Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# بەرموودا

| بەرموودا |
| --- |
| بە ئینگلیزی: Bermuda |
|  |
| بەشێکە لە | European Union tax haven blacklist، کاریبی |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٦١٢ |
| ناو بە زمانی فەرمی | Bermuda |
| ناونراوە لەدوای | Juan de Bermúdez |
| زمانی فەرمی | زمانی ئینگلیزی |
| سروودی نیشتمانی | خودا پاشا بپارێزێت |
| دروشم | Quo Fata Ferunt، Whither the Fates carry (us)، Каквото съдбата донесе |
| کیشوەر | ئەمریکای باکوور |
| وڵات | شانشینی یەکگرتوو |
| پایتەخت | Hamilton |
| دابەشکاریی کارگێڕی | ھەرێمەکانی دەرەوەی بەریتانیا |
| ناوچەی کاتی | UTC−04:00 |
| ناوچەی جوگرافی | Bermuda Islands |
| پۆتانی شوێن | ٣٢°١٩′١٢″N ٦٤°٤٤′٢٤″W |
| شێوەی بنەڕەتیی حکوومەت | ھەرێمەکانی دەرەوەی بەریتانیا، پاشایەتیی دەستووری |
| سەرۆکی حکوومەت | John Rankin |
| نووسینگەی بەڕێوەبردن | Premier of Bermuda |
| سەرۆک | E. David Burt |
| دەستەی جێبەجێکردن | Cabinet of Bermuda |
| ئەنجومەنی یاسادانەر | Parliament of Bermuda |
| دەسەڵاتی دادوەری باڵا | Supreme Court of Bermuda |
| Central bank | Bermuda Monetary Authority |
| Diplomatic relation | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| ئەندامی | World Customs Organization |
| دانیشتووان | ٦٥٬٠٢٤ |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ٢٥ مەتر |
| دراو | Bermudian dollar |
| Driving side | left |
| Electrical plug type | NEMA 1-15، NEMA 5-15 |
| زمانەکان | زمانی ئینگلیزی |
| ڕووبەر | ٥٣±١ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| وێبگە |  |
| پاوانی ئینتەرنێتی | .bm |
| دەقی سەرەکی ڕێکخراوەیی | Constitution of Bermuda |
| وەسفی ئاڵا | flag of Bermuda |
| وەسفی نیشان | Coat of arms of Bermuda |
| جوگرافیای ئەم بابەتە | geography of Bermuda |
| جیاکراوەتەوە لە | کۆلۆنیی ڤیرجینیا |
| ئابووری بابەت | economy of Bermuda |
| دیمۆگرافیای بابەت | demographics of Bermuda |
| Commonwealth Sport country code | BER |
| کۆدی تەلەفۆنی وڵات | +1441 |
| Emergency phone number | ٩١١ |
| Maritime identification digits | 310 |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

دوورگەکانی **بەرموودا**، وڵاتێکی خودموختاری ژێر دەسەڵاتی شانشینی یەکگرتوو لە ئوقیانووسی ئاتلانیکدا.

* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
# دوبەی

| دوبەی
دُبَيّ |
| --- |
| شار |
| دیمەنێکی شاری دوبەیدیمەنێکی شاری دوبەی |
| **شاری دوبەی** |
| **ھەڵەی لوا لە مۆدیوول:Location\_map لە ڕیزی 408:Malformed coordinates value.** |
| پۆتانەکان: 25.263056 |
| وڵات |  میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان |
| میرنشین |  دوبەی |
| دامەزران | ١٨٢٢ |
| دەسەڵات |
|  • جۆر | پاشایەتیی ڕەھا |
|  • دەسەڵاتدار | محەممەد کوڕی ڕاشد ئال مەکتووم |
| ڕووبەر |
|  • سەرجەم | ١،٤٩١ کیلۆمەتری چوارگۆشە (**ھەڵەی دەربڕین: کرداری < پێشبینی نەکراوە.** میلی چوارگۆشە) |
| بەرزایی | ٠ مەتر (٠ پێ) |
| ژمارەی دانیشتووان (٢٠٢٥) |
|  • سەرجەم | ٤،٩٤٥،٠٠٠ |
| ناوچەی کاتی | +٤:٠٠ (ستاندارد) |

