# مەککە

| مەککە |
| --- |
| شار |
| دیمەنێکی شاری مەککە |
| وڵات |  عەرەبستانی سعوودی |
| ناوچە | مەککە |
| پارێزگا | مەککە |
| بەرزایی | ٦٠٨ مەتر (١٬٩٩٥ پێ) |
| ژمارەی دانیشتووان (٢٠٠٧) |
|  • سەرجەم | ١٬٧٠٠٬٠٠٠ |
| وێبگە |  |

**مەککە** یان **مەککەی پیرۆز**، (بە عەرەبی: مکة المکرمة) شارێکی پیرۆزە لای موسڵمانان، مزگەوتی حەرامی تیایە لەگەڵ کەعبە کە بە قیبلەی موسڵمانان دادەنرێت لە نویژەکانیاندا، مەککە دەکەوێتە حیجازەوە لە شانشینی سعودیە، و پایتەختی ناوچەی مەککەیە، نزیکەی ٤٠٠ کیلۆمەتر لە مەدینە و دوورە لە ئاڕاستەی باشووری ڕۆژاواییدا، و نزیکەی ١٢٠ کم لە تایفەوە دوورە لە ئاڕاستەی ڕۆژھەڵاتیەەوە، و لە دووری ٧٢کم لە شاری جەدە و کەنارەکانی دەریای سوور، و نزیکترین بەندەر لێوەی بەندەری جددەی ئیسلامییە، و نزیکترین فڕۆکەخانە لێوەی فڕۆکەخانەی مەلیک عەبدول عزیزی نێودەوڵەتییە، مەککە دەکەوێتە یەکتربڕینی پلەی پانی ٢٥/٢١ باککوری، و درێژی ٤٩/٣٩ی ڕۆژھەڵاتی، و ئەم شوێنەش بە یەکێک لە قورسترین پێکھاتووە جیۆلۆجییەکان دادەنرێت، ڕووبەری شاری مەککە ٨٥٠ کم²، ٨٨ کم² خەڵکی تێدایە، و ڕووبەری ناوەندی ناوچەی مزگەوتی حەرام نزیکەی ٦ کم²، و بەرزی مەککە لە ئاستی دەریاوە نزیکەی ٣٠٠ مەترە.

مێژووی دامەزراندنی مەککە دەگەڕێتەوە بۆ ٢٠٠٠ ساڵ پێش زایینی، و لە سەرەتادا گوندێکی بچووک بوو دەکەوتە دۆڵێکی وشکەوە و لە ھەر چوارلاوە دەورە دراوە بە شاخ، پاشان خەڵک نیشتەجێبوون تێیدا لە سەردەمی پێغەمبەر ئیبراھیم و پێغەمبەر ئیسماعیل، ئەمەش دوای ئەوەی پێغەمبەر ئیبراھیم ھاجەری خێزانی و ئیسماعیلی کوڕی بە جێ ھێشت لە دۆڵە بیابانییە وشکەدا، ئەمەش بە گوێڕایەڵی بۆ فەرمانی خوا بوو، لە دۆڵەکەدا مانەوە تا بیری زمزم ھەڵقوڵا، پاشان لە دوای ئەوە یەکەم ھۆزە لە مەککە جێگیر بوون ھۆزی جرھم بوون، یەکێک لە ھۆزە یەمەنییە کۆچەرەکان بوون، و ھەر لەو ماوەیەدا پایەکانی کەعبە بەرزکرایەوە لەسەر دەستی پیغەمبەر ئیبراھیم و ئیسماعیلی کوڕی.

بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠٠٧، ژمارەی دانیشتووانی مەککە نزیکەی ١٧٠٠٠٠٠ کەسە، دابەشبوون لە لاکانی مەککەی کۆن و نوێدا، مەککە چەندین شوێنەواری پیرۆزی ئیسلامی لە خۆ دەگرێت، کە گرنگترینیان مزگەوتی حەرامە و بە لای موسڵمانانەوە پیرۆزترین شوێنە لە جیھاندا، لەبەر ئەوەی کەعبەی پیرۆزی قیبلەی موسڵمانان لە خۆ دەگرێت، لەگەل ئەوەشدا مەککە شوێنی مەبەستی موسڵمانانە لە وەرزی حەج و عومرەدا.

## ناوی مەککە

مەککە بەپێی سەردەمەکان نزیکەی ٥٠ ناو و نازناوی ھەیە. ھەندێک دەڵێن بۆیە پێی دەوترێت **مەککە** بەھۆی قەرەباڵەغی خەڵکییەوە؛ و **بەککە**شی پێ دەڵێن چونکە ھیچ کەسێک ناتوانێت داگیری بکات و وێزانی بکات؛ بەڵام وشەی بەک لەزمانی سامیدا بەواتای دۆڵ دێت. ھەروەھا لە قورئان و کتێبە دێرینەکاندا ناوی ھێنراوە.

