە دەکرێت ڕەت بکرێتەوە لە ڕێگەی بەراوردکردنی گرووپی دەرمانی درۆینە بە گرووپێک کە هیچ چارەسەرێک وەرناگرن (وەک ئەوەی لە سەرجەم توێژینەوەکانی دەرمانی درۆینەدا دەکرێت). لەوەش سەختتر ئەوەیە کە جیاوازی بکرێت لە نێوان کاریگەریی دەرمانی درۆینە لەگەڵ کاریگەرییەکانی لایەنگیریی وەڵامدانەوە، لایەنگیریی چاودێر و کەموکوڕییەکانی تری میتۆدۆلۆژیای تاقیکردنەوەکە، چونکە تاقیکردنەوەیەک کە بەراوردی نێوان چارەسەری دەرمانی درۆینە و وەرنەگرتنی هیچ چارەسەرێک دەکات، تاقیکردنەوەیەکی کوێرکراو (Blinded) نابێت. لە شیکارییە گشتگیرەکەی ساڵی ٢٠١٠یاندا (Meta-analysis) سەبارەت بە کاریگەریی دەرمانی درۆینە، (ئەسبیۆرن هرۆبیارتسۆن) و (پیتەر سی. گۆتشە) ئەو بۆچوونە دەخەنە ڕوو کە "تەنانەت ئەگەر دەرمانی درۆینە هیچ کاریگەرییەکی ڕاستەقینەشی نەبێت، چاوەڕوان دەکرێت جیاوازیی نێوان گرووپی وەرگرانی دەرمانی درۆینە و گرووپی بێ-چارەسەر تۆمار بکرێت، ئەمەش بەهۆی ئەو لایەنگیرییەی (Bias) کە لە ئەنجامی نەبوونی پرۆسەی کوێرکردنەوە (Lack of blinding) دروست دەبێت."

یەکێک لەو ڕێگایانەی کە دەکرێت قەبارەی ئازارشکێنیی دەرمانی درۆینە (Placebo analgesia)ی پێ بپێورێت، ئەنجامدانی توێژینەوەی "ئاشکرا/شاراوە"یە، کە تێیدا هەندێک لە نەخۆشەکان ئازارشکێنێک وەردەگرن و پێیان دەوترێت کە وەریدەگرن (ئاشکرا)، لە کاتێکدا هەمان دەرمان دەدرێت بە کەسانی تر بەبێ ئەوەی خۆیان بزانن (شاراوە). ئەم جۆرە توێژینەوانە دەریانخستووە کە ئازارشکێنەکان زۆر کاریگەرترن کاتێک نەخۆشەکە دەزانێت کە وەریدەگرێت.

### ئەو هۆکارانەی کاردەکەنە سەر هێزی کاریگەریی دەرمانی درۆینە

پێداچوونەوەیەک کە لە گۆڤاری (JAMA Psychiatry) بڵاوکراوەتەوە دەریخستووە کە لە تاقیکردنەوەکانی دەرمانە دژە-دەرکەوتە دەروونییەکان (Antipsychotics)دا، گۆڕانکاری لە وەڵامدانەوە بۆ وەرگرتنی دەرمانی درۆینە لە نێوان ساڵانی ١٩٦٠ بۆ ٢٠١٣دا بە شێوەیەکی بەرچاو زیادی کردووە. نووسەرانی پێداچوونەوەکە چەند هۆکارێکیان دەستنیشان کرد کە لەوانەیە بەرپرس بن لەم گۆڕانکارییە، لەوانەش هەڵاوسانی نمرەکانی هێڵی بنەڕەتی (Baseline scores) و بەشداریکردنی نەخۆشی کەمتر-سەخت لە تاقیکردنەوەکاندا. شیکارییەکی تر کە لە ساڵی ٢٠١٥ لە گۆڤاری (Pain) بڵاوکراوەتەوە دەریخستووە کە وەڵامدانەوەکانی دەرمانی درۆینە بە شێوەیەکی بەرچاو زیادیان کردووە لە تاقیکردنەوە کلینیکییەکانی تایبەت بە ئازاری دەماری (Neuropathic pain) کە لە نێوان ساڵانی ١٩٩٠ بۆ ٢٠١٣ لە ئەمریکا ئەنجام دراون. توێژەران پێشنیاری ئەوەیان کرد کە لەوانەیە هۆکارەکەی ئەوە بێت کە ئەم تاقیکردنەوانە لەم ماوەیەدا "لە ڕووی قەبارە و درێژیی توێژینەوەکەوە زیادیان کردووە".

جیاوازییە کەسییەکان لە خەسڵەتەکانی کەسایەتیدا دەکرێت کاریگەرییان لەسەر مەیل و هەستیاریی کەسەکان هەبێت بۆ کاریگەرییەکانی دەرمانی درۆینە و نۆسیبۆ (دەرمانی درۆینەی نەرێنی). ئەو کەسانەی دیدگایەکی گەشبینانەتریان هەیە زیاتر مەیلیان هەیە وەڵامدانەوەی دەرمانی درۆینەی بەهێزتر نیشان بدەن، لە کاتێکدا ئەوانەی ئاستی دڵەڕاوکێیان بەرزترە زیاتر ئەگەری ئەوەیان هەیە ئەزموونی دەرمانی درۆینەی نەرێنی بکەن.

شێوازی پێدانی دەرمانە درۆینەکان دەتوانێت هێزی کاریگەرییەکە دیاری بکات. توێژینەوەکان دەریانخستووە کە وەرگرتنی حەبی زیاتر، کاریگەرییەکە بەهێزتر دەکات. وا دەردەکەوێت کە کەپسوولەکان کاریگەرتر بن لە حەبەکان، و دەرزییەکانیش تەنانەت لە کەپسوولەکانیش بەهێزترن.