**دوبەی** (بە عەرەبی: دُبَيّ) شارێکە لە میرنشینی دوبەی، میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان. بەپێی ئاماری ساڵی ٢٠٢٥، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە ٤،٩٤٥،٠٠٠ کەس بووە. ڕووبەری ئەم شارە ١،٤٩١ کیلۆمەتری چوارگۆشە و چڕیی دانیشتووانی ٣،٣١٧ کەسە لە ھەر کیلۆمەتری چوارگۆشەدا.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* ھێمای دەروازەدەروازەی شارەکان
* دەروازەی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان
# چەشنی ھەستبزوێن

**ھەستبزوێن** (بە ئینگلیزی: Thriller) جۆرێکە لە وێژە، یان زۆربەی کات وەک فیلم دەبینرێت. ئەم جۆرە وێژەیە وا لەبینەر یان خوێنەردەکات کە تامەزرۆی ڕووداوەکانی دواتربێت و چەندین ڕووداوی پێشبینی نەکراوی بەرچاو دەکەوێت. چیرۆکە ھەستبزوێنەکان زۆربەی جار ڕووکاری تاوانی و ترسناکیش لەخۆدەگرن ھەروەھا زۆرینەیان کەسایەتییەکی خراپ یاخوود نەرێنی لەخۆدەگرن. فیلمی سایکۆ (Psycho) لە ساڵی ١٩٦٠ وە (The Birds)ی ١٩٦٣ نموونەی فیلمی ھەستبزوێنن.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی ساکار

* دەروازەی ھۆڵیوود
* دەروازەی وێژە
* دەروازەی تەلەڤیزیۆن
* دەروازەی ڕۆمانەکان
* دەروازەی فیلم
# دەروونناسی

**دەروونناسی** یا **ڕەوانناسی** یا **گیانناسی** یا **سایکۆلۆژی** زانستی تاوتوێکردنی ئاکاری زیندەوارانە. گرنگترین مژار لە دەروونناسیدا مانای فەلسەفیی دەروون نییە، بەڵکوو ئاکارە. ئاکاریش کاردانەوەی ئینسان یا حەیوانە بە ھەرچی کە بیورووژێنێ. دەروونناسیی زانستی بە شوێن چوار ئامانجەوەیە کە بیانپێکێ: وەسفکردن، ڕوونکردنەوە، پێشبینیکردن و، کۆنترۆڵکردنی ئاکار.

بەو کەسەی دەروونناسی دەکا بە کار و پیشەی، دەڵێن دەروونناس یا ڕەوانناس.

## وشەڕەتناسی

وشەی سایکۆلۆژی لە دوو پار دروست بووە. «سایکۆ» لە ψυχήی یۆنانییەوە دێ و، بە مانای گیان و ھەناسەیە. لە کوردیا زیاتر پێی ئەڵێن دەروون؛ «لۆژی»ش لە لۆگۆس بە مانای قسە و وتارەوە دێ، کە لە کوردیا زیاتر پاشگری «-ناسی»ی بۆ دادەنێن. کەوابوو، سایکۆلۆژی بەسەریەکەوە دەبێتە لەبارەی گیانەوە قسەکردن، موتاڵاکردنی گیان.

## پێناسە

دەروونناسی زانستی تاوتوێکردنی ئاکاری زیندەوارانە. سێ وشە لەم پێناسەیە دەبێ سەرنجیان پێ بدرێ: زانست، ئاکار و، زیندەوار.

دەروونناسیی نوێ بە زانست حیساب دەکرێ، چونکە ئاکامەکانی لەسەر داتا و زانیاریی وا ڕاگیراوە کە لە ڕێگای ڕوانین و تاقیکارییەوە بە دەست ھاتوون.

ئاکار خۆی سێ لایەنی ھەیە: ۱) بۆدەرکەوتن، کە دەگەڕێتەوە بۆ شێوەی پەیپێبردنی ئەو کەسە یا ئەو گیاندارە کە ئاکارەکە لەوەوە سەری ھەڵداوە ۲) کوڵوکۆ، کە دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی کە کەسەکە یا گیاندارەکە ھەست بە چی دەکات و، ۳) کردەوە، کە دەگەڕێتەوە بۆ ئەو جموجووڵە کە لێی دەبێتەوە.

زیندەواریش بە ھەر خاوەنبوونێکی زیندوو دەوترێ. کەوایە، ئاکار و ھەڵسوکەوتی سەگ و مشک و کۆتر و مەیموونیش دەتوانێ وە بەر لێکۆڵینەوەی دەروونناسی بکەوێ. ھەرچەند، ئەوە کۆڵینەوە لە ئاکاری مرۆڤە کە کوانووی دەروونناسیی گەرم ھێشتووەتەوە.

