Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# گامبیا

| کۆماری گامبیا |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **دروشم:**"پێشکەوتن، ئاشتی، خۆشگوزەرانی" |
| **سروود:**"بۆ گامبیا خاکەکەمان"Duration: 1 minute and 20 seconds.1:20 |
| شوێنی گامبیا لە نەخشەدا (سەوزی تۆخ) لە ڕۆژئاوای ئەفریقا  شوێنی گامبیا لە نەخشەدا (سەوزی تۆخ) لە ڕۆژئاوای ئەفریقا |
| **پایتەخت** | بانجول
 |
| گەورەترین metropolitan area | سێراکوندا |
| زمانە فەرمییەکان | ئینگلیزی |
| زمانی نەتەوەیی | List:* ماندینکا
* پوولار
* وۆلۆف
* سەرەر
* جۆلا
* ئینگلیزی
* عەرەبی
* بالانتا
* عەرەبی حەسانییە
* جۆلا-فۆنیی
* ماندجاک
* مانکانیا
* نوون
* کانگین
* دایولا
* فولا
* کارۆن
* کاسۆنکی
* سۆنینکی
* زمانی ئاماژەی گامبیایی
* فەڕەنسی
 |
| **گرووپە ڕەگەزییەکان** (سەرژمێری ٢٠١٣) | * 34.4% Mandinka
* 24.1% Fula
* 14.8% Wolof
* 10.5% Jola
* 8.2% Soninke
* 3.1% Serer
* 1.9% Manjago
* 1.3% Bambara
* 0.5% Aku
* 1.5% other
 |
| ناوی هاووڵاتی | گامبیایی
  |
| دەوڵەت | Unitary presidential republic |
|  -  | President | ئاداما بارۆو |
|  -  | Vice President | Muhammad B.S. Jallow |
|  -  | Speaker of the National Assembly | Fabakary Jatta |
|  -  | Chief Justice | Hassan Bubacar Jallow |
| یاسادانەر | National Assembly |
| سەربەخۆیی |
|  -  | from the United Kingdom | 18 February 1965  |
|  -  | dissolution of the Senegambia Confederation | 30 September 1989  |
| ڕووبەر |
|  -  | سەرجەم | ١١,٣٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە (159th) ٤,٠٠٧ مایلی چوارگۆشە  |
|  -  | ئاو (%) | 11.5 |
| ژمارەی دانیشتوان |
|  -  | بەراوردی 2022 | 2,413,403 (144th) |
|  -  | چڕی | 176.1 کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (74th) ٤٢٥٫٥کەس لە مایلی چوارگۆشە |
| **GDP** (PPP) | بەراوردی 2022 |
|  -  | سەرجەم | $6.7 billion (166th) |
|  -  | سەرانە |  $2,640 (175th) |
| **GDP** (nominal) | بەراوردی 2022 |
|  -  | سەرجەم | $2.1 billion (185th) |
|  -  | سەرانە |  $846 (180th) |
| **Gini** (2015) | 35.9  |
| **HDI** (2021) | 0.500 (١٧٤th) |
| دراو | Gambian dalasi (`GMD`)  |
| ناوچەی کاتی | GMT (UTC ) |
|  | *Daylight saving time is not observed* |
| لای لێخوڕین | right |
| کۆدی ISO 3166 | GM |
| پاوانی ئینتەرنێت | .gm |
| کۆدی تەلەفۆن | +220 |

**گامبیا** بە فەرمی **کۆماری گامبیا** (بە ئینگلیزی: *Republic of Gambia*) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا، پایتەختی ئەم وڵاتە شاری بانجولە.

## ئایین

| ئایینەکان لە گامبیا |
| --- |
| **ئایینەکان** |  |  | **ڕێژە** |  |
| مسوڵمان |    | ٩٢٫٠٪ |
| مەسیحی |    | ٨٫٠٪ |

## پێشانگا

Senegambian stone circles (megaliths) which run from Senegal through the Gambia and are described by UNESCO as "the largest concentration of stone circles seen anywhere in the world".
The British Governor, George Chardin Denton (1901–1911), and his party, 1905
Elderly Gambian woman
## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی وڵاتەکان
# سەلامەتیی خۆراک