هەندێک توێژینەوە لێکۆڵینەوەیان لەسەر بەکارهێنانی دەرمانی درۆینە کردووە لە کاتێکدا نەخۆشەکە بەتەواوی ئاگادارە کە چارەسەرەکە ناچالاکە، کە ئەمەش بە "دەرمانی درۆینەی ئاشکرا - Open-label placebo" دەناسرێت. تاقیکردنەوە کلینیکییەکان دەریانخستووە کە دەرمانی درۆینە ئاشکراکان لەوانەیە کاریگەریی ئەرێنییان هەبێت بە بەراورد لەگەڵ وەرنەگرتنی هیچ چارەسەرێکدا، کە ئەمەش ڕەنگە دەرگای نوێ بۆ چارەسەرەکان بکاتەوە، بەڵام پێداچوونەوەیەک بۆ ئەم جۆرە تاقیکردنەوانە ئاماژەی بەوە کرد کە بە ژمارەیەکی کەمی بەشداربووان ئەنجامدراون و بۆیە پێویستە بە "وریاییەوە" مامەڵە لەگەڵ ئەنجامەکانیاندا بکرێت تاوەکو تاقیکردنەوەی باشتر کۆنترۆڵکراو ئەنجام دەدرێن. پێداچوونەوەیەکی سیستەماتیک و شیکارییەکی گشتگیری (Meta-analysis) نوێکراوەی ساڵی ٢٠٢١ کە لەسەر بنەمای ١١ توێژینەوە کرابوو، هەروەها کاریگەرییەکی گشتیی بەرچاوی —هەرچەندە کەمێک بچووکتر— بۆ دەرمانی درۆینە ئاشکراکان سەلماند، لە کاتێکدا جەختی لەوە کردەوە کە "توێژینەوە لەسەر دەرمانی درۆینە ئاشکراکان هێشتا لە قۆناغی سەرەتاییدایە".

ئەگەر ئەو کەسەی دەرمانە درۆینەکە دەدات بە نەخۆشەکە، گرنگی و سۆز پیشان بدات، هاوڕێیانە و بە بەزەیی بێت، یان پێشبینییەکی بەرزی بۆ سەرکەوتنی چارەسەرەکە هەبێت، ئەوا دەرمانە درۆینەکە کاریگەرتر دەبێتە.

### خەمۆکی

لە ساڵی ٢٠٠٨دا، شیکارییەکی گشتگیر بە سەرۆکایەتیی دەروونناس (ئێرڤینگ کیرش)، کە شیکاری بۆ داتاکانی بەڕێوەبەرایەتیی خۆراک و دەرمانی ئەمریکی (FDA) کرد، گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە ٨٢٪ی وەڵامدانەوە بۆ دەرمانە دژەخەمۆکییەکان هۆکارەکەی بۆ دەرمانی درۆینە دەگەڕێتەوە. بەڵام، نووسەرانی تر گومانیان لەسەر ئەو ڕێگایانەی بەکارهاتبوون و لێکدانەوەی دەرەنجامەکان دەربڕی، بەتایبەتی بەکارهێنانی نمرەی ٠.٥ وەک خاڵی یەکلاکەرەوە (Cut-off point) بۆ قەبارەی کاریگەرییەکە. دووبارە شیکردنەوە و هەژمارکردنێکی تەواوەتی لەسەر بنەمای هەمان داتاکانی FDA دەریخست کە توێژینەوەکەی کیرش "کەموکوڕیی گەورەی لە هەژمارکردنەکاندا هەبووە." نووسەران گەیشتنە ئەو دەرەنجامەی کە هەرچەندە ڕێژەیەکی گەورەی وەڵامدانەوەی دەرمانی درۆینە بەهۆی پێشبینی و چاوەڕوانییەوە بووە، بەڵام ئەمە بۆ دەرمانە چالاکەکە ڕاست نەبووە. جگە لە پشتڕاستکردنەوەی کاراییی دەرمانەکە، ئەوان بۆیان دەرکەوت کە کاریگەریی دەرمانەکە پەیوەندیی بە توندیی خەمۆکییەکەوە نەبووە.

شیکارییەکی تری گشتگیر دەریخست کە ٧٩٪ی ئەو نەخۆشە خەمۆکانەی دەرمانی درۆینەیان وەرگرتووە بە باشی ماونەتەوە (بۆ ماوەی ١٢ هەفتە پاش ٦-٨ هەفتەی سەرەتاییی لە چارەسەری سەرکەوتوو) بە بەراورد بە ٩٣٪ی ئەوانەی دەرمانی دژەخەمۆکییان وەرگرتبوو. بەڵام لە قۆناغی بەردەوامبووندا، ئەو نەخۆشانەی لەسەر دەرمانی درۆینە بوون بە شێوەیەکی بەرچاو زیاتر دووچاری سەرلەنوێ سەرهەڵدانەوەی نەخۆشییەکە (Relapse) دەبوونەوە بەراورد بەوانەی لەسەر دەرمانی دژەخەمۆکی بوون.

### کاریگەرییە نەرێنییەکان

دیاردەیەکی پێچەوانەی کاریگەریی دەرمانی درۆینەش بەدی کراوە. کاتێک ماددەیەک یان چارەسەرێکی ناچالاک دەدرێت بە وەرگرێک کە پێشبینی دەکات کاریگەریی نەرێنی هەبێت، ئەم دەستێوەردانە بە "نۆسیبۆ - Nocebo" (لە لاتینیدا واتە "من زیان دەگەیەنم") دەناسرێت. کاریگەریی نۆسیبۆ کاتێک ڕوودەدات کە وەرگری ماددە ناچالاکەکە ڕاپۆرتی بوونی کاریگەرییەکی نەرێنی یان خراپتربوونی نیشانەکانی دەکات، کە دەرەنجامەکە هۆکارەکەی بۆ خودی ماددەکە ناگەڕێتەوە، بەڵکو بۆ پێشبینییە نەرێنییەکانیەتی سەبارەت بە چارەسەرەکە

دەرەنجامێکی تری نەرێنی ئەوەیە کە دەکرێت دەرمانی درۆینەکان ببنە هۆی دروستبوونی کاریگەرییە لاوەکییەکان کە بە شێوەیەکی ئاسایی پەیوەستن بە چارەسەرە ڕاستەقینەکەوە.

هەروەها نیشانەکانی وازهێنان (Withdrawal symptoms) دەکرێت پاش چارەسەر بە دەرمانی درۆینە دەربکەون. ئەمە، بۆ نموونە، پاش وەستاندنی توێژینەوەی دەستپێشخەریی تەندروستیی ژنان بۆ چارەسەری جێگرەوەی هۆرمۆنی بۆ تەمەنی بێئومێدی دەرکەوت. ژنان بە تێکڕا بۆ ماوەی ٥.٧ ساڵ لەسەر دەرمانی درۆینە بوون. نیشانەی مامناوەند یان توندی وازهێنان لەلایەن ٤.٨٪ی ئەوانەی لەسەر دەرمانی درۆینە بوون تۆمارکرا، بە بەراورد بە ٢١.٣٪ی ئەوانەی لەسەر چارەسەری جێگرەوەی هۆرمۆنی بوون.