## چەند لقێکی دەروونناسی

* دەروونناسیی پزیشکی (clinical psychology)
* دەروونناسیی پرۆسە عەقڵییەکان (cognitive psychology)
* دەروونناسیی گەشە (development psychology)
* دەروونناسیی کۆمەڵایەتی (social psychology)
* دەروونناسیی دادوەری (forensic psychology)
* دەروونناسیی پەروەردەی (educational psychology)
* دەروونناسیی تەندروست (health psychology)
* دەروونناسیی ڕەنگ (color psychology)
* دەروونناسیی دەمار (neuro psychology)
* دەروونناسیی گونجان (Adjustment psychology)

## سەرچاوەکان

* دەروازەی دەروونناسی
* دەروازەی زانست
* دەروازەی فەلسەفە
* دەروازەی کۆمەڵگا
# سناپچات

| سناپچات |
| --- |
|  |
| دامەزران | ٣١ی ئابی ٢٠١١ |
| ناو بە زمانی فەرمی | Snapchat |
| سەرناو | Snapchat |
| جێگەی دەگرێتەوە | Zenly |
| چەشن | image sharing، video sharing، تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان |
| ئافرێنەر | ئیڤان سپیگل، Bobby Murphy، Reggie Brown |
| پەرەپێدەر | Snap Inc. |
| سەکۆ | ئای ئۆ ئێس، ئەندرۆید |
| ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە | ٣١ی ئابی ٢٠١١ |
| زمان | زمانی ئینگلیزی |
| ڕووداوە بەرچاوەکان | access restriction |
| دابەشکەر | ئاپ ستۆر، گووگڵ پلەی، ئەپ گەلەری ھواویی |
| سیستمی پشتگیریکراو | ئای ئۆ ئێس، ئەندرۆید |
| ئامێری وەرگر | شاشەلەمس |
| چەشنی بڵاوکردنەوە | digital download |
| زمانی بەرنامەسازی | جاڤا، Objective-C |
| وەشانی نەرمامێر | 13.31.1.0، 13.31.0.47 |
| نرخاندنی PEGI | Parental Guidance Recommended |
| وێبگە |  |
| بەستەری وەسفکراو |  |
| مۆڵەت | مۆڵەتی خاوەن |
| دۆخی چاپکردن | مافی بڵاوکردنەوە پارێزراوە |
| نموونەیەکی بازرگانی | in-app advertisements، in-app purchases |
| App Store age rating | 12+ |
| تاگی "ستەک ئێکسچەینج" |  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**سناپچات** تۆڕێکی کۆمەڵایەتی و خزمەتگوزارییەکی ئەمریکییە بۆ ناردنی نامە خێراکان، کە لەلایەن Snap Inc. پەرەی پێدراوە. ئەپەکە لە سەرەتاوە سەرنجی لەسەر ھاوبەشکردنی وێنەی کەسی بوو، دواتر پەرەی سەند بۆ ئەوەی لە ئێستادا ھەیە، «چیرۆک»ی بەکارھێنەران لە ناوەڕۆکی ٢٤ کاتژمێریی کرۆنۆلۆجیدا، لەگەڵ «دۆزینەوە»، کە ڕێگە بە براندەکان دەدات ناوەڕۆکی کورتی خۆیان نیشان بدەن وەک ڕیکلام. ھەروەھا ڕێگە بە بەکارھێنەران دەدات وێنەکان لە شوێنێکی پارێزراو بە تێپەڕوشەی خۆیان ھەڵبگرن.

بەپێی بەڵگەنامەکان و بەیاننامەکان، ڕێجی براون بیرۆکەی داواکاری نەمانی وێنەی ھێناوەتە بەردەم ئیڤان سپیگل چونکە سپیگل ئەزموونی پێشووی بازرگانی ھەبووە. پاشان براون و سپیگل بۆبی مێرفییان ڕاکێشایە نێو بوارەکە، کە ئەزموونی کۆدکردنی ھەبوو. ئەو سێ کەسە بۆ ماوەی چەند مانگێک لە نزیکەوە کاریان کردووە و لە ٨ی تەممووزی ٢٠١١ سناپچاتیان بە ناوی «Picaboo» لەسەر سیستەمی کارپێکردنی ئای ئۆ ئێس خستە بازاڕەوە. ڕێجی براون دوای چەند مانگێک لە دەستپێکردنی کۆمپانیاکە لە کارەکەی دوورخرایەوە.

