Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# چانگچون

**چانگچون** (بە چینی:长春)  پایتەختی یەکێکە لە گەورەترین شارەکانی جیلینی سەربە کۆماری گەلی چین. بە ڕێژەی دانیشتووانی ٧ ملیۆن و ٦٧٤ ھەزار کەس. ناوی شارەکە بە مانای "بەھاری درێژ" دەھات لەنێوان ساڵانی ١٩٣٢ تا ١٩٤٥.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Changchun»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٨ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی جوگرافیا
# ئیمپراتۆریەتیی چینگ

ئاڵای خانەدانی چینگ لە ساڵی ١٨٨٩
پانتای ناوچەی دەسەڵاتی خانەدانی چینگ لە ساڵی ١٨٩٠
**خانەدانی چینگ** یان **مەنچۆ** یان **چینگی مەزن(tɕhíŋ)**، دوایین بنەماڵەی پاشایەتی بوون لە وڵاتی چین کە لەنێوان ساڵانی ١٦٤٤ ھەتا ١٩١٢ فەرمانڕەوایەتییان دەکرد، لە ساڵی ١٩١٧دا لە لایەن ڕژێمی مینگەوە هەوڵێک درا بۆ دوبارە زیندوکردنەوەی ئیمپڕاتۆریەتەکە بەڵام لە لایەن کۆماری چینەوە سەرکوتکرا، ئیمپراتۆریەتی چینگ نزیکەی سێ سەدەی خایاند و بنکەیەکی خاکی و نەتەوەیی بۆ چینی هاوچەرخ کۆکردەوە، لەسەردەمی ئەم ئیمپڕاتۆریەتیەدا بە مەزنترین سەردەمی چینییەکان دادەنرێت و چوارەم گەورەترین ئیمپڕاتۆریەتە لە جیهاندا.

**ئیمپڕاتۆرەکان**

• ١٦٣٦–١٦٤٣ ئیمپڕاتۆر هۆنگ تایجی (دامەزرێنەر)

• ١٦٤٤–١٦٦١ ئیمپراتۆر شونزی (یەکەم لە پیکینگ)

• ١٧٢٢–١٦٦١ ئیمپراتۆر کانگکسی (درێژترین)

• ١٧٢٣–١٧٣٥ ئیمپراتۆر یۆنگژنگ

• ١٧٣٦–١٧٩٦ ئیمپڕاتۆر چیانلۆنگ

• ١٧٩٦–١٨٢٠ ئیمپراتۆر جیاقینگ

• ١٨٢١–١٨٥٠ ئیمپراتۆر داۆگۆانگ

• ١٨٥١–١٨٦١ ئیمپڕاتۆر کیانگفینگ

• ١٨٦٢–١٨٧٥ ئیمپڕاتۆر تۆنگژی

• ١٨٧٥–١٩٠٨ ئیمپراتۆر لەگوانگسو

• ١٩٠٨–١٩١٧ ئێمپڕاتۆر خوانتۆنگ

## سەرچاوەکان

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی چین
# ئۆپێرا

| ئۆپێرا |
| --- |
|  |
| لقی | theatre music، مۆسیقای کلاسیک، musical drama، نووسینەوەی مۆسیقا |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٦٠٠ |
| بابەتی لاوەکی | musical theater |
| وڵاتی بنەڕەت | ئەورووپا |
| جێبەجێکار | répétiteur، opera vocal coach، گۆرانیبێژی ئۆپێرا |
| پێڕست | list of prominent operas |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ئۆپێرا** (بە ئیتالیایی: opera) بریتییە لە ھونەرێک کە ئاوێتەیەکە لە نمایش و ئاواز. واتە شانۆنامەیەک بە ئاوازی تایبەتەوە لە سەر تەختەشانۆدا وەکوو نمایش بەڕێوە دەچێ. دەنگی پیاوان لە ئۆپێرادا لە باسەوە تا دژەتێنۆر دەگۆڕدرێ و دەنگی ژنانیش لە کانتراڵتۆوە ھەتا سۆپرانۆ.