تاقیگەی FDA پشکنینی خواردنە دەریایییەکان دەکات بۆ دۆزینەوەی وردە زیندەوەران.
**سەلامەتی خۆراک** یان **پاکوخاوێنی خۆراک** وەک شێوازێکی زانستی/ڕێکوپێک بەکاردێت کە باس لە مامەڵەکردن، ئامادەکردن و ھەڵگرتنی خۆراک دەکات بە شێوەیەک کە ڕێگری لە نەخۆشییە گواستراوەکانی خۆراک دەکات. ڕوودانی دوو حاڵەت یان زیاتر لە نەخۆشییەکی ھاوشێوە کە لە ئەنجامی خواردنی خۆراکێکی باوەوە دروست دەبێت بە بڵاوبوونەوەی نەخۆشییە گواستراوەکانی خۆراک ناسراوە. ئەمەش کۆمەڵێک ڕۆتین لەخۆدەگرێت کە پێویستە پەیڕەو بکرێن بۆ دوورکەوتنەوە لە مەترسییە تەندروستییە ئەگەرییەکان. بەم شێوەیە زۆرجار سەلامەتی خۆراک لەگەڵ بەرگری خۆراکدا سەرییەک دەکەوێت بۆ ڕێگریکردن لە زیانگەیاندن بە بەکارھێنەران. ڕێڕەوەکانی ناو ئەم ھێڵە بیرکردنەوە سەلامەتییە لە نێوان پیشەسازی و بازاڕ و دواتر لە نێوان بازاڕ و بەکاربەردا. لە ڕەچاوکردنی پراکتیزەکانی پیشەسازی بۆ بازاڕ، ڕەچاوکردنی سەلامەتی خۆراک سەرچاوەی خۆراک دەگرێتەوە لەوانە پراکتیزەکانی پەیوەست بە ناونانی خۆراک، پاکوخاوێنی خۆراک، زیادکەری خۆراک و پاشماوەی قڕکەر، ھەروەھا سیاسەتەکانی بایووەتەکنەلۆژیا و خۆراک و ڕێنمایییەکان بۆ بەڕێوەبردن لە سیستەمی پشکنینی ھاوردە و ھەناردەکردنی حکوومەت و بڕوانامەدان بۆ خۆراکەکان. لە ڕەچاوکردنی شێوازەکانی بازاڕ بۆ بەکاربەر، بیرکردنەوەیەکی ئاسایی ئەوەیە کە خۆراک دەبێ لە بازاڕدا سەلامەت بێت و نیگەرانی گەیاندنی سەلامەت و ئامادەکردنی خۆراکەکە بۆ بەکاربەر. سەلامەتی خۆراک و ژیواندن و ئاسایشی خۆراک پەیوەندییەکی نزیکیان ھەیە. خۆراکی ناتەندروست سووڕێکی نەخۆشی و بەدخۆراکی دروست دەکات کە کاریگەری لەسەر کۆرپە و گەورەکانیش دەبێت.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی خۆراک
* دەروازەی تەندروستی
* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی ئابووری
* دەروازەی لەشی مرۆڤ
* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی خواردنەوە
# تاوە

جۆرێکی تاوە کە دیزاینکراوە بۆ چێشتلێنانی مەتبەخ
**تاوە** یان **تاوا** (بە شێوەیەکی سەرەکی لە نیمچەکیشوەری ھیندی باوە)، *ساج* (بە عەرەبی) و سەرجەم جۆرەکانی تری، بریتییە لە ئامراز یان کەلوپەلێکی کانزایی بۆ چێشتلێنان. تاوە گۆڕاوە و شێوەی جۆراوجۆری ھەیە، دەکرێ تەخت بێت، بەڵام زیاتر بە لای بەرز و ناوقوڵ بڵاوە.

ھەندێک لە تاوە ھیندییەکان دەستیان ھەیە، و دەکرێ لە ئاسن یان فافۆن، یان لە پۆڵا دروست بکرێت. تاوە و ساج لە چێشتخانەکانی باشوور و ناوەڕاست و ڕۆژاوای ئاسیا و ھەروەھا قەوقاز و بالکان بەکاردەھێنرێت.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی ئێران
* دەروازەی تورکیا
* دەروازەی خۆراک
# چیچاڵ

**چیچاڵ**، **چیچال**، **چیچار** یان **پەنیری ڕیچاڵ** جۆرێک پەنیرە کە لە باکوور و ڕۆژھەڵاتی کوردستان، ئەرمەنستان و گورجستان بەرھەم دەھێنرێت.