### ناوەکانی مەککە لە قورئان

مەککە بەچەند شێوەیەک لەقورئاندا ناوی ھاتووە، لەوانە:

* مەککە: لە سوورەتی فەتح: ﴿وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ عَنْكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ عَنْهُمْ بِبَطْنِ مَكَّةَ مِنْ بَعْدِ أَنْ أَظْفَرَكُمْ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرًا ۝٢٤﴾ [فەتح:٢٤] (کوردی: هەر ئەو خوایه دەستی بێ باوەڕانی لەئێوه بەستەوه (نەیهێشت جەنگ ببێت)، دوای ئەوەی ئێوەی زاڵ کرد بەسەریاندا لەناو جەرگەی مەککەدا، خوا هەمیشەو بەردەوام بینایه بەوەی کەدەیكەن.).
* بەککە: لە سوورەتی ئال عیمران: ﴿إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ ۝٩٦﴾ [ئالی عیمران:٩٦] (کوردی: بەڕاستی یەکەم خانه و ماڵ و مەنزڵگەیەک که بۆ خەڵکی دانرا لەسەر زەوی (بۆ خواپەرستی) ئەوەیه له مەککەدایە، که پیرۆزه و هیدایەت و ڕێنموویی بەخشه بۆ هەموو خەڵکی جیهان.).
* ئومولقورا (بە عەرەبی: أم القری) (واتھ: دایکی شوێنەکان) لە سوورەتی ئەنعام: ﴿وَهَذَا كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَهُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ ۝٩٢﴾ [ئەنعام:٩٢] (کوردی: ئەم (قورئانە) کتێبێکی پیرۆزە، دامان بەزاندوە، ڕاستی کتێبەکانی پێشوو دەسەلمێنێت (به تایبەت تەورات و ئینجیل، که ئەوانیش له لایەن خواوه ڕەوانه کراون) هەروەها ناردوومانه تا شاره دێرینەکه (مەککەی پیرۆز) و هەموو دەوروبەری داچڵەکێنێت و (بانگیان بکات بۆ ئیسلام، که دانیشتووانی هەموو گۆی زەوی دەگرێتەوە) جا ئەوانەی که باوەڕ بەرۆژی دوایی دەهێنن، بڕوا به قورئانیش دەهێنن و لەسەر نوێژەکانیان بەردەوامن و هەمیشه لەکاتی خۆیدا ئەنجامی دەدەن و دەیپارێزن.).
* شاری دڵنیایی (بە عەرەبی: البلد الأمین) لە سوورەتی تین: ﴿وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ ۝١ وَطُورِ سِينِينَ ۝٢ وَهَذَا الْبَلَدِ الْأَمِينِ ۝٣﴾ [تین:١–٣] (کوردی: ١- سوێند به هەنجیرو زەیتوون (که دوو میوەی بەسوودو بەکەڵکن، سوێند خواردنی خوا به دروستکراوانی بۆ سەرنج ڕاکێشانمانە، بەڵام سوێند خواردنی ئێمه گەورەیی و گرنگی سوێند پێ خۆراوەکه دەگەیەنێت).  ٢- بەکێوی طوری سینا (که خوا گفتوگۆی لەگەڵ حەزرەتی موسا، لەوێدا کرد).  ٣- سوێند بەم شاره ئەمینە، که (مەککە) یە.).

## مێژووی مەککە

بەپێی گێڕانەوەکانی پێغەمبەری ئیسلام سەرەتای مەککە و کەعبە دەگەڕێتەوە بۆ پێش دروستبوونی مرۆڤ. یەکەم جار بەفەرمانی خوا، فریشتەکان کەعبەیان بنیادناوە.

یەکەم ماڵی دروستکراو و دانراوی تێدایە بۆ مرۆڤەکان بۆ ئەوەی خواپەرستی ئەنجام بدەن، وەکو خوای گەورە دەفەرمووێت: ﴿إِنَّ أَوَّلَ بَيْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِي بِبَكَّةَ مُبَارَكًا وَهُدًى لِلْعَالَمِينَ ۝٩٦﴾ [ئالی عیمران:٩٦].

بەپێی گۆڕانە جیۆلۆجییەکانی زەوی گۆڕانکاری بەسەرداھاتووە و کەعبە ڕووخاوە، بەڵام بنچینە و پێکھاتە سەرەکییەکانی شارەکە و کەعبە گۆڕانیان بەسەردانەھاتووە، تا خوای گەورە فەرمان دەکات بۆ خۆشەویستی خۆی ئیبراھیم کە دەبێت ئیسماعیل و دایکی لەو ناوچە وشکانییە بەجێبھێڵێت و دوای ماوەیەک دەگەڕێتەوە و خوا فەرمانی پێدەکات کەلەگەڵ کوڕە تاقەنەکەیدا بنچینەی ماڵەکەی بەرزبکەنەوە.

ساسان، باپیری ئەردەشێری بابەک، حەجی شاری مەککەی پیرۆزی کردووە و بە کۆتا ئێرانی دادەنرێت کە سەردانی ئەو شارەیان کردبێ پێش ھاتنی پێغەمبەر محەممەد. بەپێی چەند سەرچاوەی مێژووییەکاندا ئێرانیەکان سەردان و تەوافی کەعبەی پیرۆزان دەکرد بۆ نیشاندانی ڕێز بۆ پێغەمبەر ئیبراھیم. و بەپێی ئەلمەسعودی لە کاتی حەجکردندا ئێرانییەکان دیاریان لەگەڵ خۆیان دەھێنا لەلای کەعبەی پیرۆزیان دادەنا.

لە ماوەی پێغەمبەرایەتی و ژیانی پێغەمبەری ئیسلامدا، مەککە کاریگەری و ڕۆڵی خۆی ھەبووە ڕێگای بازرگانی بووە و دەستپێکی ڕاگەیاندنی ئابنی ئیسلام لەو شارەبووە و ئێستاش یەکێکە لەجێگا ڕێزلێنراو و خۆشەویستەکان لەلای خوا و پێغەمبەری خوا و موسڵماناندا.

