# ئەفسانە

| ئەفسانە |
| --- |
|  |
| لقی | work of fiction، traditional story |
| لێکۆڵینەوە لەلایەن | storiology |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ئەفسانە** ئەو چیرۆکەیە کە لە بەستێنێکی مێژووییدا دانراوە بەڵام داگری پێکھێنەگەلی خەیاڵی و نامێژوویییە. ئەفسانەکان ئەو چیرۆکە زۆر کۆنانەن کە بەڵگە بۆ سەلماندیان نییە. ئەفسانە و ئوستوورە زۆر لە یەک نزیکن.

## بنەچە و سەرچاوە

ھۆڵگەر دانسکە، کەسایەتییەکی ئەفسانەیی
«Legend» وشەیەکی قەرزە لە فەڕەنسیی کۆنەوە کە لە دەوروبەری ١٣٤٠ چووەتە ناو بەکارھێنانی ئینگلیزییەوە. ناوی فەڕەنسیی کۆنی «لێژاند» لە «لیجێندا»ی لاتینیی سەدەکانی ناوین وەرگیراوە. لە بەکارھێنانی سەرەتاییی زمانی ئینگلیزیدا، وشەکە ئاماژەی بە گێڕانەوەی ڕووداوێک دەکرد. وشەی «legendary» لە بنەڕەتدا ناوێک بوو (لە ١٥١٠کاندا ناسێنرا) بە واتای کۆمەڵە یان دەستەیەکی ئەفسانەکان. ئەم وشەیە گۆڕا بۆ «ئەفسانەگەری»، و «ئەفسانەیی» بوو بە شێوەی ئاوەڵناو.

تا ساڵی ١٦١٣، پرۆتێستانتە ئینگلیزی ئاخێوەکان دەستیان کرد بە بەکارھێنانی وشەکە کاتێک دەیانویست ئاماژە بەوە بکەن کە ڕووداوێک (بەتایبەتی چیرۆکی ھەر پیرۆزێکی دانپێنەنراو لە «کردەوە و ئاسەوارەکان»ی جۆن فۆکسدا) خەیاڵییە. بەم شێوەیە، «ئەفسانە» واتا نوێیەکانی وەک «بەڵگە نەکراو» و «پڕوپووچ»ی بەدەست ھێنا، کە لە واتای «ساڵنامە» جیای دەکاتەوە.

لە ١٨٦٦دا، جەیکۆب گریم چیرۆکی پەرییانی وەک «شیعری، ئەفسانە مێژوویی» وەسف کرد. زانا سەرەتایییەکانی وەک کارڵ وێھران فریدریش ڕانکێ و ویڵ ئێریچ پێوکێرت شوێن نموونەکەی گریم کەوتن لە تیشک خستنە سەر تەنھا گێڕانەوەی وێژەیی، شێوازێک کە بەتایبەتی دوای ١٩٦٠کان دەوڵەمەندتر بوو، بە چارەسەرکردنی پرسیارەکانی پەیوەست بە نواندن و تێڕوانینە مرۆڤناسی و دەروونییەکان کە لە ڕەچاوکردنی چوارچێوەی کۆمەڵایەتیی ئەفسانەکاندا دابین کراون. پرسیارەکانی پۆلێنکردنی ئەفسانەکان، بە ھیوای کۆکردنەوەی زنجیرەیەک پۆلی لەسەر بنەمای ناوەڕۆک لەسەر ھێڵی پێڕستی چیرۆکی میللیی ئارنێ–تۆمپسۆن، بووە ھۆی گەڕان بەدوای تێکەڵەیەکی نوێی فراوانتردا.
لە ھەوڵێکی سەرەتاییدا بۆ پێناسەکردنی ھەندێک پرسیاری سەرەتایی کە لە کاتی لێکۆڵینەوە لە چیرۆکە میللییەکاندا کاریگەر بوون، فریدریش ڕانکێ لە ١٩٢٥دا ئەفسانەی میللیی وەک «گێڕانەوەیەکی باو بە ناوەڕۆکێکی خەیاڵیی ناڕاستی بابەتییانە» وەسف کرد، پێگەیەکی ڕەتکەرەوە کە دواتر تا ڕادەیەکی زۆر دەستبەرداری بوون.