بەھۆی تەکنیکی بەرھەمھێنانی پەنیرەکە وەکوو پرچی ژنان بە چەو دێت. پەنیری چیچاڵ بەتازە ناخۆرێت و دەبێت کۆنە ببێت، چۆنکە ئاوا بەچێژتر دەبێت. بەھۆی ئەوەیکە پەنیری چیچاڵ پارێز دەکرێت تا کۆن بێت، ڕەنگی ئەویش دەگۆڕێت.

لە زمانی ئەرمەنی بەم پەنیرە *چێچیل* (Չեչիլ) و لە زمانی گورجی *چێچیلی* (ჩეჩილი) دەڵێن.

## پێشانگا

*
*

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Çîçal»، ویکیپیدیای کوردیی کورمانجی. سەردان لە ١٣ی ئابی ٢٠٢١.

* دەروازەی خۆراک
* دەروازەی کوردستان
* دەروازەی ئەرمەنستان
* دەروازەی گورجستان
* دەروازەی تورکیا
# پڵاو

**پڵاو**، **پڵەو**، **پیلاڤ**، **پراو**، **برێنجینە**، **بەرزە** بە شێوەیەک لە کوڵاندنی برنج دەگۆترێت کە لە خواردنەکانی ڕۆژھەڵاتی ناوینە و لە چێشتی کوردی، ئێرانی، پاکستانی، ئەفغانستانی، ئازەربایجانی، تورکی، عەرەبی، ئەرمەنی، … زۆر بابە. پڵاو لە سەرەتاوە لە وڵاتی ھند داھێنراوە و بە ھەموو شوێنی جیھاندا ناساندراوە. بۆیە پڵاو ئێستاکە چێشتێکی جیھانییە و جگە لە ھند و ڕۆژھەڵاتی ناوین لە ھەموو شوێنی جیھاندا دەکۆڵێندرێت.

پڵاو لەگەڵ چڵاو جیاوازە. چڵاو برنجێکی کوڵاوی بێ تێکەڵاوییە، بەڵام پڵاو بە برنجێک دەگۆترێت کە وێڕای خواردنەکانێکی دیکە وەکوو گۆشت، سەوزە، دانەوێڵە، وشکەبار، میوەکان، ئەدوا و … دەکوڵێندرێت و دەتوانێن بە دوو شێوەی مەکەش (کەتە)یان پاڵێوراو بەرھەم بھێنرێت.

لە چێشتی کوردی چەندین جۆر پڵاو وەکوو سێف پڵاو، ئەسەمۆڵی پڵاو، نیسک پڵاو و … دەکوڵێندرێت.

## وشەڕەت

وشەی پڵاو یان پیلاڤ لە زمانە دراڤیدییەکان ھاتووە. لە زمانی تامیلیی نوێ وشەی پوڵوککو (puḷukku) بە واتای چێشتی کوڵاو یان نێوەکوڵاو بە جێ ماوەتەوە. ھەروەھا لەو زمانە دراڤیدییە نوێیە بە برنجی کوڵاو پوڵوککال (puḷukkal) دەڵێن. ئەم وشە لە زمانە دراڤیدییە کۆنەکان چووە نێوی زمانی سانسکریتەوە. لەو زمانە بەم جۆرە چێشتە دەڵێن پولاکە (pulāka) لە بە واتای تۆپەڵەی برنجە. لە زمانی ھندیی نوێ بە چێشتی برنج و گۆشت دەڵێن پولاڤ (pulāv). ئەم وشە لە زمانی فارسی بووە بە پولەو (pulaw). وشەکە لە زمانی ئینگلیزیی بەریتانی و ئینگلیزیی گەلانی کۆمۆنوێلت بووە بە پیلەو (pilau) و لە ئینگلیزیی باکووری ئەمریکا بووە بە پیلاف (pilaf). لە زمانی تورکی ئەم وشە بووە بە پیلاڤ (pilav).