## جوگرافیای مەککە

### زەویناسی

مەککە دەکەوێتە سنووری تھامە لە ڕۆژاوای نیمچە دوورگەی عەرەبی، ٨٠ کم لە دەریای سوورەوە دووری ھەیە. لە نێو پێکھاتەکانی قەڵغانی عەرەبی کە لە بەردە موتەوتەو بەردەکانی ژێر زەوی و ئیندوسی و بەردی گرانایی. دۆڵەکانی بە چەڵ و شنە و لمی داپۆشراوە و زۆربەی ئەم دۆڵانەی کە مەککە پێک ئەھینن لە پێکھێنانیدا شوێن پێی ھەڵقرچو و ھەڵخڵکان کە لە کاتی زەویناسیی کۆندا لە قەڵغانی عەرەبی دا تێپەڕبوون، بەدوای خۆیدا دێن. مەککە نزیکەی ٢٧٧ مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە.

### شوێن

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | مەدینە |  |  |
| تایف | باکوور | جەدە |
| ڕۆژھەڵاتمەککەڕۆژئاوا |
| باشوور |
|  | باحە |  |

### چیاکانی مەککە

### شوێن

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  | مەدینە |  |  |
| تایف | باکوور | جەدە |
| ڕۆژھەڵاتمەککەڕۆژئاوا |
| باشوور |
|  | باحە |  |

مەککە سەرەڕای بیابانی جێگاکەی بەڵام بەچەند شاخێک دەورە دراوە. لەوانە:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * چیای نوور
* چیای سەور
* چیای عومەر
 | * چیای خەندیمە
* چیای عەرەفە
* چیای ئەبی قوبەیس
 | * چیای قەعیقەعان

  |

## دانیشتووان

بەپێی ئاماری ساڵی ٢٠١٥، مەککە ژمارەی دانیشتووانی ١٬٥٧٨٬٧٢٢ کەسە. بەسەر گەڕەکە کۆن و تازەکانی مەککەدا بڵاوبوونەتەوە خێزانەکانی مەککە بەسەر دوو جۆردا دابەش کراون: خێزانی ناوکی و درێژکراوە، نزیکەی ١١٪ ی ھەموو خێزانەکانی مەککەن. لەکاتێکدا خێزانە ناوکییەکان ھەژماری مانەوەی ٨٩ ٪، دەکەن و لەڕووی دابەشکردنی دانیشتووانەوە بەنەتەوە: نزیکەی ٧٥٪ی دانیشتووانی مەککە سعودیە و ئەو ٢٥٪ ی کە ماونەتەوە، سعودینین. کۆمەڵگای برماوییە گەورەترین کۆمەڵگای غەیرە سعودیە لە مەککە، کە ١٩٪ ی ھەموو ناسعودییەکان ھەژمار دەکات، ھەروەھا ھەشت کۆمەڵگای لووتکەلە مەککە بە ٧٥٪ ی کۆی گشتی، کە ئەمانەن یەمەنی و پاکستانی و میسری و میانماری و بەنگالی و نێجیریایی و سوودانی و مالییەکان.

تێکڕای قەبارەی خێزان لە مەککە نزیکەی پێنج کەس دەبێت، ئەمەش بە دیاریکراوی ئەوە دەگەیەنێت کە ھەر ١٠ خێزان لە مەککە دا تێکڕای ٥٢ کەس ھەیە. گەورەترین ڕێژەی خێزانەکان لە دوو بۆ حەوت کەس ەوە زیاترە، کە ٧٤٪ کۆی گشتیان، لەکاتێکدا ئەو خێزانە گەورەن کە زیاتر لە دەرزەن ئەندامیان ھەیە تەنھا ٤٪ گەورەترین ڕێژەی خێزانەکانی مەککە لە شوقە و باڵەخانە یان خانوودا دەژین کە نزیکەی ٦٥٪ ن و نزیکەی ١٣٪ ی ئەوانەی لە ماڵە شەعبییەکان دەژین و لە ١٠٪ خێزانەکانیش لە ویلا سەربەخۆکان دەژین. ٢٠٪ی خانووەکانی مەککە کەمترە لە ١٠٠ مەترە، نزیکەی ٦٥٪ ی خانووەکان ڕووبەرەکەی لە ٢٠٠ مەتر کەمترە، ھاوکات نیشتەجێبونەکانی ٤٠٠ مەتر زیاتر ھەژمار دەکات نزیکەی ١٥٪. نزیکەی ٤٦٪ی کۆی گشتی دانیشتووان لە خانووی تایبەت نیشتەجێن، نزیکەی ٥١٪ لە خانووی کرێدا دەژین، نزیکەی ١٠٠٪ی دانیشتووان توانای ئاوی خواردنەوەیان ھەیە.