تۆڕەکە لە مانگی ئەیلوولی ٢٠١١ بە ناوی سناپچات خرایە بازاڕەوە، تیمەکەش سەرنجیان لەسەر بەکارھێنان و لایەنە تەکنیکییەکان بوو، نەک ھەوڵی بەبراندکردنی.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* میدیای پەیوەندیدار بە Snapchat لە ویکیمیدیا کۆمنز
* وێبگەی فەرمی

* دەروازەی ڕۆژنامەوانی
* دەروازەی ئینتەرنێت
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
# پەستانی کەش

| پەستانی کەش |
| --- |
|  |
| لقی | ambient pressure، meteorological concept، physical quantity |
| بابەتی لاوەکی | ھەوا |
| ھۆکار | بەرگەھەوا، ڕاکێشان |
| Quantity symbol (string) | p |
| ڕەھەند |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**پەستانی کەش** یان **پەستانی ھەوا** (بەئینگلیزی: Atmosphere of Pressure)، ئەو ھێزەیە کە گازەکانی بەرگی ھەوا دەیخاتە سەر ڕووبەری (١سم٢) لەسەر ڕووی زەویی. پەستانی کەش دەکاتە ١ ئەتمۆسفیر (یەکەی پێوانی پەستان) کە دەکاتە ١٠١٣٢٥ پاسکال (١٫٠١ بار) یاخوود ١٤٫٦٩ پاوەند.

## میکانیزم

پەستانی بەرگەھەوا بەھۆی ڕاکێشانی کێشکردنی ھەسارەکەیە بۆ گازەکانی بەرگەھەوا لە سەرووی ڕووەکەوە و فەنکشنێکی بارستایی ھەسارەکە، نیوەتەوەرەی ڕووەکە، و بڕ و پێکھاتەی گازەکان و دابەشبوونی ستوونییانە لە بەرگەھەوادا. لەلایەن خولانەوەی ھەسارەکە و کاریگەرییە ناوخۆیییەکان وەک خێرایی با، گۆڕانی چڕی بەھۆی پلەی گەرمی و گۆڕان لە پێکھاتەدا دەستکاری دەکرێت.

## تێکڕای پەستانی ئاستی دەریا

نەخشەیەک کە پەستانی بەرگەھەوا بە میلیبار یان ھێکتۆپاسکاڵ نیشان دەدات
بەرزیناسی فڕۆکەی بارۆمەتری جۆری کۆڵسمان
«تێکڕای پەستانی ئاستی دەریا» (MSLP) پەستانی بەرگەھەوایە لە تێکڕای ئاستی دەریا. ئەمە ئەو پەستانەی بەرگەھەوایەیە کە بەزۆری لە ڕاپۆرتە کەشناسییەکاندا لە ڕێگەی کەشناسەکانەوە لە ڕادیۆ، تەلەڤیزیۆن، و ڕۆژنامەکان یان لەسەر ئینتەرنێت بڵاو دەکرێتەوە.

«ڕێکخستنی بەرزیناس» لە فڕۆکەوانیدا بریتییە لە ڕێکخستنی پەستانی بەرگەھەوا.