## ئەخلاقیات و ڕێکارە مۆڕاڵییەکان

### لە تاقیکردنەوە توێژینەوەییەکاندا

بە ئەنقەست پێدانی دەرمانی درۆینە بە کەسێک لە کاتێکدا چارەسەرێکی کاریگەر بەردەستە، پرسێکی ئاڵۆزی زیندە-ئەخلاقییە (Bioethical). لە کاتێکدا تاقیکردنەوە کۆنترۆڵکراوەکان بە دەرمانی درۆینە دەتوانن زانیاری سەبارەت بە کاراییی چارەسەرێک دابین بکەن، بەڵام بێبەشکردنی هەندێک نەخۆشە لە باشترین چارەسەری بەردەست (تەنانەت ئەگەر نەسەلمێنراویش بێت). زۆرجار ڕەزامەندیی زانیاریپێدراو (Informed consent) پێویستە بۆ ئەوەی توێژینەوەیەک بە ئەخلاقی دابنرێت، کە ئەمەش ئاشکراکردنی ئەو زانیارییە لەخۆ دەگرێت کە هەندێک لە بەشداربووان چارەسەری دەرمانی درۆینە وەردەگرن.

ئەخلاقیاتی توێژینەوە کۆنترۆڵکراوەکان بە دەرمانی درۆینە لە پرۆسەی پێداچوونەوەی (ڕوونکردنەوەی هێلسینکی - Declaration of Helsinki)دا مشتومڕی لەسەر کراوە. نیگەرانییە تایبەتەکان بریتی بوون لە جیاوازیی نێوان ئەو تاقیکردنەوانەی کە دەرمانی درۆینەی ناچالاک بەراورد دەکەن بە چارەسەرە تاقیکارییەکان، لە بەرامبەر بەراوردکردنی باشترین چارەسەری بەردەست بە چارەسەرێکی تاقیکاری؛ هەروەها جیاوازییەکان لە نێوان ئەو تاقیکردنەوانەی لە وڵاتە پێشکەوتووەکانی پاڵپشتیکار دەکرێن بەرامبەر بەو وڵاتە تازەپێگەیشتووانەی کە ئامانجی تاقیکردنەوەکەن.

هەندێک پێشنیاری ئەوە دەکەن کە پێویستە چارەسەرە پزیشکییە بەردەستەکان لەبری دەرمانی درۆینە بەکاربهێنرێن، بۆ ئەوەی ڕێگری لەوە بکرێت کە هەندێک نەخۆش لە کاتی تاقیکردنەوەکەدا بێ دەرمان بمێننەوە.

### لە پراکتیک و کاری پزیشکیدا

ئەو کارەی پزیشکان کە دەرمانی درۆینە وەک دەرمانی ڕاستەقینە بۆ نەخۆش دەنووسن، جێگەی مشتومڕە. نیگەرانییە سەرەکییەکە ئەوەیە کە ئەمە چەواشەکارییە و دەکرێت لە ماوەی درێژخایەندا زیان بە پەیوەندیی نێوان پزیشک و نەخۆش بگەیەنێت. لە کاتێکدا هەندێک دەڵێن کە "ڕەزامەندیی گشتگیر - Blanket consent"، یان ڕەزامەندیی گشتیی نەخۆش بۆ وەرگرتنی چارەسەری دیارینەکراو لە پێشوەختەدا، کارێکی ئەخلاقییە، هەندێکی تر پێداگری لەوە دەکەن کە پێویستە نەخۆشەکان هەمیشە زانیاریی ورد سەبارەت بە ناوی ئەو دەرمانەی وەریدەگرن، کاریگەرییە لاوەکییەکانی، و بژاردەکانی تری چارەسەر بەدەست بهێنن. ئەم بۆچوونە لەلایەن هەندێکەوە پشتگیری دەکرێت لەسەر بنەمای سەربەخۆیی و مافی بڕیاردانی نەخۆش. هەروەها نیگەرانیی ئەوەش هەیە کە پزیشکان و دەرمانسازە ڕاستەقینەکان لە ڕێگەی بەکارهێنانی دەرمانی درۆینەوە، خۆیان بخەنە بەردەم تۆمەتی فێڵکردن یان هەڵەی پزیشکییەوە (Malpractice). ڕەخنەگرانیش ئاماژەیان بەوە کردووە کە بەکارهێنانی دەرمانی درۆینە دەتوانێت ببێتە هۆی دواخستنی دەستنیشانکردن و چارەسەری دروستی حاڵەتە پزیشکییە مەترسیدارەکان.

سەرەڕای ئەم کێشانەی سەرەوە، لە توێژینەوەیەکی ئیسرائیلیدا، ٦٠٪ی ئەو پزیشک و سەرپەرشتیارانەی پەرستاری کە ڕاپرسییان لەگەڵدا کرابوو، ئاماژەیاندا کە دەرمانی درۆینەیان بەکارهێناوە، و تەنها ٥٪ی بەشداربووان ڕایانگەیاند کە پێویستە بەکارهێنانی دەرمانی درۆینە بە توندی قەدەغە بکرێت. سەرنوسەرێکی گۆڤاری پزیشکیی بەریتانی (BMJ) وتی: "ئەوەی کە نەخۆشێک بەهۆی دەرمانی درۆینەوە ئازاری نامێنێت، بەو مانایە نایەت کە ئازارەکە ڕاستەقینە یان ئەندامی (ئۆرگانیک) نییە. بەکارهێنانی دەرمانی درۆینە بۆ 'دەستنیشانکردن'ی ئەوەی ئایا ئازارەکە ڕاستەقینەیە یان نا، کارێکی چەوتە." ڕاپرسییەک لە ئەمریکا کە زیاتر لە ١٠,٠٠٠ پزیشک تێیدا بەشداربوون، گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە لە کاتێکدا ٢٤٪ی پزیشکان چارەسەرێکی دەرمانی درۆینەیان دەنووسی تەنها لەبەر ئەوەی نەخۆشەکە داوای چارەسەری دەکرد، ٥٨٪یان ئەو کارەیان نەدەکرد، و بۆ ١٨٪ەکەی تریش، ئەمە دەکەوتە سەر بارودۆخەکە

بە ئاماژەدان بەتایبەتی بە پزیشکیی هۆمیۆپاتی (Homeopathy - جۆرێکە لە پزیشکیی جێگرەوە)، لیژنەی زانست و تەکنەلۆژیای سەر بە ئەنجومەنی نوێنەرانی بەریتانیا (House of Commons) ڕایگەیاندووە:

> "لە دیدگای لیژنەکەوە، هۆمیۆپاتی چارەسەرێکی درۆینەیە و پێویستە حکومەت سیاسەتێکی هەبێت بۆ نووسینی دەرمانە درۆینەکان. حکومەت دوودڵە لە چارەسەرکردنی پرسی گونجاوی و ئەخلاقیی پێدانی دەرمانی درۆینە بە نەخۆشەکان، کە بەزۆری پشت بە ئاستێک لە چەواشەکردنی نەخۆش دەبەستێت. نووسینی دەرمانی درۆینەکان یەکناگرێتەوە لەگەڵ هەڵبژاردەی زانیاریپێدراوی نەخۆشدا —کە حکومەت بانگەشەی ئەوە دەکات زۆر گرنگە— چونکە ئەمە بەو مانایەیە کە نەخۆشەکان تەواوی ئەو زانیارییانەیان لەبەردەستدا نییە کە پێویستە بۆ ئەوەی هەڵبژاردنەکەیان مانادار بێت. کێشەیەکی تریش ئەوەیە کە کاریگەریی دەرمانی درۆینە جێی متمانە نییە و پێشبینی ناکرێت."
>
>

لە پەڕتووکەکەیدا لە ساڵی ٢٠٠٨ بە ناوی (زانستی خراپ - Bad Science)، "بێن گۆڵدەیکەر" پێداگری لەوە دەکات کە لەبری چەواشەکردنی نەخۆشەکان بە دەرمانی درۆینە، پێویستە پزیشکان کاریگەریی دەرمانی درۆینە بەکاربهێنن بۆ بەهێزکردنی دەرمانە کاریگەرەکان. "ئێدزارد ئێرنست" بە هەمان شێوە ئاماژەی بەوە کردووە کە "وەک پزیشکێکی باش، پێویستە بتوانیت کاریگەرییەکی دەرمانی درۆینە بگوازیتەوە لە ڕێگەی ئەو سۆز و بەزەیییەی کە بە نەخۆشەکانتی پیشان دەدەیت." لە وتارێکی ڕایدا سەبارەت بە هۆمیۆپاتی، ئێرنست جەخت لەوە دەکاتەوە کە هەڵەیە پشتگیری لە پزیشکیی جێگرەوە بکرێت لەسەر ئەو بنەمایەی کە دەتوانێت لە ڕێگەی کاریگەریی دەرمانی درۆینەوە وا لە نەخۆشەکان بکات هەست بە باشتربوون بکەن. نیگەرانییەکانی ئەو بریتین لەوەی کە ئەم کارە چەواشەکارییە و کاریگەریی دەرمانی درۆینەش جێی متمانە نییە. گۆڵدەیکەریش دەگاتە ئەو دەرەنجامەی کە کاریگەریی دەرمانی درۆینە پاساو نادات بە پزیشکیی جێگرەوە، و پێداگری دەکات کە پزیشکیی نازانستی دەتوانێت ببێتە هۆی ئەوەی نەخۆشەکان ئامۆژگارییەکانی خۆپاراستن وەرنەگرن. توێژەری بواری دەرمانی درۆینە "فابریزیۆ بێنێدێتی" هەروەها نیگەرانی دەردەبڕێت سەبارەت بە ئەگەری بەکارهێنانی دەرمانی درۆینەکان بە شێوەیەکی نائەخلاقی، و هۆشداری دەدات کە زیادبوونێک هەیە لە "ساختەکاریی پزیشکیدا - Quackery" و "پیشەسازییەکی جێگرەوە خەریکە گەشە دەکات کە نێچیرەکانی لە ناو کەسە لاوازەکاندا هەڵدەبژێرێت."

## میکانیزمەکان

میکانیزمی ئەوەی کە چۆن دەرمانی درۆینە دەتوانێت کاریگەری هەبێت دڵنیا نییە. لە ڕوانگەیەکی کۆمەڵایەتی-مەعریفیەوە، وەڵامی دەرمانی درۆینەی مەبەستدار دەگەڕێتەوە بۆ "کاریگەری ڕێوڕەسمی" کە پێشبینی گواستنەوە بۆ حاڵەتێکی باشتر هاندەدات. دەرمانی درۆینەیەک کە وەک هاندەرێک پێشکەش دەکرێت لەوانەیە کاریگەری لەسەر ڕیتم و پەستانی خوێن دروست بکات، بەڵام کاتێک وەک خەمۆکی بەکاردەهێنرێت، کاریگەری پێچەوانە دەبێت.

### دەروونناسی

کاریگەرییە بابەتییەکانی دەرمانی درۆینەکان لەوانەیە پەیوەندییان بە چاوەڕوانییەکانەوە هەبێت، بەڵام کاریگەرییە هاوشێوەکان لە توێژینەوە کراوەکاندا ئاماژەی پێکراوە.
لە دەروونناسیدا، دوو گریمانە سەرەکییەکەی کاریگەریی دەرمانی درۆینە بریتین لە بیردۆزی پێشبینیکردن (Expectancy theory) و مەرجدارکردنی کلاسیکی (Classical conditioning).

لە ساڵی ١٩٨٥دا، (ئێرڤینگ کیرش) ئەو گریمانەیەی خستەڕوو کە کاریگەرییەکانی دەرمانی درۆینە بەهۆی کاریگەرییە خۆ-هێنانەدییەکانی چاوەڕوانییەکانی وەڵامدانەوەوە (Self-fulfilling effects) دروست دەبن، کە تێیدا بڕوابوون بەوەی کەسەکە هەست بە جیاوازی دەکات دەبێتە هۆی ئەوەی کەسەکە لە ڕاستیدا هەست بە جیاوازییەکە بکات. بەپێی ئەم بیردۆزە، ئەو بڕوایەی کە کەسێک چارەسەرێکی چالاکی وەرگرتووە، دەتوانێت ئەو گۆڕانکارییە کەسییانە دروست بکات کە وا بیردەکرێتەوە لەلایەن چارەسەرە ڕاستەقینەکەوە دروست دەبن. بە هەمان شێوە، دەرکەوتنی کاریگەرییەکە دەتوانێت لە دەرەنجامی مەرجدارکردنی کلاسیکییەوە بێت، کە تێیدا دەرمانی درۆینەیەک و هاندەرێکی ڕاستەقینە لە یەک کاتدا بەکاردەهێنرێن تا ئەو کاتەی دەرمانی درۆینەکە پەیوەست دەکرێت بەو کاریگەرییەی کە هاندەرە ڕاستەقینەکە دروستی دەکات. و بەشداریی جیاوازیان هەیە. مەرجدارکردن کاریگەرییەکی درێژخایەنتری هەیە، و دەتوانێت کاریگەری لەسەر قۆناغەکانی سەرەتای شیکردنەوەی زانیارییەکان دابنێت، و دەتوانێت کاریگەری لەسەر قۆناغەکانی پێشووی شیکردنەوەی زانیاری هەبێت. ئەوانەی پێیان وایە چارەسەرێک کار دەکات، کاریگەریی دەرمانی درۆینەی بەهێزتر نیشان دەدەن لەوانەی کە بڕوایان پێی نییە، وەک ئەوەی لە توێژینەوەیەکی دەرزی ئاژنین (Acupuncture)دا سەلمێنراوە.