## بەدیھاتنی ئۆپێرا

یەکەمین ئۆپێرای تۆمار کراو لە مێژوودا، لە ساڵی ١٦٠٠دا لە فلۆڕانسی ئیتالیادا بەڕێوە چوو، کە شێعرەکەی بەشێک بوو لە کۆمێدیای یەزدانیی دانتێ ئەلیگیێری. دواتر کلەودیۆ مۆنتەڤەردی مۆسیقازانی ئیتالیایی بە چاوگرتن لە ئۆپێراکەی فلۆڕانسەوە چەن ئۆپێرای جوانی نووسی و بوو بە یەکێک لە کەسایەتییە گرنگەکانی ئۆپێرا. زۆرێک لە ھێڵەکانی دیکەی مۆسیقا پێکەوە کۆ بوونەوە تا بتوانن ئۆپێرا دروست بکەن. لە بازێک لە نمایشە ئایینییەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا مۆسیقا و گۆرانی بوونیان ھەبوو، وەکوو ئەو مۆسیقایانەی کە لە سەر ئازارەکانی مەسیح دەنووسران، کڵێسە وەکوو بۆ زۆرێک لە ھونەرەکانی دیکەشی کردبوو، پشتیوانیی لە ئۆپێراش کرد. لە دوایین دەربارەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا کۆمەڵێک ڕەشیتەیتیڤ لەگەڵ مۆسیقادا دەبیسرا. زانایانی ڕێنیسانس گوتبوویان کە یۆنانییەکان بەشێک لە تراژێدییەکانیان لەگەڵ مۆسیقا و ئاوازدا دەخوێندەوە. ئانجێلۆ پۆلیزیانۆ لە ساڵی ١٤٧٢ لە دەرباری مانتوادا، مۆسیقا و درامای لە شانۆی "فاڤۆلا دی ئۆرفیۆ"دا تێکەڵ کرد. دەمامکبازی لە دەربارەکانی سەدەی زۆر باو بوو و ڕێگەیەکی دیکەی بۆ ئۆپێرا دەکردەوە. ڕەنگە دیلانی بالەی، دیکۆری گران و جل و بەرگی شکۆمەنی ئۆپێرای ھاوچەرخ لە دیلان، نمایش و کراسە جوانەکانی دەمامکبازییەکانی ڕێنیسانسەوە ھاتبێ.

## سەرچاوەکان

1. The Oxford Illustrated History of Opera, ed. Roger Parker (1994)
2. Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” World Library, Inc. , USA.

* دەروازەی مۆسیقا
* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی ھونەرەکان
# دی فاکتۆ

دی فاکتۆ (بەئینگلیزی و لاتینی: *De facto*، بە عەرەبی: حكم الأمر الواقع) دەربڕینێکی لاتینییە بەواتای "پەیوەندیدار بە ڕاستەقینە" ـوە دێت. لەیاسادا، زۆربەی جاران بەواتای "بەکرداریی بەڵام بەبێ ئاماژەکاریی یاسایی" یان "بەکرداریی یان لەڕاستیدا، بەڵام بەفەرمیی دانەمەزراوە" ـدێت. بەشێوەیەکی باو، وەک پێچەوانەیەک بۆ دەستەواژەی دێ جۆری دێت ( کەمانای "پەیوەندیدار "بەیاسا"ـوە دێت). پێناسەیەکی تر بۆ دی فاکتۆ بریتییە لەوەی کە شتێک لەسەر زەمینی ڕاستەقینەیی جێبەجێ بکرێت بەڵام مەرج نییە بە یاسایەکی هەنووکەیی باسی لێوەکرابێت یان بەڕێوە ببرێت.نموونەی ئەمەش بەڕێوەبردنی هەرێمی کوردستان بوو لەلایەن پارتە کوردییەکانەوە لەناوچەیەکی ئۆتۆنۆمیدا لەدوای ڕاپەڕینی ١٩٩١ی کوردان کە لەسەر زەمینی ڕاستەقینەیی ئەو کارە جێ بەجێ دەکرا بەڵام هەرگیز نە دەستووری عێراقیی نە هیچ یاسایەک لەو کاتەدا باسی لەوە نەکردبوو و ئەو کارە لەچوارچێوەی هیچ یاسایەکدا جێ بەجێ نەدەکرا.

## ئەمانەش ببینە

* دێ جۆری

## سەرچاوەکان
# ئەنستیتۆی تەکنۆلۆژیی ماساچووسیتس

| ئەنستیتۆی تەکنۆلۆژیی ماساچووسیتس |
| --- |
| بە ئینگلیزی: Massachusetts Institute of Technology |
|  |
| پیشەسازی | خوێندنی باڵا |
| دامەزران | ١٠ی نیسانی ١٨٦١ |
| ناو بە زمانی فەرمی | Massachusetts Institute of Technology |
| کورتەناو | MIT |
| پەیوەستبوون | National Association of Independent Colleges and Universities |
| کارە کۆکراوەکان | MIT Museum |
| دامەزرێنەر | William Barton Rogers |
| ڕێبەر | Sally Kornbluth |
| دروشم | mens et manus |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| دابەشکاریی کارگێڕی | کامبریج، ماساچووسیتس، ماساچووسیتس، Middlesex County |
| جێ | کامبریج، ماساچووسیتس |
| پۆتانی شوێن | ٤٢°٢١′٣٥″N ٧١°٥′٣١″W |
| خول | ئێن سی ئەی ئەی دابەشکردنی سێیەم، New England Women's and Men's Athletic Conference |
| لقەکۆمپانیاکان | MIT School of Architecture and Planning، MIT Sloan School of Management، MIT School of Humanities, Arts, and Social Sciences، Massachusetts Institute of Technology School of Engineering |
| خاوەنی | Stata Center، CBCL Face Database، Building 20 |
| ھاوبەشی لەگەڵ | Emlyon Business School |
| شوێنی بارەگاکان | کامبریج، ماساچووسیتس |
| زمانەکان | زمانی ئینگلیزی |
| ڕەنگ | سوور، silver |
| بەختدار | My Four Children FMP-118082 |
| IPv4 routing prefix | 18.0.0.0/8 |
| ڕووبەر | ٦٨٠٬٠٠٠ مەتری چوارگۆشە |
| ناونیشانی شەقام | 77 Massachusetts Avenue, Cambridge, MA, 02139-4307 |
| کۆدی پۆستە | 02139-4307 |
| Phone number | +1-617-253-1000 |
| وێبگە |  |
| Website account on | Authorea |
| Athletics program | MIT Engineers |
| Mastodon instance URL |  |
| کۆد (٢٠١٢) | 10011337 |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