تێکڕای «پەستانی ئاستی دەریا» ١٠١٣٫٢٥ ھێکتۆپاسکاڵ (٢٩٫٩٢ ئینج جیوە یان ٧٦٠٫٠ میلیمەتر جیوە)یە. لە ڕاپۆرتە کەشناسییەکانی فڕۆکەوانیدا (METAR)، QNH لە ھەموو جیھاندا بە ھێکتۆپاسکاڵ یان میلیبار (١ ھێکتۆپاسکاڵ = ١ میلیبار) دەگوازرێتەوە. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، کەنەدا، و ژاپۆن ڕێکخستنی بەرزیناس بە ئینجی جیوە (تا دوو خانەی دەیەیی) ڕاپۆرت دەکرێت. ھەروەھا ویلایەتە یەکگرتووەکان و کەنەدا «پەستانی ئاستی دەریا» SLP ڕاپۆرت دەکەن، کە بە شێوازێکی جیاواز بۆ ئاستی دەریا ڕێک خراوە، لە بەشی تێبینییەکاندا، نەک لەو بەشەی کۆدەکە کە لە ئاستی نێونەتەوەییدا دەگوازرێتەوە، بە ھێکتۆپاسکاڵ یان میلیبار. بەڵام، لە ڕاپۆرتە کەشناسییە گشتییەکانی کەنەدەدا، پەستانی ئاستی دەریا لە جیاتی ئەوە بە کیلۆپاسکاڵ ڕاپۆرت دەکرێت. لە تێبینییەکانی کۆدی کەشناسیی ویلایەتە یەکگرتووەکاندا، تەنھا سێ ژمارە دەگوازرێنەوە؛ خاڵە دەیەیییەکان و یەک یان دوو ژمارە گرینگەکە لادەبرێن: ١٠١٣٫٢ ھێکتۆپاسکاڵ وەک ١٣٢ دەگوازرێتەوە؛ ١٠٠٠ ھێکتۆپاسکاڵ (١٠٠ کیلۆپاسکاڵ) وەک ٠٠٠ دەگوازرێتەوە؛ ٩٩٨٫٧ ھێکتۆپاسکاڵ وەک ٩٨٧ دەگوازرێتەوە؛ و ھتد. سیستمێک کە سێ ژمارەی دوایی دەگوازێتەوە ھەمان کۆد (٨٠٠) بۆ ١٠٨٠٫٠ ھێکتۆپاسکاڵ وەک بۆ ٩٨٠٫٠ ھێکتۆپاسکاڵ دەگوازێتەوە.

بەرزترین «پەستانی ئاستی دەریا» لەسەر زەوی لە سیبیریا ڕوو دەدات، کە تێیدا بەرزەپەستانی سیبیری زۆربەی کات دەگاتە «پەستانی ئاستی دەریا»ی سەرووی ١٠٥٠ ھێکتۆپاسکاڵ (١٥٫٢٣ پاوەند بۆ ھەر ئینجێکی چوارگۆشە، ٣١٫٠١ ئینج جیوە)، لەگەڵ بەرزترین ئاستی تۆمارکراو کە نزیکە لە ١٠٨٥ ھێکتۆپاسکاڵ (١٥٫٧٤ پاوەند بۆ ھەر ئینجێکی چوارگۆشە، ٣٢٫٠٤ ئینج جیوە). نزمترین پەستانی ئاستی دەریای پێوانەکراو لە چەقی گەردەلوولە خولگەیییەکان و تۆرنادۆیەکاندا دەدۆزرێتەوە، بە نزمترین ئاستی تۆمارکراوی ٨٧٠ ھێکتۆپاسکاڵ (١٢٫٦٢ پاوەند بۆ ھەر ئینجێکی چوارگۆشە، ٢٥٫٦٩ ئینج جیوە).

## سەرچاوەکان

* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی کەشوھەوا
* دەروازەی ئاو
# بانی تبت

| بانی تبت |
| --- |
|  |
| ناو بە زمانی فەرمی | 青藏高原 |
| کیشوەر | ئاسیا |
| پۆتانی شوێن | ٣٣°٠′٠″N ٨٨°٠′٠″E |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ٤٬٥٠٠ مەتر |
| ڕووداوە بەرچاوەکان | تان تان لە تبت |
| ڕووبەر | ٢٬٥٠٠٬٠٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**بانی تبت** (تبتی: བོད་ས་མཐོ།)، ھەروەھا ناسراو بە بەرزایییەکانی شینگ-تبت یان شینگ-زەنگ (چینی: 青藏高)یان وەک نیوەی ڕۆژاوای سیچوان، باشووری پارێزگاکانی گانسو لە ڕۆژاوای چین، ناوچەکانی ھیندی لاداخ و لاھاول و سپیتی (ھێماچال پرادش) و ھەروەھا بۆتان بە نزیکەیی ١٠٠٠ کیلۆمەتر دەگرێتەوە لە باکوور بۆ باشوور و ٢٥٠٠ کیلۆمەتر ڕۆژھەڵات بۆ ڕۆژاوا درێژ دەبێتەوە. بەرزترین و گەورەترین بانی جیھانە لەسەر ئاستی ڕووی دەریا، کە ڕووبەری ٢٬٥٠٠٬٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی چیاکان
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی چین
* دەروازەی ھیندستان
# دژە دین