## ئابووری

پێگەی ستراتیژیی مەککە وەک وێستگەیەکی کاروانی نێوان باکوور و باشوور سوودی لەڕۆژانی نەزانی لەگرتنی کۆنترۆڵی بازرگانی نێوان حزبەکانی نیمچە دوورگەی عەرەبی و لەنێوان ھەردوو حیزبی کێبڕکێکاردا بینی فارس و ڕوم. ھەروەھا مەککە لەو بازاڕانەی کە بۆ بازرگانی دایمەزراندووە و بۆ وەرگرتنی کۆڕو مەکۆ ئەدەبییەکان و بەناوبانگترین بازارەکانی مەککە لە جاھلییە سێ بازاڕ بوو: بازاڕی عەکاز، بازاری مەجنە بە زیلمەجاز، مەککە لە ڕێگەی پراکتیزەی بازرگانی ناوخۆ و دەرەوە، بارودۆخی ئابووری تا ڕادەیەکی باش چێژی لێ وەرگرت و بە ورای خەڵکەکەی بۆ بەدەستھێنانی سامانێکی مەزن لە مانە دەوڵەمەندی یەکی مەزن لەم کەسانە و بە دەست ھێنانی سامانێکی گەورە لە مانە، و مەککە لە ڕێگەی پراکتیزەکردنی بازرگانی ناوخۆ و دەرەوە، و بە ڕادەیەکی باش لە بارودۆخی ئابووری باش بوو لە ڕێگەی پراکتیزەکردنی بازرگانی ناوخۆ و دەرەوە، و بە ورای بە خەڵک ەکەی کە دەوڵەمەندی یەکی زۆر مەزن لە مانە بەدەست بھێنێت و سامانێکی گەورە لە مانە بەدەست بھێنێت. بازرگانەکانی مەککە، توانییان پەیوەندی بازرگانی لەگەڵ ھەردوو ئەحباش و میسرییەکان دروست بکەن، بە سوود وەرگرتن لە نزیکبوونەوەی لە دەریای سوور بە بەکارھێنانی کەشتییە بازرگانە خۆبەکارەکان. ئابووری ھاوچەرخی مەککە بەشێوەیەکی سەرەکی پشت بە دوو بابەتی سەرەکی دەبەستێت: وەرزە ئایینییەکان و خەرجییەکانی حکوومەت. وەرزی حەج و عەمرە سەرچاوەی سەرەکی داھاتی خەڵکی مەککەیە و ئەو کەلوپەل و خزمەتگوزارییانەی لەلایەن مەککە و پێشکەش بە سەردانیکەرانی مزگەوتی گەورە دەکرێت، ھەناردەی نادیارن، چونکە زۆربەی سەردانکەرانی مەککە بە تەمابوون ھەندێک بیرەوەری یان دیاری بۆ خۆشەویستانیان بکڕن تە سەرنجی دیکە ی ئابووری مەکیاڤیللی خەرجکردنی حکومە تە بوودجەی ساڵانەی حکوومەتی سعودیە بۆ سکرتارییەتی پایتەختی پیرۆز بە ٥٠ ملیۆن دۆلار خەمڵێنراوە دۆلار و لەخزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکانی ژێرخانی ئابوری و پلانی پەرەپێدان و جێبەجێکردن و دروستکردنی خانووبەرە و دروستکردنی ڕێگەوباو، ھەروەھا گرنگیدان بەمزگەوتی گەورە و ھەستی پیرۆزو فراوانکردن و نۆژەنکردنەوەو چاککردنەوەکانی.

### پڕۆژە ئابوورییەکان

پڕۆژەی پەرەپێدانی شامییە: ئەم پڕۆژەیە بە ئامانجی پەرەپێدانی ژینگەیەکی شارستانی و ھاوچەلەلەگەڵ سروشتی مزگەوتی حەرام و تێکەڵکردنی پلانی پێکھاتەیی بۆ گەشەپێدانی ناوچەی ناوەندی ئێم کە بۆ دروستکردنەوەی تۆڕی ڕێگا بۆ فراوانکردنی گۆڕەپانەکانی زانکۆ بۆ جێگرتنی گەورەترین ژمارەی پەرستپەرستان و دڵنیابوون لە سەلامەتی گشتی دانیشتووان و سەردانکەران بە جیاکردنەوەی ترافیکی پیادە لە ترافیکی مۆتۆر، دەرچوونێکی سەلامەت و خێرای حاجیان لە لای باکووری حەرەمی زانکۆ، و بۆ ئاسانکردنی فشاری پەرەسەندنی شارستانی لە ناوچەکە لەسەر سنووری پیرۆزگا ڕاستەوخۆیە.

پڕۆژەی کێوی عومەر: ئەم پڕۆژەیە دەکەوێتە سەر کێوی عومەر لە ئاڕاستەی ڕۆژاوای مزگەوتی حەرام، ڕووبەرێکی نزیکەی ٢٣٠ ھەزار مەتر دووجا دەگرێتەوە و ئەو شوێنەی دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی شەقامی ئیبراھیم خەلیلەوە، کە باکوور دەپێدا تا ببێتە دایکی شارەکان، ئامانجیشی ئاوەدانکردنەوەی ئەو ناوچانەی کە حەرەمی دەپێچێتەوە و لە خۆی خاوەنی، گەشە، پێشکەوتن، بەڕێوەبردن، وەبەرھێنان و کرێکرێ، تایبەتمەندیی چاودێری کردنی پیرۆزگا و جێبەجێکردنی ھەموو کارێکی ئەندازیاری و بیناسازی و بیناسازی پێویستە بۆ ڕووپێوکردن و بیناسازی و بیناسازی و چاککردن و تێکدان و دابینکردنی شوێنی نیشتەجێبوون و بازرگانی گونجاو لەگەڵ ئەو ئاسانکاری و خزمەتگوزارییانەی کە پێویستییەتی.