بینای بنکەی تەکنۆلۆژیای ئێم ئای تی
**ئەنستیتۆی تەکنۆلۆژیی ماساچووسیتس** یان **ئێم ئای تی** (بە ئینگلیزی: MIT) Massachusetts Institute of Technology))، زانستگایەکی تایبەته له شاری کەمبریجی، ویلایەتی ماساچووسێتسی وڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکان. بە پێی ھەمووی پلەبەندیەکان **ئێم ئای تی** یەکێك لە ناسراوترین و باشترین زانکۆکانی جیھانە. زانکۆی ئێم ئای تی له ساڵی 1861ی زایینیدا بینا نراوه و ئێسته شەش کۆلێژی جیاوازی هەیه و نزیک به یانزە هەزار کەس خوێندکاری له لقه جۆراوجۆرەکانی زانستدا وەکوو ئەندازیاری، پزیشکی و تەلارسازیدا هەیه.

## سەرچاوەکان

ماڵپەڕی زانکۆی ئێم ئای تی\*

* [www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2011/subject-rankings/engineering/civil-engineering پلەبەندیی زانکۆکان، کیوو ئێس]

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
* دەروازەی زانست
* دەروازەی زانکۆکان
# شەو لە مۆزەخانەکەدا

|  |
| --- |
| *شەو لە مۆزەخانەدا* |
|  |
| دەرھێنەر | شاون لێڤی |
| کاست | بێن ستیلەر،
ڕۆبن ویلیامس |
| کۆمپانیای بڵاوکەرەوە | توێنتیس سێنچوری فۆکس |
| ڕێکەوتی دەرچوون | ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦ |
| ماوەی فیلم | ١٠٨ خولەک |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکان |
| زمان | ئینگلیزی |
| تێچوون | ١١٠ ملیۆن دۆلار |
| داھات | ٥٧٤.٥ ملیۆن دۆلار |

**شەو لە مۆزەخانەدا** (بە ئینگلیزی: Night at the Museum) فیلمێکی ئەمریکیی ساڵی ٢٠٠٦ە، فانتازی و کۆمێدی و سەرکەشییە. چیڕۆکی فیلمەکە لە پەرتووکێی منداڵانەوە وەرگیراوە بە ھەمان ناوە. لە ٢٢ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٦ بڵاوکراوەتەوە لەلایەن توێنتیس سێنچوری فۆکس. شاون لێڤی دەرھێنەری فیلمەکەیە، ھەریەکە لە بێن ستیلەر و ڕۆبن ویلیامس ڕۆڵیان تێدا گێڕاوە.

## سەرچاوە

* ویکیپیدیای ئینگلیزی، «٢٧ی حوزەیران، ٢٠١٥».

* دەروازەی ھۆڵیوود
* ھێمای دەروازەدەروازەی خەیاڵی زانستی
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی فیلم
* دەروازەی دەیەی ٢٠٠٠
* دەروازەی کەنەدا
* دەروازەی کۆمیدیا
# ویکیھەواڵ

ویکی ھەواڵ| The current Wikinews logo |
| Screenshot of wikinews.org |
| چەشنی وێبگە | ویکی ڕۆژنامەوانی |
| بەردەستە بە | فرە زمانەوانی (0 چالاک) |
| بارەگا | مەیامی, فلۆریدا |
| خاوەن | دامەزراوەی ویکیمیدیا |
| دروستکراو لەلایەن | کۆمەڵگای ویکیمیدیا |
| وێبگە | wikinews٫org |
| بازرگانی | نەخێر |
| تۆمارکردن | ھەڵبژاردە |
| خستنەکار | ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٤ (٢٠٠٤-١١-08) |
| مۆڵەتنامەی ناوەڕۆک | CC-BY |

**ویکیھەواڵ** پڕۆژەیەکی بڵاوکاری ھەواڵی ناوەڕۆک ئازادی سەربە دامەزراوەی ویکیمدیایە جێمی وەیڵز ویکیھەواڵی بەوە لە ویکیپیدیا جیاکردۆتەوە کە ئەڵێت "ھەموو چیرۆکێکی ناو ویکیھەواڵ پێویستە بە شێوەی ھەواڵی بنووسرێت بە پێچەوانەی وتارێکی ئینکلۆپیدیایی" وە لە حوزەیرانی ٢٠٢٦وە، ویکیھەواڵ بە ٢٩ زمان و بەبەشداری -1 سەرنووسەری چالاک لە کۆی -1 وتاری ھەواڵی بەردەستە