| دژە دین |
| --- |
|  |
| لقی | بێدینی |
| بەرامبەر | دین |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**دژە ئایین** بریتییە لە دژایەتی کردنی ئایین دژایەتی ئایینی ڕێکخراو، پراکتیزە ئایینییەکان یان دامەزراوە ئایینییەکان. ھەندێک لە لایەنگرانی دیار و بەرچاوی دژە ئایین بریتین لە ڤلادیمیر لێنین، فریدریش نیچە و ڕیچارد دۆکینز. لە یەکێتی سۆڤیەتدا پڕوپاگەندەی دژە ئایینی وەک ئامرازێک بۆ بەرەوپێشبردنی بێدینی و سەرکوتکردنی بیروباوەڕی ئایینی بەکاردەھێنرا. ئەمڕۆش دژە ئایین وەک بابەتێکی مشتومڕاوی دەمێنێتەوە، ھەندێک دەڵێن بۆ بەرەوپێشبردنی ئەقڵانییەت و لێکۆڵینەوەی زانستی پێویستە، ھەندێکی دیکەش وەک ھێرشکردنە سەر باوەڕی کەسی و ئازادی ئایینی دەیبینن.

## ڕووانگە مێژوویییەکان

شێوازێکی سەرەتایی دژایەتی جەماوەری بۆ ئایین لە سەردەمی ڕۆشنگەریدا لە سەرەتای سەدەی حەڤدەھەمدا دەرکەوت. کتێبەکەی بارۆن دی ھۆلباخ کە لە ساڵی ١٧٦١دا بڵاوکرایەوە، نەک تەنھا ھێرشی کردە سەر ئایینی مەسیحی بەڵکو بە گشتی ئایینی وەک بەربەستێک لە بەردەم پێشکەوتنی ئەخلاقی مرۆڤایەتیدا دەبینی.

کریستۆفەر ھیچنز دژبەر و ڕەخنەگرێکی ناسراوی ئایین بوو لە سەدەی بیستەمدا، کە دژایەتیی خۆی بۆ ئایین گرتەبەر و دەیگوت ئازادیی ڕادەربڕین و دۆزینەوەی زانستی دەبێت جێگەی ئایین بگرنەوە وەک ڕێگەیەک بۆ فێرکردنی ئەخلاق و پێناسەکردنی شارستانییەتی مرۆیی.

یەکێتیی سۆڤیەت ئایدۆلۆژیای سیاسیی مارکسیزم-لینینیزمی گرتەبەر و ئایینی بە شتێکی پەیوەست بە ڕەگەزنامەی بیانی دەزانی. ھەوڵی جۆراوجۆری دژە-ئایینی دا بەپێی ئەو ھەڕەشەیەی کە ئایینەکان بۆ سەر دەوڵەتی سۆڤیەت دروستیان دەکرد و ئامادەییان بۆ ملکەچبوون بۆ دەسەڵاتی سیاسی. ئەم ھەڵمەتە دژە-ئایینیانە ئاراستەی ھەموو ئایینەکان کرابوون، لەوانە ئایینەکانی مەسیحییەت، ئیسلام، بوودیزم، جوولەکایەتی و شامانیزم.

لە ساڵانی ١٩٣٠کاندا، لە سەردەمی ستالینیدا، حکوومەت باڵەخانەکانی کڵێساکانی وێران کرد یان کردیانی بە شوێنی عەلمانی (وەک مۆزەخانەی ئایین و بێدینی، یان یانە یان شوێنی کۆگاکردن)، پیاوانی ئایینی لەسێدارەدا و بڵاوکردنەوەی زۆربەی بابەتە ئایینییەکانی قەدەغە کرد. ھەروەھا ھەوڵی کەمتر توندوتیژانە درا بۆ سنووردارکردن یان بنبڕکردنی کاریگەریی ئایین لە کۆمەڵگادا لە کاتەکانی تری مێژووی سۆڤیەتدا. بۆ نموونە، بە شێوەیەکی گشتی پێویست بوو کەسێک بێدین بێت بۆ ئەوەی ھەر پۆستێکی سیاسی گرنگ یان ھەر کارێکی زانستی بەناوبانگ بەدەستبھێنێت؛ بەم شێوەیە زۆر کەس بوون بە بێدین بۆ ئەوەی لە ژیانی پیشەیی خۆیاندا پێشبکەون.