پڕۆژەی کێوی خەندەمە: یەکێکە لەو پڕۆژانەی کە ئێستا لە مەککە دروست دەکرێت، شوێنی چیای خەندەمە نزیکە لە مزگەوتی حەرام، کە زەوییەکەی دەکەوێتە نێوان بازنەکانی یەکەم و دووەم و چێژ لە دیمەنەکانی لایەنی ڕۆژاوای پیرۆزگا و ئەو دەستوپێنەدەدات، و ڕووبەری بنەڕەتی پڕۆژەکە ١٢٥ ھەزار مەتر دووجا بەسەر بناری باکوور و ڕۆژاوای شاخەکە بەسەر ئەڵقەی دووەم و شاری مەککە دا و بەسەر لایەنی باشووریدا لە تونێلەکانی شا عەبدولعەزیز ڕێگای شەقامی ئەجیاد ئال سعد و یەکەم ڕێگای بازنەیی، بەسەر ڕووی باشووری دا تێپەڕین.

پڕۆژەی مزگەوتی حەرام: زیادکردنی گۆڕەپانەکانی باکووری حەرەم کە لەقوڵایی نزیکەی ٣٨٠ مەترو تونێلی پیادەو وێستگەیەکی خزمەتگوزاری نزیکەی ٣٠٠ ھەزار مەتری تەختدایە، گرووپی سعودی بن لادن ئەرکی ئەنجامدانی کاری فراوانکردنەکەی پێڕاپەراندووەو نزیکەی ١٠٠٠ تایبەتمەندیش بەقازانجی ئەم پڕۆژەیە لادەبرێت کە مەبەست لێی زیادکردنی توانای مزگەوتی حەرامە. ئەو ناوچەیەی کە بڕیارەکانی لابردن دای پۆشیوە شێوەی ھیلالی وەردەگرێت، لە ھۆتێلی نەجد لە غەزە لە ڕێگەی قەرارە و قەڵای فلفل و قوتابخانەی عەرەفاتەوە تا ناوەندی ھەلالی ئەحمەر لە گەرەکەکانی باب. ئەم ناوچەیە سروشتێکی شاخاوییە و ھۆتێل و خانووی نیشتەجێبوونی تا بەرزترین بەرزی ٢٠ نھۆم و لە تەنیشت مزگەوتی حەرام ھەیە، پڕۆژەی بەردیش لەم ناوچەیە جێبەجێ دەکرێت.

## مەککەی ئێستا

### دابەشکاری کارگێڕی

مەککە لە ڕووی ئیدارییەوە دابەش بووە بەسەر دە شارەوانی لاوەکیدا و ھەر یەک لەو شارەوانییانە بەسەر گەڕەکەکاندا دابەش کراون، ھەروەھا ئەو گەڕەکانەی مەککە بە جیاوازی جیاوازی یان لە نێوان گەڕەکە مێژووییەکاندا دەپشکنن کە لە سەردەمی جاھلییدا ڕەگوڕیشەیان ھەیە، کە ھێشتا ناوەکانیان و ئەوانی دیکە کە لە بنەڕەتەوە لەگەڵ پێشکەوتنی شارستاندا مۆدێرنن، دەھێڵنەوە، کە ئەویش ئاوایە:

* شارەوانی ئەجیادی لاوەکی: لە گەلی ئامەرەوە لە باکوورەوە درێژ دەبێتەوە بۆ پێگەی کادی لە باشوور، لە بەنداوی کۆن و تونێلەکانی شا عەبدولعەزیز بۆ ڕۆژھەڵات بۆ شەقامی ئیبراھیم خەلیل بۆ ڕۆژاوا گەڕەکی موفسەلە ئەجیاد، تەندباوی و کێوی عومەر دەگرێتەوە.
* شارەوانیی کانۆنەکان لاوەکی: درێژدەبێتەوە لە شارەوانیی جموم و شارەوانیی عومرە لە باکوورەوە، تا چیاکانی نێوان عەزیزییە و کانۆنەکان لە باشوور، ھەروەھا لە شارەوانیی کانۆنەکانی ژێرەوە بۆ ڕۆژھەڵات، تا شارەوانی پەرستگاکان و شارەوانیی عومرە بۆ ڕۆژاوا گەڕەکێکی کانۆنەکان دەگرێتەوە.
* شارەوانی پەرستگاکان لاوەکی: درێژدەبێتەوە لە شەقامی حوجون و سکیمەکەی سوفیانی بۆ باکوور، بۆ گەڕەکی ڕوزە و شەشە لە باشوور، ھەروەھا لە پردی مەعسم و وادی جەلیل ەوە بۆ ڕۆژھەڵات، بۆ گەڕەکی ڕۆبی زاخر، جەمیزە بەرەو ڕۆژاوا گەڕەکی ئەلجەمیزە بریتین لە: ڕۆبعی زاخر، خنسا، ملاوی، کێوی نووری، موعسیم، وادی جەلیل، غەسالە، شەقامی حەج، شەشە و ڕەوزە.
* شارەوانی عەزیزییە لاوەکی: درێژبوونەوە لە شەشە و ئەسواق کوڕی داوودەوە بۆ باکوور، تا ڕێگای ھودا و ڕێگای ئەڵقەی چوارەم بەرەو باشوور، لە شاخەوە لە جیاکردنەوەی ھەستی پیرۆز و عەزیزی بۆ ڕۆژھەڵات، بۆ بەتحای قورەیش و کێوی سوور بەرەو ڕۆژاوا. گەڕەکی عەزیزییە بریتین لە میوندەران، زانکۆ، شنەبا، والی.
* شارەوانی موسفەلەی لاوەکی: درێژدەبێتەوە لەڕێگای ئەڵقەی دووەم و ڕێگای ئومولقورا بەرەو باکوور، بۆ ڕێگای ئەڵقەی سێیەم کە بەشوێنی وەستانی ئۆتۆمبێلدا تێدەپەڕێت بەرەو باشوور، لەشاڕۆخی میر موتعب کوڕی عەبدولعەزیزەوە بەرەو ڕۆژھەڵات، تا ڕێگای ئەڵقەی سێیەم بەرەو خۆراوا. گەڕەکی موسفەلە، نیکاسە، کەدیقەدیمی، ھیجرە، کێوی غوراب و حەیەلحەسنان.
* شارەوانی عەتیبییەی لاوەکی: لە شەقامی حەجەوە درێژ دەبێتەوە لەگەڵ ڕێگای بازنەیسێیەم لە ڕێگەی بەندەرەکەوە بۆ بازاڕی حیجاز بۆ باکوور، بۆ تونێلەکانی سلێمانی بۆ یەکتربڕی شەقامی مەنسوور بە ڕێگای ئومولقورا لە باشوور، لە سلێمانی و کێوی سەیدە بەرەو ڕۆژھەڵات، بۆ پلانی سەببان و پلانی قەزاز بەرەو ڕۆژاوا گەڕەکی حوجوون، ئەندەلوس، عوتایبییە، بیبان، شەھیدان، زەھرا، نووژە، زیافە و زاھر.
* شارەوانی شەوقییە: لە ڕێگای ئەڵقەی سێیەمەوە درێژ دەبێتەوە بۆ باکوور، تا سنووری شارەوانی لەیث لە باشوور، ھەروەھا لە گەڕەکی عەزیزییە بۆ ڕۆژھەڵات، تا ڕێگای گشتی جدە و ناوچەی شەمیسی بەرەو ڕۆژاوا گەڕەکی زھور، کەعکییە، عەکیشییە، ئەشراف، سبھانی، خالیدییە، شەوکییە، محەممەدییە، شافعی، خانکانی شا فەھد، ھودا، وسیق، بەحتای قورەیش، ھیجرە، کدی، ولی عەھد، سلولی، ئومولکتاد، ڕەئفە، خەیات، یەعقووب، مەروە.
* شارەوانی غەزە: لە ڕێگای بازنەی دووەمەوە درێژ دەبێتەوە لە باکوورەوە بۆ مزگەوتی حەرام باشوور، لە کێوی خیندەمە بۆ ڕۆژھەڵات بۆ شەقامی مەنسوور و یەکتربڕی شەقامی ئومولقورا بەرەو ڕۆژاوا گەڕەکی گەلی عامەر، گەلی عەلی، قەراعە، نقا، حارەی باب، شامییە، جرول، تیسیر، مەیدانی غەزاوی، قەشلە، گەڕەکی سادە.
* شارەوانی عومرە: لە حەجزی ئۆتۆمۆبیلەکان نۆریان لە باکوورەوە، بۆ وەزارەتی حەجی پێشووی باشوور، لە ڕێگای ئومولجوود بۆ ڕۆژھەڵات، بۆ ناوچەی شەمسی و ڕێگای گشتی مەککە جدە درێژ دەبێتەوە. ئەم شارەوانییە چەندین نیشانەی ھەیە وەک ڕێگای گشتی مەککە جەددە و دەروازەی مەککە لەسەر ئەم ڕێگایە و مزگەوتی تنعیمو کارگەی کەعبەی ناوشاری ئومولجوود.
* شارەوانی بەحرەی لاوەکی: درێژبوونەوە لە شەقامی بن لادەن بۆ باکوور، بۆ شەقامی کارگەی عەمودی بۆ باشوور، لە شەقامی باخ تا شەقامی ئامادەیی بەحرە بەرەو ڕۆژاوا.

### پارک و شوێنی ڕابوەدە

مەککە چەندین پارکی ھەیە کە ژمارەیان ٤٧٦ پارک دەبێت و کۆی گشتی یان ٢٬٠٧٤٬٤٢٩ مەتری دووجا، کە ١٧٠ یاری منداڵانیان ھەیە. یەکێک لە پارکە گرنگەکانی مەککە، باخچەی (مسلەفە)یە، کە ڕووبەرەکەی نزیکەی ٢٣ ھەزار ممدوو لە گەڕەکی مسفەلە، پارکی ڕەسیفە، پارکی نیمچە دوورگەی عەرەبی، یەکێکە لەگەورەترین باخچەکانی مەککە، ڕووبەرەکەی نزیکەی ١٧٠٬٠٠٠ مەتری دووجایە، دەکەوێتە سەر ڕێگای بازنەی سێیەم، پارکی بەدر، باخچەی مەڕمەڕ، باخچەی مەرمەر، باخچەی کەعکییە، دایەنخانەی پیرۆزی ئەمانات گەورە، سەرچاوەی سەرەکی درەخت و دار خورما لەباخچەکانی مەککە، لەگەڵ ڕووبەرەکەی نزیکەی ٢٢٥٬٠٠٠ ھەزار مەتری دووجایە. بۆ شوێنی ڕابواردن، مەککە چەندین پارکی ڕابواردنی ھەیە، کە گرنگترینیان پارکی منداڵان، پارکی حەکیر، نەعمان، پارکی بەدر، پارکی مەککە مۆڵ و پارکی ڕابواردنی موسفەلە، ھەروەھا ١٠ پێپێ بە درێژییەکی خەمڵێنراو بە ٩٥٧٥ م، ھەروەھا چوار یانەی وەرزشی.