## بەستەرە دەرەکییەکان

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ڕۆژنامەوانی
* دەروازەی ئینتەرنێت
* دەروازەی ڕووداوە بەردەوامەکان
# بۆرسەی نیۆیۆرک

| بۆرسەی نیۆیۆرک |
| --- |
|  |
|  باڵەخانەی بۆرسەی نیۆیۆرک لە ٢٠١٥ |
| چەشن | بازاری سەودا |
| شوێن | نیویۆرک، نیویۆرک، ویلایەتە یەکگرتووەکان. |
| دامەزران | ١٧ی ئایاری ١٧٩٢ (١٧٩٢-٠٥-17) |
| خاوەن | Intercontinental Exchange |
| Key people | * جێفری سپرێکەر (سەرۆکی ئەنجومەنی بەڕێوەبردن)
* بێتی لیوو (جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی بەڕێوەبردن)
* ستێیسی کەنینگھام (سەرۆک)
 |
| دراو | دۆلاری ئەمریکی |
| No. of listings | ٢٬٤٠٠ |
| Market cap | US٢٢٫٩ تریلیۆن دۆلاری ئەمریکی (٢٠١٩) |
| قەبارە | US$20.161 trillion (2011) |
| Indices | * Dow Jones Industrial Average
* S&P 500
* NYSE Composite
 |
| ماڵپەڕ | nyse.com |

**بۆرسەی نیۆیۆرک** (بە ئینگلیزی: New York Stock Exchange) گەورەترین بازاری سەودای جیھانی لە بەھای بازاڕیی کۆمپانیاکانی ڕیزبەند کراو بە ٣٠٫١ تریلیۆن دۆلار تا شوباتی ٢٠١٨.
بەھای مامناوەندی مامەڵەی ڕۆژانە نزیکەیی ١٦٩ میلیارد دۆلار لە ٢٠١٣ بوو. شوێنی کڕین و فرۆشتن لە ١١ وال ستریت دیاری کراوە و پێکھاتووە لە ٢١ ژوور ئاسانکاری مامڵە دەکات.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێبگەی فەرمی

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی ئابووری
# سیئۆل

| سیئۆل |
| --- |
| بە كۆری: 서울특별시 |
|  |
| دامەزران | ٦ی حوزەیرانی ١٣٩٥ |
| ناوی خوازراو | 首爾 |
| ناو | Hán Thành |
| ناو بە زمانی فەرمی | 서울 |
| خوێندنەوەی ئای پی ئەی | səˈul |
| ناونراوە لەدوای | پایتەخت |
| ناسناوی خەڵک | 서울 시민، Seoulite، Séoulien، Séoulienne، Seulano |
| زمانی فەرمی | زمانی کۆری |
| کیشوەر | ئاسیا |
| وڵات | کۆریای باشوور |
| پایتەختی | کۆریای باشوور |
| پایتەخت | ناوچەی جونگ، سێئول |
| دابەشکاریی کارگێڕی | کۆریای باشوور |
| ناوچەی کاتی | UTC+09:00 |
| جێ | ناوچەی پایتەختی سێئول |
| Enclave within | پارێزگای گیۆنگگی |
| پۆتانی شوێن | ٣٧°٣٣′٣٦″N ١٢٦°٥٩′٢٤″E |
| نووسینگەی بەڕێوەبردن | Mayor of Seoul |
| سەرۆک | Oh Se-hoon |
| دەستەی جێبەجێکردن | Seoul Metropolitan Government |
| ئەنجومەنی یاسادانەر | Seoul municipal council |
| ئەندامی | تۆڕی شارە داھێنەرەکان لە یوونێسکۆ، فیدراسیۆنی شارە گەشتیارییەکانی جیھان |
| دانیشتووان | ٩٬٦٦٨٬٤٦٥ |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ٣٨ مەتر |
| ھاوسنوورە لەگەڵ | پارێزگای گیۆنگگی، ئینچیۆن |
| جێگەی دەگرێتەوە | Keijō |
| زمانەکان | زمانی کۆری |
| ڕووبەر | ٦٠٥٫٢٥ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| کۆدی پۆستە | 01000–01200 |
| وێبگە |  |
| وێبگەی فەرمی |  |
| بەستەری ھەواڵ |  |
| ھاشتاگ | Seoul، 서울 |
| وەسفی ئاڵا | flag of Seoul |
| ھێمای فەرمی | Ginkgo biloba، Forsythia، Pica pica |
| ئابووری بابەت | economy of Seoul |
| Time of earliest written record | ٤. سەدە پێش زایین |
| کۆدی تەلەفۆن | 02 |
| Category for honorary citizens of entity | Category:Honorary citizens of Seoul |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

| سۆول
서울 |
| --- |
| شار |
| ئاڵامۆر |
| سێئول لەسەر نەخشەی کۆریای باشوور |
| وڵات |  کۆریای باشوور |
| ژمارەی دانیشتووان (٢٠١٠) |
|  • سەرجەم | ١٠٬٤٦٤٬٠٥١ |
| وێبگە | english.seoul.go.kr |

**سۆول** یان **سۆل** یان **سەول** یان **سیئۆل** (بە کۆری: 서울؛ گۆکردنی کۆری: [səˈul] ( گوێگرتن)؛ وەرگێڕانی وشەبەوشە: «پایتەخت») بە فەرمی بە **شاری تایبەتی سۆول** ناسراوە، پایتەخت و گەورەترین کۆریای باشوورە. بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠٢٠، ژمارەی دانیشتووانی ئەم شارە ٩٬٩ ملیۆن کەس بووە.