سەرباری ئەوەش، پاڵنەر (Motivation) دەکرێت بەشدار بێت لە کاریگەریی دەرمانی درۆینەدا. ئامانجە چالاکەکانی تاکەکەس ئەزموونی جەستەییی (Somatic) دەگۆڕێت لە ڕێگەی گۆڕینی چۆنیەتیی هەستپێکردن و لێکدانەوەی ئەو نیشانانەی کە هاوتەریبن لەگەڵ پێشبینییەکەیدا، هەروەها لە ڕێگەی گۆڕینی ئەو ستراتیژە ڕەفتارییانەی کە کەسەکە پەیڕەویان دەکات. پاڵنەر دەکرێت پەیوەست بێت بەو مانایەی کە خەڵکی لە ڕێگەیەوە ئەزموونی نەخۆشی و چارەسەر دەکەن. ئەم جۆرە مانایە لەو کولتوورەوە سەرچاوە دەگرێت کە تێیدا دەژین و پێیان دەڵێت سروشتی نەخۆشییەکە چییە و چۆن وەڵامی چارەسەر دەداتەوە.

### ئازارشکێنی دەرمانی درۆینە

وێنەگرتنی کارایی (Functional imaging) لە کاتی ئازارشکێنیی دەرمانی درۆینەدا ئاماژە بە هەبوونی پەیوەندی دەکات بۆ چالاکبوون، و زیادبوونی پەیوەندیی کارایی لە نێوان ئەم چالاکبوونانەدا، لە ناوچەکانی: توێکڵی سینگولەیتی پێشەوە، توێکڵی پێش-ناوچەوان، توێکڵی ئۆربیتۆفرۆنتاڵ و ئینسولار (ئەمانە بەشە جیاوازەکانی توێکڵی مێشکن)، لەگەڵ ناوکی ئەکیومبێنس، ئەمیگدالا، ماددەی خۆڵەمێشیی دەوروبەری جۆگەی مێشک لە قەدی مێشکدا (Periaqueductal gray matter)، و دڕکەپەتکدا.

لە ساڵی ١٩٧٨ەوە زانراوە کە ئازارشکێنیی دەرمانی درۆینە پشت بە دەردانی ئۆپیۆیدە ناوەکییەکان (Endogenous opioids) لە مێشکدا دەبەستێت. چالاکبوونی ئەم جۆرە دەرمانی درۆینە ئازارشکێنانە گۆڕانکاری لە شیکردنەوەی خوارەوەی مێشکدا دەکات لە ڕێگەی بەهێزکردنی "سەرکوتکردنی دابەزین - Descending inhibition" بەناو ماددەی خۆڵەمێشیی دەوروبەری جۆگەی مێشکدا بۆ سەر پەرچەکردارە ئازارییەکانی دڕکەپەتک (Spinal nociceptive reflexes)، لە کاتێکدا پێشبینییەکانی پەیوەست بە دەرمانی درۆینەی نەرێنی دژە-ئازارشکێنەکان بە پێچەوانەوە کاردەکەن بۆ بلۆککردن و ڕێگریکردن لەمە.

وێنەگرتنی کارایی لەسەر ئازارشکێنیی دەرمانی درۆینە بەو شێوەیە پوختە کراوە کە دەریدەخات وەڵامدانەوەی دەرمانی درۆینە "لە ڕێگەی پرۆسەکانی 'لە سەرەوە-بۆ-خوارەوە' دەبێت کە پشت دەبەستن بە ناوچەکانی توێکڵی پێشەوەی مێشک کە پێشبینییە مەعریفییەکان دروست دەکەن و دەیانهێڵنەوە. ڕێڕەوە دۆپامینێرژیکەکانی پاداشت لەوانەیە بنەمای ئەم پێشبینییانە بن." "ئەو نەخۆشییانەی کە ڕێکخستنی 'لە سەرەوە-بۆ-خوارەوە' یان ڕێکخستنی بنەما-توێکڵیی گەورەیان نییە، پێدەچێت کەمتر توانای باشتربوونی پەیوەندیدار-بە-دەرمانی درۆینەیان هەبێت."

### مێشک و جەستە

لە مەرجدارکردندا، هاندەرێکی بێلایەنی وەکو (ساکارین - Saccharin) لەگەڵ ماددەیەکدا تێکەڵ بە خواردنەوەیەک دەکرێت کە وەڵامدانەوەیەکی بێمەرج دروست دەکات. بۆ نموونە، ئەو ماددەیە لەوانەیە (سیکلۆفۆسفاماید - Cyclophosphamide) بێت، کە دەبێتە هۆی سەرکوتکردنی بەرگری (Immunosuppression). پاش فێربوونی ئەم پەیوەستبوونە، تامی ساکارین بە تەنها توانای ئەوەی دەبێت کە سەرکوتکردنی بەرگری دروست بکات، وەکو وەڵامدانەوەیەکی مەرجداری نوێ لە ڕێگەی کۆنترۆڵی دەماریی لەسەرەوە-بۆ-خوارەوە (Top-down control).[٨٤] دەرکەوتووە کە ئەم جۆرە مەرجدارکردنە کاریگەریی هەیە لەسەر کۆمەڵێکی بەرفراوان، نەک تەنها لەسەر پرۆسە فیزیۆلۆژییە بنەڕەتییەکانی ناو سیستەمی بەرگری، بەڵکو لەسەر شتەکانی وەکو ئاستی ئاسنی ناو خوێن، ئاستەکانی زیانگەیشتن بە DNA بەهۆی ئۆکسانەوە، و دەردانی ئەنسۆلین. پێداچوونەوە نوێیەکان پێداگرییان لەوە کردووە کە کاریگەریی دەرمانی درۆینە دەگەڕێتەوە بۆ کۆنترۆڵی لەسەرەوە-بۆ-خوارەوە لەلایەن مێشکەوە بۆ سیستەمی بەرگری و ئازار. (پاچێکۆ-لۆپێز) و هاوکارەکانی ئەگەری ئەوەیان وروژاندووە کە "تەوەری نیۆکۆرتیكاڵ-سیمپاثێتیک-بەرگری بنچینەیەکی دەمارە-توێکاری دابین دەکات کە لەوانەیە پەیوەندیی نێوان وەڵامدانەوەکانی دەرمانی درۆینە/مەرجدارکراو و دەرمانی درۆینە/پێشبینیکراو ڕوون بکاتەوە." هەروەها توێژینەوە هەبووە بە ئامانجی تێگەیشتن لە میکانیزمە دەمارە-بایۆلۆژییە بنەڕەتییەکانی کارکردن لە کەمکردنەوەی ئازار، سەرکوتکردنی بەرگری، نەخۆشیی پارکینسۆن و خەمۆکیدا.