### بازاڕ و ناوەندەکانی بازرگانی

ئابوری مەککە بەشێوەیەکی سەرەکی لەسەر فرۆشتنی کاڵاو بەرھەم بەخەڵکی مەدینەو حاجیانە بۆیە چەندین ناوەندی بازاڕو سەنتەری بازرگانی لەوێ ھەن. ھێندێک لەھەرە دیارەکانی ئەو بازاڕانە:

* بازاڕی عەتیبییە
* بازاڕی حیجاز
* بازاڕی زیافە
* بازاڕی عەزیزییە
* مەککە مەوەل
* بازاڕی سیتی بلازا
* بازاڕی شەقامی مەنسوور
* بازاڕی شەقامی ستتەین

### ھۆتێلەکان

مەککە چەندین ھۆتێلی ھەیە، کە ھەندێکیان لەناو ناوچەی ناوەندی دەوروبەری مزگەوتی حەرام چڕبوونەوە. گرنگترینیان ئەمانەن: تاوەری ھۆتێل، ھۆتێلی تاوەرەکانی مکە ھیلتۆن، ھۆتێلی مەککە ھیلتۆن، ھۆتێلی دارۆلتەوحید ئینتەرکونتیننتال، ھۆتێلی ئیتەرکونتیننتال، ھۆتێلی ئومولقۆرا گراند مارکەر، ھۆتێلی مەککە شیراتۆن و ھۆتێلی کۆشکی پۆلیتان پاڵاسی مێکا میترۆ.

### مزگەوتەکان

مزگەوتی ئیجابە
مەککە مزگەوتی زۆری ھەیە، ھێندێک لە مزگەوتە کۆنەکان بریتینلە:

* مزگەوتی تەنعیم: یەکێک لە مزگەوتەکانی مەککە، دەکەوێتە سنووری ڕێگای مەدینە، مزگەوتی تەنعیم بە یەکێک لە کاتەکانی ئیحرام بۆ خەڵکی مەککە دادەنرێ، مزگەوتەکە دەکەوێتە بەری باکووری ڕۆژاوای مزگەوتی حەرام و دووری لە مزگەوتی حەرام بە نزیکەی ٦ کیلۆمەتر دەخەمڵێنرێ.
* مزگەوتی نەمرە: یەکێک لە مزگەوتەکانی مەککە، دەکەوێتە عەرەفە، کە پێغەمبەر محەممەد لە ڕۆژی عەرەفە لە دەمەقاڵەی ماڵاوایی نوێژی کرد، لەوێ نوێژی نیوەڕۆ و عەسر پێکەوە دەکرێت لە ڕۆژێکدا کە وەرزی حەجدە.
* مزگەوتی خیف: یەکێک لە مزگەوتەکانی مەککە، لە خیف بەنی کەنانە لە مینا، کە محەممەد لەوێ نوێژی کرد و ڕای گەیاند کە ٧٠ پێغەمبەر لەم مزگەوتەدا نوێژ کردووە، یەکێک لەوانە پێغەمبەر مووسا بوو.
* مزگەوتی ئیجابە: یەکێک لە مزگەوتەکانی مەککە، دەکەوێتە گەڕەکی پەرستگاکانی بەشی ئیجابە لە مینا، لەلایەن پێغەمبەر محەممەدەوە نوێژی تیا کراوە، لە سەدەی دووەمی کۆچی کاری دروستکردنی مزگەوتەکە تەواو کرا.
* مزگەوتی بەیعە: یان مزگەوتی عەقەبە، یەکێک لە مزگەوتەکانی مەککەیە، کە لەلایەن ئەبووجەعفەری مەنسوور لە ساڵی ١٤٤ کۆچی بنایت نراوە. لە شوێنی فرۆشتنەکەی کە پێغەمبەر محەممەد لەگەڵ ئەنسار کۆبوونەوە کاتێک فرۆشتیان بە عەقەبە.
* مزگەوتی ڕایە: یەکێک لە مزگەوتەکانی مەککە، یەکێکە لەو مزگەوتانە کە پێغەمبەر نوێژی تیا کردووە، سەرەتا مزگەوتەکە لەلایەن عەبدوڵڵای کوڕی عەبباس دروست کرا بوو، دواتر لەلایەن خەلیفەی عەباسی موستەعسیم بیللا لە ٦٤٠ کۆچی دروست کرا.