## مێژوو

مێژووی شاری سۆول دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٨ی پێش زایین. سۆول لەلایەن شانشینی بایکجی دروست کرا کە پێی دەگوترا (وی ڕی سۆنگ) کە پایتەخی شانشینی بایکجی بوو، ھەردوو شانشینەکەی تریش چاویان بڕیبووە شاری سۆول. لە ساڵی ٣٩٢ی زایینی گۆگۆریۆ شاری سۆولی داگیرکرد بەسەر کردایەتی پاشا گوانگیتۆ دواتر شیلا لە ساڵی ٥٥١ ز شاری سۆولی داگیر کرد کە ناوەکەی گۆڕی بۆ ھانیانگ. لە سەردەمی شانشینی گۆگۆریۆش دا پایتەختی گۆگۆریۆ لەسەردەمی پاشا سوگ جۆنگ لە ساڵی ١١٠٤ سۆول ناوی نام گیۆنگ بوو لە سەردەمی جۆسۆنیش لە ساڵی ١٣٩٤ سۆول پایتەختی جۆسۆن بوو ناوی ھانسۆنگ بوو. سۆول ئێستا پایتەخی وڵاتی کۆریای باشوورە کە ناوەندێکی گرنگی سیاسی و بازرگانی و ئابوورییە. ڕێژەیی ژمارەی دانیشتووانی شاری سێئول بەپێی ئاماری ساڵی ٢٠١٣ ڕێژەیی دانیشتووانی ١٠٫٣٨٥٬٤٩٤ کەسە ڕووبەری شارەکە ١٨ کیلۆمەتر دووجایە و زۆرترین ژمارەی دانیشتووانی ھەیە لە ھەموو شارەکانی تری کۆریای باشوور.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی کۆریای باشوور
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ئۆڵۆمپیاد
* ھێمای دەروازەدەروازەی شارەکان
# ویلایەتی جی

جی لە ویلایەتی یان
**ویلایەتی جی** (چینی سادەکراو: 蓟 چینی دێرین: 薊 خوێندنەوە:جی) ویلایەتێکی دێرینی باکووری چین بوو لە سەردەمی شانگ و رۆژاوای ژۆو لە سەدەی ١١ی پێش زایین تا سەدەی ٧ی پێش زایین.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «ویلایەتەکانی ئیمپراتۆریەتی ژۆو»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
# فۆرچن گڵۆبڵ ٥٠٠

| فۆرچن گڵۆبڵ ٥٠٠ |
| --- |
| بە ئینگلیزی: Global 500 |
| ئافرێنەر | Fortune |
| وێبگە |  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**فۆرچن گڵۆبڵ ٥٠٠**، کە بە **گڵۆبڵ ٥٠٠یش** ناسراوە، ڕیزبەندییەکی ساڵانەیە بۆ ٥٠٠ کۆمپانیای سەرەکی جیھان بەپێی داھاتیان. پێرستەکەی ساڵانە لەلایەن گۆڤاری فۆرچنەوە کۆدەکرێتەوە و بڵاو دەکرێتەوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەڵمانیا
* دەروازەی ئابووری
* دەروازەی چین
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی ژاپۆن
* دەروازەی سویس
* دەروازەی کۆمپانیا
* دەروازەی فەڕەنسا
* دەروازەی کەنەدا
* دەروازەی کۆریای باشوور
# کۆریای باکوور

| کۆماری دیموکراتی گەلی کۆریاDemocratic People's Republic of Korea
조선민주주의인민공화국
朝鮮民主主義人民共和國 |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  | [[ی کۆریای باکوور |]] |

 |
|   |
| **پایتەخت** و
  | پیۆنگیانگ
 |
| زمانە فەرمییەکان | زمانی کۆری |
| دەوڵەت | دەسەڵاتێکی دیکتاتۆری کۆمۆنیزم و تاک کەسی و خانەدانی |
|  -  | سەرۆک | لە ئێستادا کیم جۆنگ ئون |
|  -  | سەرۆکی کۆریای باکوور | مارشاڵی سوپای کۆریای باکور |
| ڕووبەر |
|  -  |  | ١٢٠٬٥٤٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە  **ھەڵەی دەربڕین: پیتێکی نەناسراو ھەیە "١"** مایلی چوارگۆشە  |
| ژمارەی دانیشتوان |
|  -  | بەراوردی ٢٠٠٩ | ٢٤٬٠٥١٬٢١٨  |
| لای لێخوڕین | ڕاست |

**کۆریای باکوور** بە فەرمی **کۆماری دیموکراتی گەلی کۆریا** وڵاتێکە لە ڕۆژھەڵاتی کیشوەری ئاسیا. پایتەختەکەی شاری پیۆنگیانگە.