لە زمانی کوردییش لە شێوەزارەکانی جۆراوجۆری کوردی وشەی پڵاو، پڵەو، پیلاڤ، پراو بە کار دەچێت کە ڕێشەی ھەموویان ھەڵدەگەڕێتەوە بە زمانە دراڤیدییەکانی باشووری ھیندستان کە لە ڕێگای زمانەکانی دیکە وەکوو فارسی و تورکی ھاتنە نێوی دەوەری وشەکانی زمانی کوردییەوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی خۆراک
* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی تورکیا
# کووزەڵە

گەڵای کووزەڵە
**کووزەڵە،کوزەرە،کویز**، **کێزەکە**، **تووزک** (ناوی زانستی: Nastrurtium Officinale) (بە ئینگلیزی: Watercress، بە عەرەبی: جرجیر الماء)، گیایەکە لەتیرەی (شەوبۆ)یانە، ١٠ بۆ ٤٠سم بەرز دەبێت گەڵای بچوک و قەدەکەی خزیوە (دەخزێت - خشۆک)، (ڕەگی) ڕیشکی سپی وردی ھەیە و گوڵی سپی ورد دەگرێت، پێدەوترێت لەجۆری ڕوەکە ئاوی یان نیمچە ئاوی یەکانە، یەک ساڵەیە، گیایەکی بەھاری یە لەئەوروپاو ئاسیادا بڵاوە، لەسەوزەکان ھەژمار دەکرێت، بەخواردنەوە دەخورێت و لەناو زەڵاتە دەکرێت، لەکەنار جۆگاو کانیاوەکان دەڕوێت.

ئەم ڕووەکە بڕێکی باش لەئاسن وکالسیۆم وترشی فۆلیک وکەمێک لەڤیتامینەکانی (س و ئەی) تێدایە، کوزەڵە مادەی ئاسنی لە سپێناخ زیاترە بۆیە بۆ کەمخوێنی ئەتوانرێت کەڵکی لێوەربگیرێت، کالیسۆمی لە شیرو زیاترە وڤیتامین (سی) یشی لە لەپرتەقاڵ زیاترە.

## مێژوو

کوزەڵە بەشێوەیەکی کێوی (دەشتی- کەژی- خۆڕسک) دەڕوێت، مرۆڤ لەدێرزەمانەوە ئاشنای بووە وخواردویەتی وبۆ دەرمانش بەکاری ھێناوە، سەرکردەی یۆنانی ومێژوو نوس (گزنەفون -زەینەفون) بۆ بەھێز کردنی سوپاکەی فەرمانی دەکرد بە سوپاکەی کە کوزەڵە بخۆن.

## کاریگەری دەرمانی

لێکۆڵینەوەکان دەریدەخەن کە کوزەڵە کاریگەری زۆری لەسەر شێرپەنجە ھەیە.

لە ساڵی ٢٠١٠ دالێکۆڵینەوەکانی زانکۆی ساوتمپتۆن نیشانی دا کە تەنھا پاش لە چەند سەعاتێک لە بەکارھێنانی نزیکەی ٨٠ گرام کوزەڵە، کاریگەری یەکانی لەخوێندا بەدیار کەوت و پێشگیری کرد لەخانەشێر پەنجە ییەکان

خواردنی ڕۆژانەی ٨٥گرام کوزەڵە بۆ ماوەی ھەشت ھەفتە نزیکەی لەسەدا ٢٣٪ ی خراپ بوونی (دی ئێن ئەی) بەھۆی شێرپەنجەوە ساڕێژ دەکات کەلە ساڵی ٢٠٠٧ دا لە گۆڤاری خۆراکی ئەمریکی بڵاوبوەتەوە کە زانکۆی ئۆلیستەر بەئەنجامی گەیاندوە.

## سەرچاوەکان

* کتێبی (سروشت وتەندروستی) نوسەر: صالح عبداللە ابراھیم
* کتێبی (گیاھان دارویی کردستان) نوسەر: سەید شھاب خضری
* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «جرجير الماء»، ویکیپیدیای عەرەبی. سەردان لە ٨ی شووباتی ٢٠٢٠.

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «آب‌تره»، ویکیپیدیای فارسی. سەردان لە ٨ی شووباتی ٢٠٢٠.

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی ڕوەک
* دەروازەی خۆراک