### نەخۆشخانەکان

پەڕگە:مستشفی الملک عبدالعزیز ( الزاھر )1A8810.jpgنەخۆشخانەی عەبدولعەزیز لە مەککەمەککە نزیکەی ١٤ نەخۆشخانە و ٨١ بنکەی تەندروستی ھەیە، بنکەی تەندروستی لە ناوچە جیاجیاکانی مەککە بڵاوبوونەتەوە، ئەو ناوەند و نەخۆشخانانە نزیکەی ھەزار و ٣٧٥ پزیشکیان ھەیە. ئەمانەی خوارەوە گرنگترین نەخۆشخانەکانی مەککەن:

* نەخۆشخانەی ئەجیاد.
* نەخۆشخانەی پاشا عەبدولعەزیز.
* نەخۆشخانەی پاشا فەیسەڵ.
* نەخۆشخانەی نوور.
* نەخۆشخانەی حەڕڕا.
* نەخۆشخانەی ئومولقورای تیبی.
* نەخۆشخانەی مینا.
* نەخۆشخانەی پردی مینا.
* شاری پزیشکی شا عەبدوڵڵا.
* نەخۆشخانەی تایبەتمەندی (بەشێک لە شاری پزیشکی شا عەبدوڵڵا).
* نەخۆشخانەی منداڵان.

## شوێنە بەناوبانگەکانی مەککە

## گواستنەوە و گەیاندن

## ڕۆشنبیری و خوێندن

## کەسایەتییە بەناوبانگەکانی مەککە

* محەممەدی کوڕی عەبدوڵڵا: پێغەمبەری ئیسلام و کۆتا نێردراو، لەساڵی فیل لەدایکبووە و لەتەمەنی ٤٠ ساڵیدا ئەرکی پێغەمبەرایەتی پێسپێردراوە.
* ئەبوبەکری سدیق: یەکەم کەس بوو لەپیاواندا موسڵمان بوو و ھاوەڵی محەممەد بوو لەکاتی کۆچکردنی بۆ مەدینە.
* بیلال کوڕی ڕەبباح: یەکەم کەس بوو لەبەندەکاندا موسڵمان بوو، پێش موسڵمانبوونی بەندەی ئوومەیەی کوڕی خەڵەف بوو و دواتر ئەبووبەکری سدیق لێی کڕی و ئازادی کرد.
* عومەری کوڕی خەتتاب: دووەم خەلیفەی ڕاشدینە و یەکێکە لەدە مژدەپێدراوانی بەھەشت و یەکەم کەس بوو کاری بەڕۆژژمێری کۆچی کرد.
* عوسمانی کوڕی عەفان: سێیەم خەلیفەی ڕاشدینە و یەکێکە لەدە مژدەپێدراوانی بەھەشت.
* عەلی کوڕی ئەبووتالیب: ئامۆزا (کوڕی مام) و زاوای محەممەدە و چوارەم خەلیفەی ڕاشدینە.
* عەمری کوڕی عاس: یەکیکە لە ھاوەڵەکانی محەممەد و لەدوای جەنگی خەندەق موسڵمان بووە.
* ئوسامە خەیات: یەکێکە لەقورئانخوێنە سعوودیەکان و پێش نوێژی و وتاربێژی کردووە لەمزگەوتی حەرام.
* عەبدولباری سوبەیتی: پێشتر پێش نوێژی مزگەوتی حەرام بووە و ئێستاش پێش نوێژی دەکات لە مزگەوتی پێغەمبەر.

## پێشانگا

دیمەنێکی شاری مەککە لەسەر شاخی نوورەوە
## ئەمانەش ببینە

* حیجاز
* مەدینە

## سەرچاوەکان

## کتێبنامە

* *What life was like in the lands of the prophet: Islamic world, AD 570–1405*. Time-Life Books. ١٩٩٩. ژپنک ٩٧٨-٠-٧٨٣٥-٥٤٦٥-٥.
* Lapidus, Ira M. (١٩٨٨). *A History of Islamic Societies*. Cambridge University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢١-٢٢٥٥٢-٦.
* Bianca, Stefano (٢٠٠٠). «Case Study 1: The Holy Cities of Islam – The Impact of Mass Transportation and Rapid Urban Change». *Urban Form in the Arab World*. Zurich: ETH Zurich. ژپنک ٩٧٨-٣-٧٢٨١-١٩٧٢-٨. 0500282056.
* Bosworth, C. Edmund، ed. (٢٠٠٧). «Mecca». *Historic Cities of the Islamic World*. Leiden: Koninklijke Brill.
* Dumper, Michael R. T.؛ Stanley, Bruce E.، eds. (٢٠٠٨). «Makkah». *Cities of the Middle East and North Africa*. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO.
* Rosenthal, Franz؛ Ibn Khaldun (١٩٦٧). *The Muqaddimah: An Introduction to History*. Princeton University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٦٩١-٠٩٧٩٧-٨.
* Watt, W. Montgomery. "Makka – The pre-Islamic and early Islamic periods." *Encyclopaedia of Islam*. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. 6 June 2008
* Winder, R.B. "Makka – The Modern City." *Encyclopaedia of Islam*. Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel and W.P. Heinrichs. Brill, 2008. Brill Online. 2008
* «Quraysh». *Encyclopædia Britannica*. Britannica Concise Encyclopedia (online). 2007. لە 19 February 2007 ھێنراوە. `{{cite encyclopedia}}`: نرخەکانی ڕێکەوت بپشکنە لە: `|access-date=` (یارمەتی)

* دەروازەی مەککە
* دەروازەی مێژووی ئیسلام
* دەروازەی عەرەبستانی سعوودی
* دەروازەی ئیسلام
* دەروازەی ڕۆژھەڵاتی ناوین
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی محەممەد