## مێژووی دەوڵەت

لە ساڵی ١٩٤٦ دا لە دەسەلاتی داگیرکاری ئمپراتۆرییەتی ژاپۆنی ڕزگاری بوو ھەر لەو ساڵە دا بە بڕیارێکی نەتەوەیەکگرتوەکانی ئەو سەردەمە نیوە دروگەی کۆریا بە ھێلێ پانی جوگرافی ٣٨ باکوور دا کرا بە دوو بەشەوە، بەشی باکووری سپێدرایە یەکێتی سۆڤیەتی جاران و باشوورەکەشی خرایە ژێر ڕکێفی ولایەتە یەگکگرتوەکانی ئەمریکاوە و بەو شێوەیەش گەل و خاکی کۆرییەکان تا بە ئەمرۆشی لەگە دابێت لە دابەش بوونە ڕزگاری نەبووە.

لە کۆریای باکوور بۆ یەکەمین جار، لە ساڵی ١٩٤٦ دا و لەژێر کاریگەری و لاسایی کردنەوەی یەکێتیی سۆڤیەت دا پارتی کۆمۆنیستی کۆریای باکوور **پارتی کرێکارانی کۆری** دامەزرا و ھاوکات لە ژێرچاودێری و بەڕێنوێنی بەرپرسانی مۆسکۆ حکوومەتی کاتی دامەزار کە لەلایەن کەسانێکەوە بەرێوە دەبرا، لەناویان دا ئیل سونگی ڕێبەری ڕۆحی و کۆمۆنیستەکانی کۆریا، لە سۆڤیەت خولی تایبەتیان بۆ کرابوویەوە و پەروەدەوە و گۆش کرا بوون.

پاش دوو ساڵ واتە لە ساڵی ١٩٤٨ دا بە پشتیوانی سۆڤیەت کۆماری گەلی دیموکراتی کۆریا دامەزرا و ھێزەکانی سۆڤیەت، لەو وڵاتە کشانەوە. ھێندەی نەبرد لە ساڵی ١٩٥٠ دا لە نێوان باکوور و باشووری کۆریا دا شەڕێکی خوێناوی ڕووی دا. لەو شەرە دا چینییەکان و سۆڤیەت پشتیوانیان، لە باکوور کرد و ئەمریکاش پشتی باشوورییەکانی گرت. پاش ٣ ساڵ لە شەڕی ماڵوێرانکەر و گیان لەدەستدانی ھەزاران کەس، لە ساڵی ١٩٥٣ دا ھەرد دوو لا ئاگربەستیان مۆر کرد و بەفەرمی نیوە دوورگەی کۆریا بۆ دوو بەشی باکوور و باشوور دابەش کرا و ناوچەیەکی تامپۆن  *قەدەخەکراو*  ی بێچەک، لە نێوانیان دا دەستنیشان کرا.

## دانیشتووان

بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی کۆریای باکوور ٢٥٬٠٢٦٬٥٨٨ کەس بووە کە دەکاتە ٠٫٣٥ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٣٫٧ ساڵە. ھەروەھا ٦١ لەسەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی کۆریای باکوور
* دەروازەی کۆریا
* ھێمای دەروازەدەروازەی شەڕی سارد
* دەروازەی وڵاتەکان
# تیرانا

| تیرانا |
| --- |
| شار |
| Tiranë |
| ئاڵادروشمی خانەدانی |
| وڵات |  ئالبانیا |
| ژمارەی دانیشتووان (٢٠٠٨) |
|  • سەرجەم | ٦١٨٤٣١ |
| وێبگە | www.tirana.gov.al |

**تیرانا** پایتەختی وڵاتی ئەڵبانیایە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ٦١٨,٤٣١ کەس بووە.

## سەرچاوەکان

ویکیپیدیای ئینگلیسی

* دەروازەی ئەلبانیا
* دەروازەی جوگرافیا
# ھەرێمی کانگوۆن (کۆریای باشوور)

| ھەرێمی کانگوۆن Gangwon Province
강원도 |
| --- |
| هەرێم |
| کۆری transcription(s) |
|  • هانگۆل | 강원도 |
|  • هانجا | 江原道 |
|  |
|  |
| وڵات | کۆریای باشوور |
| ناوچە | کوانگدۆنگ (یۆنگسۆ: ڕۆژئاوای کانگوۆن؛ یۆنگدۆنگ: ڕۆژهەڵاتی کانگوۆن) |
| پایتەخت | چونچیۆن |
| دابەشکراوەکان | ٧ شار؛ ١١ ناوچە |
| دەسەڵات |
|  • پارێزگار | چۆی موون-سوون |
| ڕووبەر |
|  • سەرجەم | ٢٠.٥٦٩ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٧٫٩٤٢ میلی چوارگۆشە) |
|  • پلە | ٢ـەم |
| ژمارەی دانیشتووان (تشرینی یەکەم، ٢٠١٤) |
|  • سەرجەم | ١.٥٤٢.١٤٧ |
|  • پلە | ٨ـەم |
|  • چڕی | ٧٥.٤ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (١٩٥ کەس لە میلی چوارگۆشە) |
| دروشمی گەورەشار |
|  • گوڵ | گوڵە ئەزيڵياى شاهانە |
|  • دار | سنەوبەری كۆرايەنسيس |
|  • باڵندە | کراکی ژاپۆنی |
| شێوەزار | کانگوۆن، هیۆنگسانگ |
| وێبگە | gwd.go.kr |