ڕێڕەوە دۆپامینێرژیکەکان بەژدارن لە وەڵامدانەوەی دەرمانی درۆینە بۆ ئازار و خەمۆکی

## هۆکارە تێکەڵکەرەکان

زۆرجار تاقیکردنەوە کۆنترۆڵکراوەکانی دەرمانی درۆینە، هەروەها توێژینەوەکانی سەر خودی کاریگەریی دەرمانی درۆینەش، لە دەستنیشانکردنی دروستی هۆکارە تێکەڵکەرەکاندا شکست دەهێنن. تێگەیشتنە هەڵەکان (چەواشەکارانەکان) بۆ کاریگەرییەکانی دەرمانی درۆینە بەهۆی چەندین هۆکارەوە دروست دەبن، لەوانە:

* گەڕانەوە بۆ ناوەند (Regression to the mean) کە بریتییە لە چاکبوونەوەی سروشتی یان هەڵبەز و دابەزی نیشانەکان.
* چارەسەرە زیادە و لاوەکییەکان.
* لایەنگیریی وەڵامدانەوە لەلایەن بەشداربووانەوە، لە نێویاندا لایەنگیریی پێوانەکردن، وەڵامی ڕێزلێنان، ملکەچبوونی تاقیکاری، و وەڵامە مەرجدارەکان؛
* لایەنگیریی تۆمارکردن (ڕاپۆرتکردن) لەلایەن تاقیکەرەوەکانەوە، لە نێویاندا هەڵەسەنگاندنی هەڵە و گۆڕاوە وەڵامدەرەوە نا پەیوەندیەدارەکان.
* پێکهاتە نا-ناچالاکەکانی دەرمانی دەرمانی درۆینە کە کاریگەرییەکی جەستەییی نەخوازراویان هەیە.

## مێژوو

وێنەی پزیشکێکی ساختەچی کە نەخۆشێک بە ئامێری 'Perkins Patent Tractors' چارەسەر دەکات لەلایەن جەیمس گیڵرەی، ١٨٠١. 'جۆن هەیگارس' ئەم چارەسەرەی بەکارهێنا بۆ نیشاندانی هێزی کاریگەریی دەرمانی درۆینە.
وشەی دەرمانی درۆینە لە کۆتاییەکانی سەدەی هەژدەهەمدا لە چوارچێوەی پزیشکیدا بەکارهێنرا بۆ وەسفکردنی "شێواز یان دەرمانێکی باو" و لە ساڵی ١٨١١دا بەم شێوەیە پێناسە کرا: "هەر دەرمانێک کە زیاتر بۆ دڵخۆشکردنی نەخۆش گونجێنرابێت نەک بۆ سوودگەیاندن پێی." هەرچەندە ئەم پێناسەیە واتایەکی کەمکردنەوە و سووکایەتیی تێدابوو، بەڵام مەرج نەبوو بەو مانایە بێت کە چارەسەرەکە هیچ کاریگەرییەکی نەبووە.

لە سەدەکانی هەژدە و نۆزدەهەمدا درک بەوە کرابوو کە زۆرجار دەرمان یان چارەسەرەکان وا هەستیان پێدەکرا کە باشترین کاریگەرییان هەیە لە کاتێکدا کە هێشتا نوێ و تازە بوون:

> "ئێمە دەزانین کە لە پاریس، مۆدە (فاشن) فەرمانەکانی خۆی بەسەر پزیشکیدا دەسەپێنێت ڕێک وەکو ئەوەی بەسەر هەموو شتەکانی تردا دەیکات. باشە، لە کاتێکدا توێکڵی ناوەوەی داری قەرەغاچی هەڕەمی (Pyramidal Elm Bark) ناوبانگێکی گەورەی هەبوو؛ وەک پاودەر، وەک دەرهێنراو (Extract)، وەک ئەلیکسیر، تەنانەت لە حەمامەکانیشدا بەکاردەهێنرا. بۆ دەمارەکان، سینگ و گەدە بەسوود بوو—چی بڵێم؟—پەنەیسیایەکی (چارەسەری هەموو نەخۆشییەک) ڕاستەقینە بوو. لە لوتکەی ئەم باوەدا، یەکێک لە نەخۆشەکانی (بوڤارد) لێی پرسی کە ئایا باش نییە کەمێکی لێ بخوات؛ ئەویش وەڵامی دایەوە: «بیخۆ، خانمەکەم، و خێرا بکە لە کاتێکدا هێشتا شیفا دەدات.» [*dépêchez-vous pendant qu'elle guérit*]"
>
> — گاستۆن دی لێڤیس کە وتەکانی میشێل-فیلیپ بوڤارتی گواستووەتەوە لە ساڵانی ١٧٨٠ەکاندا.

دەرمانە درۆینەکان تا ناوەڕاستەکانی سەدەی بیستەم بە شێوەیەکی بەرفراوان لە پزیشکیدا بەکارهێنراون. توێژینەوەیەکی کاریگەری ساڵی ١٩٥٥ بە ناوی "دەرمانی درۆینەی بەهێز - The Powerful Placebo" بە توندی ئەو بیرۆکەیەی جێگیر کرد کە کاریگەرییەکانی دەرمانی درۆینە لە ڕووی کلینیکییەوە گرنگن، و دەرەنجامی ڕۆڵی مێشکن لە تەندروستیی جەستەییدا. هەڵسەنگاندنەوەیەکی ساڵی ١٩٩٧ هیچ بەڵگەیەکی بۆ هەبوونی کاریگەریی دەرمانی درۆینە لە داتای سەرچاوەکەدا نەدۆزییەوە، چونکە توێژینەوەکە هەژماری بۆ "گەڕانەوە بۆ ناوەند" نەکردبوو.

### لێکۆڵینەوە کۆنترۆڵکراوەکان لەسەر دەرمانی درۆینە

کاریگەریی دەرمانی درۆینە هەڵسەنگاندنی چارەسەرە نوێیەکان قورستر دەکات. تاقیکردنەوە کلینیکییەکان لە ڕێگەی دانانی گرووپێک لە بەشداربووان کە چارەسەرێکی ساختە (Sham treatment) وەردەگرن، کۆنترۆڵی ئەم کاریگەرییە دەکەن. ئەو بەشداربووانەی لەم جۆرە تاقیکردنەوانەدان زانیارییەکانیان لێ دەشاردرێتەوە لەوەی کە ئایا چارەسەرە ڕاستەقینەکە وەردەگرن یان دەرمانی درۆینە. ئەگەر کەسێک دەرمانی درۆینەی پێ بدرێت لەژێر ناوێکدا و وەڵامدانەوەی هەبێت، ئەوا لە کاتێکی تردا بە هەمان شێوە وەڵامدانەوەی دەبێت بۆ هەمان ئەو دەرمانی درۆینەیە لەژێر ئەو ناوەدا بەڵام نەک ئەگەر لەژێر ناوێکی تردا بێت.