بە بەراورد لەگەڵ چیرۆکی میللیی زۆر ڕێکخراو، ئەفسانە تا ڕادەیەک بێشێوەیە، ھێلموت دی بوور لە ١٩٢٨دا ئاماژەی پێ کردووە. ناوەڕۆکی گێڕانەوەی ئەفسانە بە شێوەیەکی واقیعییە، نەک تەنزی چیرۆکی میللی؛ ویلھێلم ھایسکە ئاماژەی بە لێکچوونی مۆتیفەکان لە ئەفسانە و چیرۆکی میللیدا کرد و گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە، سەرەڕای شێوە واقیعییەکەی، ئەفسانە لە چیرۆکی میللی مێژووییتر نییە.

لە «پێشەکییەک بۆ زانستی مێژوو» (١٩٢٨)، ئێرنست بێرنھایم جەختی لەوە کردەوە کە ئەفسانە تەنھا دەنگۆیەکی لەمێژینەیە. گۆردۆن ئاڵپۆرت توانای مانەوەی ھەندێک دەنگۆی بۆ ئەو بارودۆخە کولتوورییە بەردەوامەی مێشک گەڕاندەوە کە تێیدا بەرجەستە دەبن و کۆ دەبنەوە؛ بەم شێوەیە «ئەفسانە شارستانییەکان» تایبەتمەندییەکی دەنگۆن. کاتێک ویلیام ھیوو جانسن پێشنیاری کرد ئەو ئەفسانانەی کە بە خێرایی ون دەبن «ئەفسانە کورتخایەنەکان» بن و ئەوانەی بەردەوامن ناویان بنرێت «ئەفسانە درێژخایەنەکان»، جیاوازیی نێوان ئەفسانە و دەنگۆ بە شێوەیەکی کاریگەر لەناو چوو، تانگەرلینی گەیشتە ئەم ئەنجامە.

## لیجێندای مەسیحی

لە واتایەکی بەرتەسکی مەسیحیدا، «لیجێندا» («ئەو شتانەی کە دەبێت بخوێنرێنەوە [لە ڕۆژێکی دیاریکراودا، لە کڵێسادا]») گێڕانەوەی ژیاننامەی پیرۆزان بوون، کە زۆربەی جار لە پەرتووکێکی ئەفسانەدا کۆ دەکرانەوە. لەبەر ئەوەی ژیانی پیرۆزان زۆربەی جار لە زۆر چیرۆکی پەرچوودا جێیان دەبووەوە، «ئەفسانە»، لە واتایەکی فراوانتردا، ئاماژە بوو بۆ ھەر چیرۆکێک کە لە چوارچێوەیەکی مێژووییدا بێت، بەڵام توخمە سەروو سروشتی، خودایی یان خەیاڵییەکانی تێدا بێت.

## نەریتی زارەکی

ئەو مێژووەی بە زارەکی پارێزراوە لە ڕێگەی چەندین نەوەوە، زۆربەی جار بە تێپەڕبوونی کات شێوەیەکی زیاتر گێڕانەوەیی یان ئەفسانەیی وەردەگرێت، بۆ نموونە نەریتە زارەکییەکانی دەریاچە گەورەکانی ئەفریقا.

## پێڕستی ئەفسانە کوردییەکان

* ئەفسانەی کوڕ سەیاێ
* ئەفسانەی زرێوار

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ھۆڵیوود
* دەروازەی فیلم
* دەروازەی وێژە
* دەروازەی وڵاتەکان
* دەروازەی زانست
* دەروازەی مێژوو