**کانگوۆن-دۆ** (بە هانگۆل: 강원도؛ بە ھانجا: 江原道)، هەرێمێکی کۆریای باشوورـە، بەپێی سەرژمێری تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠١٤ ڕێژەی دانیشووتانی ئەم هەرێمە گەیشتوتە ١.٥٤٢.١٤٧ کەس.

## سەرچاوە

* ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Gangwon Province, South Korea

* دەروازەی کۆریای باشوور
# سکرتێری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

| سکرتێری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ویلایەت |
| --- |
| مۆری سکرتێری ویلایەتە یەکگرتووەکان |
| ئاڵای سکرتێری ویلایەتە یەکگرتووەکان |
| **ئێستا تۆنی بلینکن** لە ٢٦ی کانوونی دووەمی ٢٠٢١ (ە)وە |
| وەزارەتی کاروباری دەرەوە ولایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| نازناوی پایە | Mr./Madam Secretary (informal) خاوەن پایە (formal) His/Her Excellency (diplomatic) |
| ئەندامێتی | Cabinet National Security Council |
| بەرپرسیارێتی | سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان |
| بارەگای تر | واشینگتن دی سی |
| دەستنیشانکەر | سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان لەگەڵ ئەنجوومەنی پیران ڕاوێژ و ڕەزامەندی |
| بەڵگەنامەی دامەزراندن | 22 U.S.C. § 2651 |
| پایەی پێشوو | Secretary of Foreign Affairs |
| دامەزراندنی پایە | ٢٧ی تەممووزی ١٧٨٩ (١٧٨٩-٠٧-27) |
| یەکەم خاوەن پایە | تۆماس جێفەرسۆن |
| پایەی دواتر | Fourth |
| جێگر | Deputy Secretary of State |
| مووچە | Executive Schedule, Level I |
| ماڵپەڕ | www.state.gov |

**سکرتێری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا** (بە زۆری وەک: سکرتێری ویلایەت) سەرۆکی بەشی کاروباری دەرەوەی ئەمریکایە) بەشەکە مامەڵە  لەگەڵ کاروبارەکانی دەرەوە دەکات و ئەندامی کابینەی سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکانە سەرۆکی وڵات خۆی ھەڵی دەبژێرێت کێ ببیت بە سکرتێر. بەڵام ئەنجوومەنی پیران پێویستە ڕەزامەندی لەسەر ئەو کەسە بدەن کە دەبێتە سکرتێری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

پۆستی سکرتێری لە ٦ی نیسانی ١٧٨٩ دروستکرا. و تۆماس جێفەرسۆن یەکەم سکرتێری ئەمریکا بوو.ئەگەر شتێک بەسەر سەرۆک ھات ئەوە سکرتێر دەبێتە چوارەم کەس بۆ پێگەی سەرۆکاییەتی.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «United States Secretary of State»، ویکیپیدیای ئینگلیزی سادە. سەردان لە ٢٢ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢.

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی یاسا
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
# یاھوو!

| یاھوو! |
| --- |
|  |
| پیشەسازی | web portal |
| دامەزران | ٣١ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٣ |
| دامەزرێنەر | David Filo، Jerry Yang |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| شوێنی دامەزران | سەنیڤاڵ |
| خاوەن | Yahoo Inc. |
| شوێنی بارەگاکان | سەنیڤاڵ |
| ڕووداوە بەرچاوەکان | Yahoo! data breaches، 2012 Yahoo! Voices hack، Yahoo 2013 data breach، Yahoo 2014 data breach |
| خەڵاتەکان | Silver Anvil Award |
| کارپێکەر | Yahoo Inc. |
| وێبگە |  |
| بەستەری وەسفکراو |  |
| کۆد (٢٠١٢) | 10011250، 10011568 |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

لۆگۆی وێبگەی یاھوو
دامەزرێنەرانی یاھوو! (جێری یانگ و دێڤێد فیلۆ)
**یاھوو** (بەئینگلیزی: Yahoo!) کومپانیایێکی ئینتەرنێتی ئەمریکییە ک لە ڕۆژی ١ی ئازاری ١٩٩٥ لەلایەن جێری یانگ و دێڤید فیلۆ دامەزرا.

## ناو

ئەم وشەیە بۆ یەکەمجار لە پەرتووکت گەشتنامەی گالیڤەر بەکارھاتووە و بەمانای کەسێکە کە ھەڵسوکەوت و ڕواڵەتێکی ناشیرینی ھەبێ. دامەزرێنەرانی ئەم کۆمپانیایە جێری یانگ و دێڤید فیلۆ بۆیە ئەم ناوەیان ھەڵبژارد چون پێیان وابوو بۆ خۆیان یاھوون.