زۆرجار تاقیکردنەوە کلینیکییەکان بە شێوازی "دوو-کوێر" (Double-blinded) ئەنجام دەدرێن بۆ ئەوەی توێژەرەکانیش نەزانن کام لە بەشداربووانە چارەسەرە چالاکەکە یان چارەسەری دەرمانی درۆینەکە وەردەگرن. کاریگەریی دەرمانی درۆینە لەم جۆرە تاقیکردنەوە کلینیکییانەدا لاوازترە لە چاو چارەسەری ئاساییدا چونکە بەشداربووان دڵنیا نین لەوەی ئایا ئەو چارەسەرەی وەریدەگرن چالاکە یان نا.

## کاریگەرییە کولتوورییەکان

بیروباوەڕە کولتوورییەکان و پەیڕەوە ئایینییەکان دەتوانن ڕۆڵێکی شاراوە ببینن لە چۆنیەتیی ئەزموونکردنی هێزی دەرمانی درۆینە لەلایەن نەخۆشەکەوە و هەروەها لە دەرکەوتنیشیدا. لە زۆرێک لە کولتوورەکاندا، چارەسەرکردن لە ڕێگەی ڕێوڕەسمەوە لەگەڵ کەسایەتییە متمانەپێکراوەکاندا ئەنجام دەدرێت. ئەم کەسایەتییانە دەتوانن لە پزیشکە کلینیکییەکانەوە تا دەگاتە سەرکردە ئایینییەکان لەخۆ بگرن. سەرباری ئەوەش، بڕوابوونی توند بە چارەسەر، لە ڕووی پزیشکی، ڕۆحانی، و کۆمەڵایەتییەوە ڕێگە خۆش دەکات بۆ زیادبوونی دەرکەوتنی نیشانەکان. فرمانی سەرەکیی ئەمە پێدانی ئاسوودەیی و هەستکردن بە مەبەستێکە بە خەڵک و کۆمەڵگاکان. تەنانەت لە کاتێکیشدا کە ئەم سوودانە کەسیین (Subjective)، دەتوانن کاریگەریی دەروونی و کۆمەڵایەتیی ڕاستەقینەیان لەسەر کەسێک یان گرووپێک هەبێت، زۆر هاوشێوەی دەرمانی درۆینە. بەڵام، ئایین بابەتێکی قورسە بۆ پێناسەکردن و گفتوگۆکردن چونکە دەکەوێتە کەلێنێکی نێوان ئەزموونە ژیانی کەسێک و دیاردە بینراوەکانەوە.

ئاستە جیاوازەکانی ڕۆحانییەت لە تاکەکاندا بەکارهێنراوە بۆ تێگەیشتن و پێشبینیکردنی ئەوەی کە کەسێک تا چەند دەتوانێت هەستیار و کراوە بێت بۆ دەرمانی درۆینە. پەیڕەوە ئایینییەکان یان ڕێوڕەسمەکانی وەکو نوێژ، نزا و تێڕامان (مێدیتەیشن) دەتوانن ئەو پرۆسە مێشکییانە چالاک بکەن کە بە توندی پەیوەستن بە پێشبینیکردن و کۆنترۆڵی سۆزدارییەوە. لەبەر ئەوەی ئەم پرۆسانە لە کاریگەریی دەرمانی درۆینەشدان، دەتوانرێت بەکاربهێنرێن بۆ ڕوونکردنەوەی ئەوەی کە چۆن بیروباوەڕ دەگۆڕێت بۆ شتێکی جەستەیی. هەروەها دەکرێت پێداگری لەوە بکرێت کە پراکتیکە ڕۆحانییەکان ئەزموونەکان دەبەستنەوە بە میکانیزمەکانی "لە سەرەوە-بۆ-خوارەوە"، کە تێیدا بیروباوەڕ، سۆز، و پێشبینیکردن دەتوانن کاریگەری بکەنە سەر چۆنیەتیی ئەزموونکردنی نیشانەکان لە جەستەدا.

دیدگاکانی کولتوور سەبارەت بە پزیشکی هەروەها دەتوانن ئاراستەی بیرکردنەوەکە بگۆڕن چونکە باکگراوندی کولتووریی کەسێک دەتوانێت گەشتە فیزیۆلۆژی و دەروونییەکەی دابڕێژێت تەنانەت پێش وەرگرتنی هەر جۆرە چارەسەرێکیش. بۆ نموونە، ئەگەر چارەسەرێک هاوتەریب بێت لەگەڵ بیروباوەڕە کولتووری و ئایینییەکانی کەسێکدا، لەوانەیە زیاتر هەست بە ئارامی بکەن و زیاتر ئامادە بن متمانە بە بەڕێوەبەرانی چاودێریی تەندروستی بکەن. ئەم حاڵەتانەی گەشبینی لە پێشبینیکردندا دەتوانن ئەگەری دەرکەوتنی کاریگەریی دەرمانی درۆینە زیاد بکەن. لە هەندێک حاڵەتدا، تەنانەت زیاتر لە خودی چارەسەرەکە خۆی، کە وەڵامدانەوەکان لە کەسێکەوە بۆ کەسێکی تر دەگۆڕێن. ئەمە ئەوە دەردەخات کە هێزی بیروباوەڕ و ژینگەی کۆمەڵایەتی چەندە گرنگن لە داڕشتنی وەڵامدانەوە بایۆلۆژییەکاندا. لە هەمان کاتدا، ئەم کاریگەرییانە هەمیشە ئەرێنی نین. بیروباوەڕە ئەرێنییەکان کاردەکەن بۆ بەهێزکردنی وەڵامدانەوەکانی دەرمانی درۆینە، بەڵام ترس یان ئەزموونە ڕۆحانییە نەرێنییەکان لەوانەیە بەشدار بن لە کاریگەریی دەرمانی درۆینەی نەرێنی، کە تێیدا دەرکەوتنی نیشانەکان هەستێکی خراپتر دەبەخشن.

ئەنترۆپۆلۆژیستەکان پێداگری لەوە دەکەن کە کولتوور کاردەکاتە سەر ئەو ڕێگایانەی کە تاکەکان لە دەرمان دەگەن، هەر لە ڕێوڕەسمە جیاوازەکان و شێوازەکانی چارەسەرکردنەوە، کە دەبێتە هۆی دروستبوونی کاریگەریی دەرمانی درۆینە. هان و کلاینمان (١٩٨٣) "تێزێکی نەتەوە-پزیشکی - Ethnomedicogenic thesis" بۆ دەرمانی درۆینە دەخەنەڕوو، کە تێیدا سیستەمی نەتەوە-پزیشکی بازنەیەکی فیدباک (پەرچەکردار) دروست دەکات: بیروباوەڕە کولتوورییەکان کاردەکەنە سەر ئەو دۆخە نەخۆشییەی کە دروست دەبێت و چارەسەرە کاریگەرەکانیش سیستەمی بیروباوەڕەکە بەهێزتر دەکەنەوە.

"کاریگەریی هێمادار - Symbolic effectiveness"، کە زاراوەیەکە لەلایەن 'کڵۆد لیڤی-تراوس'ەوە داهێنراوە و پەیوەندی بە (شامانیزم - Shamanism)ەوە هەیە، دەتوانێت ببێتە هۆی دروستبوونی کاریگەریی دەرمانی درۆینە چونکە ئەو هێمایانەی لەلایەن شامانەکەوە (کەسایەتییەکی ڕۆحانییە) نیشان دەدرێن فۆرمێک لە "دەربڕینی زارەکی" بە نەخۆشەکە دەبەخشن کە دەتوانێت وەڵامدانەوەیەکی چاکبوونەوە لە ناو نەخۆشەکەدا دروست بکات. ئاپود و ڕۆمانی دەڵێن کە شامانەکان جۆرێکن لە چارەسەرکاری دەروونشیکاری، لە کاتێکدا زۆرێک لە ڕێوڕەسم و پراکتیکە کولتوورییەکانی تری وەکو ئایین کاریگەرییەکی دەروونی لەسەر ئاکامە پزیشکییەکەی نەخۆشەکە دابین دەکەن، کە دەبێتە هۆی کاریگەریی دەرمانی درۆینە. للە بودیزمدا، چارەسەرکارانی پزیشکیی باو زۆرجار دەرمانە گیاییەکانیان بە ئاوی پیرۆز و گرێی پەتی ئامادە دەکرد، و گۆرانییەکانی تایبەت بە کولتووری خۆیان بەسەر خەڵکەکەدا دەخوێندەوە وەک ڕێگەیەک بۆ نیشاندانی ئەوەی کە چۆن ڕێوڕەسم، بیروباوەڕ، و دەرمان پرۆسەیەکی چاکبوونەوەی یەکگرتوو بوون.  ئەم پراکتیکانە، کە نەوە لە دوای نەوە گوازراونەتەوە، بوونەتە بەشێکی جیانەکراوە لە ئەزموونە ئەزموونگەرییەکانی کۆمەڵگە جیاوازەکان.

هایلاند و واڵی دەگەنە ئەو دەرەنجامەی کە ئەنجامدانی ڕێوڕەسمێک، نەک مەرج بێت بڕوابوون بێت بە ڕێوڕەسمەکە، دەکرێت هۆکارێکی گرنگ بێت لە دروستبوونی کاریگەرییە درێژخایەنەکانی دەرمانی درۆینەدا. یەکێک لە دیدگا ئەنترۆپۆلۆژییەکان بۆ ڕێوڕەسمەکان بەو شێوەیە وەسفیان دەکات کە ئەمانە چالاکیی دووبارەبووەوەن و ئامانجیان بەخشینی هەستکردنە بە گرنگی و ماناداربوونی ژیانی کەسێک، پێدانی ئەو هەستە پێیان کە ئەزموونی جەستەیییان لە دەستی جیهاندایە، و لەدەرەوەی کۆنترۆڵی خۆیانە بەهۆی نەخشە و یاساکانەوە، کە لەدەرەوەی جەستەی خۆیانن. ڕێوڕەسمەکان هەوڵێکن بۆ "کۆنترۆڵکردنی سروشت،" بەو مانایەی کە دەتوانن شیفا بدەن کە ئەمەش دەبێتە هۆی ئەزموونی کەسیی دەرمانی درۆینە.

## سەرچاوەکان

## خوێندنەوەی زیاتر

* Benedetti, Fabrizio (2009). Placebo Effects. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-920764-6.
* Benedetti, Fabrizio (2020). The Patient's Brain: The Neuroscience Behind the Doctor-Patient Relationship. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-968071-5 Parameter error in {{ISBN}}: checksumISBN 978-0-19-968071-5 `{{isbn}}`: Check `isbn` value: checksum (help)
* Hall، Kathryn T (2022). *Placebos*. The MIT Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٦٢-٥٤٤٢٥-٢.

* Colloca، Luana (2018-04-20). *Neurobiology of the placebo effect. Part I*. Cambridge, MA. ژپنک ٩٧٨-٠-١٢-٨١٤٣٢٦-١. OCLC ١٠٣٢٣٠٣١٥١. `{{cite book}}`: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: `|date=` (یارمەتی)
* Colloca، Luana (2018-08-23). *Neurobiology of the placebo effect. Part II* (چاپی 1st). Cambridge, MA, United States. ژپنک ٩٧٨-٠-١٢-٨١٥٤١٧-٥. OCLC ١٠٤٩٨٠٠٢٧٣. `{{cite book}}`: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: `|date=` (یارمەتی)
* Raz, Amir, and Campbell, Cory (2016). Placebo Talk: How Talking About Placebos Influences Their Effects. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-968070-8.
* Raz, Amir (2023). The Suggestible Brain: Unraveling the Influence of Belief and Expectation on the Mind and Body. Cambridge University Press. ISBN 978-1-316-51497-6.
* Erik، Vance (2016). *Suggestible You: The Curious Science of Your Brain's Ability to Deceive, Transform, and Heal*. National Geographic. ژپنک ٩٧٨-١-٤٢٦٢-١٧٨٩-٠.
* Francis, Gavin, "What Do You Expect?" (review of Kathryn T. Hall, *Placebos*, MIT Press, 2022; 201 pp; and Jeremy Howick, *The Power of Placebos: How the Science of Placebos and Nocebose Can Improve Health Care*, Johns Hopkins University Press, 2023; 304 pp.), *The New York Review of Books*, vol. LXXII, no. 11 (26 June 2025), pp. 30–32. "[O]ur culture has become so medicalized and reductionistic that warm and empathetic care, with its immense proven benefits for the way that a patient feels and heals, has been deprioritized to an optional extra rather than a core element of medicine. A rebalancing is in order: doctors need more time with their patients and, yes, more use of honest placebos – because they work." (p. 32.)

## بەستەری دەرەکی

* Program in Placebo Studies & Therapeutic Encounter (PiPS) (Beth Israel Deaconess Medical Center and Harvard Medical School)