## وێبگە

کۆمپانیاکە خاوەن وێبگەیەکی بەناوبانگە کە چەندین خزمەتگوزاری لەخۆوە دەگرێت لەوانە:

* پۆستی ئەلیکترۆنی
* ھەواڵ
* ھەواڵی تایبەت بە وەرزش
* ھەواڵ و چالاکییەکانی سینەما و تەلەڤیزیۆنی
* ئابووری و گەڕان بە دوای کار
* بەشی تایبەت بە ژنان
* بازاڕی فرۆشی
* یاری
* وتووێژ (چات)

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێبگەی یاھوو

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی کالیفۆڕنیا
* دەروازەی ئینتەرنێت
* دەروازەی کۆمپیوتەر
* دەروازەی کۆمپانیا
# کۆگنیزانت

یەکێکە لە کۆمپانیاکانی بواری تەکنۆلۆژیا ، کۆمپانیاکە لەساڵی ١٩٩٤ دامەزراوە لەلایەن کومار مەھادیڤا

## سەرچاوە

*

* دەروازەی زانست

* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
# پۆڵای ژەنگنەھێن

| پۆڵای ژەنگنەھێن |
| --- |
| لقی | alloy steel |
| زانا | Harry Brearley |
| کاتی دۆزینەوە | ١ی کانوونی دووەمی ١٨٧٢ |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**پۆڵای ژەنگنەھێن** یان **پۆڵای دژەژەنگ** داڕشتەیەک ئاسنە کە بەرگەی ژەنگ و داخوران دەگرێت. داگری لانیکەم ١٠٫٥٪ کرۆمە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی زانستی ماددە
* دەروازەی کیمیا
# سەرمایەداری

پۆستەری دژە سەرمایەداری لەساڵی ١٩١١
**سەرمایەداری** یان **کاپیتالیزم** (بە ئینگلیزی: Capitalism) سیستەمێکی ئابوورییە کە لەسەر بنەمای خاوەندارێتی تایبەتی ئامرازەکانی بەرهەمهێنان و کارکردنیان بۆ قازانج دامەزراوە. سیستەمێکی ئابوورییە ڕێگە بە خاوەندارییەتی تاک و کەرتی تایبەت و کۆمپانیاکان دەدات بە ئازادانە کار بکەن واتا بۆ دیاریکردنی نرخی بەرھەمەکانیان ئازادانە بێت کە بەم شێوازە دەڵێن بازاڕی ئازاد، بەرچاوکەوتنی سەرمایەداری بۆ شۆڕشی پیشەسازی دەگەڕێتەوە، ھزر و چەمکی سەرمایەداری لەگەڵ لیبرالیزم دەگونجێت بەڵام بەپێچەوانە ناگونجێت لەگەڵ کۆمۆنیزم و ئەنارکیزم وە بەشێک لە سۆسیالیزمەکان چونکە ئەوان بەتەواوی سەرمایەداری ڕەت دەکەنەوە بەو بیانووەی سەرمایەداری دەبێتە ھۆی درووستبوونی چینایەتی و خراپبوونی باری ژیانی کرێکاران و ڕەنجدەران.

ئابووری بازاڕ لە ژێر چەندین شێوەی حکومەت و لە چەندین کات و شوێن و کولتووری جیاوازدا بوونیان هەبووە. کۆمەڵگا سەرمایەدارییە مۆدێرنەکان لە ئەوروپای ڕۆژئاوا لە پرۆسەیەکدا گەشەیان کرد کە شۆڕشی پیشەسازیی لێکەوتەوە. سیستەمی سەرمایەداری بە پلەی جیاواز لە دەستێوەردانی ڕاستەوخۆی حکومەت، لەو کاتەوە بووەتە باڵادەست لە جیهانی ڕۆژئاوادا و بەردەوام لە بڵاوبوونەوە. گەشەی ئابووری مەیلێکی تایبەتمەندی ئابوورییە سەرمایەدارییەکانە.

## ڕەخنەگرانی سەرمایەداری

زۆرێکن لەوانەی ڕەخنەدەگرن لە سەرمایەداری ئەوانیش زۆرتر کۆمۆنیزم و ئەنارکیزم وە بەشێک لە سۆسیالیزمەکانن لەنێو سەدەی ھەژدەم و نۆزدەم کارڵ مارکس و فرێدریش ئەنگەڵس بوون وە لەسەدەی بیستەم کاریگەری ڕۆزا لوکسەمبورگ دەردەکەوێت وە لەسەدەی بیست و یەکەمیش میخایل خازین و لیندۆن لاروش.

## ئەمانەش ببینە

* مێژووی سەرمایەداری
* ئادەم سمیت
* دەیڤد ھیووم
* لیبرالیزم

## پێڕست

* دەروازەی ئابووری
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی کۆمپانیا
* دەروازەی فەلسەفە
* دەروازەی کۆمەڵگا