لە ساڵانی ١٩٢١–١٩٥٠، ھەندێک کەس مەزەندەی دەکەن کە ١٥ ملیۆن مەسیحی لە یەکێتیی سۆڤیەتدا کوژراون، و نزیکەی ٥٠٠٬٠٠٠ مەسیحی ئۆرتۆدۆکسی ڕووسی لەلایەن حکوومەتی سۆڤیەتەوە تووشی چەوسانەوە بوون.

کۆماری مۆڵدۆڤای سۆسیالیستی سۆڤیەت زۆرێک لە پیاوانی ئایینی کردە ئامانج بۆ دەستگیرکردن و لێپرسینەوە وەک دوژمنی دەوڵەت، و زۆرێک لە کڵێسا و مزگەوت و پەرستگاکان کران بە شوێنی عەلمانی. کۆماری ئەلبانیای گەلی ئامانجی بنبڕکردنی ھەموو ئایینەکانی لە ئەلبانیادا ھەبوو بە مەبەستی دروستکردنی دەوڵەتێکی بێدین، و ڕای گەیاند کە لە ساڵی ١٩٦٧دا ئەمەی بەدیھێناوە. لە ساڵی ١٩٧٦دا، ئەلبانیا قەدەغەکردنی دەستووریی لەسەر چالاکیی ئایینی سەپاند. ئەدەبیاتی ئایینی قەدەغە کرا و زۆرێک لە پیاوانی ئایینی و باوەڕداران دادگایی کران و ئەشکەنجە دران و لەسێدارە دران. ھەموو پیاوانی ئایینی ڕۆمانی کاسۆلیکی بیانی لە ساڵی ١٩٤٦ دەرکران و ئەلبانیا تاکە وڵات بوو کە بە فەرمی ئایینی قەدەغە کرد.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئایین
* دەروازەی فەلسەفە
# ئێتنیک

| ئێتنیک |
| --- |
|  |
| بابەتی لاوەکی | گرووپی نەتەوەیی، کێیەتی |
| ھۆکار | ethnogenesis |
| لێکۆڵینەوە لەلایەن | sociolinguistics |
| Characteristic of | کۆمەڵەیەکی مرۆیی |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ئێتنیک** یان **ڕەچەڵەک** یان **ڕەگەز** بریتییە لە کۆمەڵێک کەس کە لەسەر بنەمای تایبەتمەندییە ھاوبەشەکانی ھەستپێکراوی یەکتر دەناسنەوە کە لە گرووپەکانی دیکە جیایان دەکەنەوە. ئەو تایبەتمەندییانە دەتوانن کۆمەڵە ھاوبەشەکانی نەریت، ڕەچەڵەک، زمان، مێژوو، کۆمەڵگا، نەتەوە، ئایین، یان مامەڵەی کۆمەڵایەتی لە ناوچەی نیشتەجێبوونیان لەخۆ بگرن.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی زمان
* دەروازەی ئایین
* دەروازەی ئابووری
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی وڵاتەکان
* دەروازەی کۆمەڵگا
# باوکانی کەنیسە

باوکانی کڵێسا مینیاتورێکی سەدەی ١١ی کیڤان ڕوس لە کتێبی هەمەجۆریی سڤیاتۆسلاڤ
باوکانی کەنیسەکە زاراوەیەکە بۆ کۆمەڵێک قەشە یان کەسایەتی مەسیحی گەورە کە کاریگەرییەکی زۆریان لەسەر عەقیدەی و مێژووی ئایینی مەسیحی بەجێهێشتووە، بەتایبەتی لە پێنج سەدەی یەکەمدا. ئەوان شانازییان پێدەکرێت کە هێڵکارییەکانی پێکهاتەی عەقیدەی و ڕێکخراوەیی و پاستوراڵی کڵێساکەیان داڕشتووە.

## زاراوەی باوکان

### لە کتێبی پیرۆز

وشەی "باوک" لە کتێبی پیرۆزدا بەکارهاتووە بۆ قسەکردن لەسەر نەوەی یەکەمی باوەڕداران لە پەیمانی کۆن، بۆیە بە یەهۆڤا ناونرا "خودای باوکان" (دەرچوون ٣: ١٥)، هەروەها وشەی "باوکەکان" بەکارهێنرا بۆ مامۆستایان و پێغەمبەرانی جولەکەکان کە لە پلەی باوکدا بوون بۆ شوێنکەوتووانیان (کوڕی پێغەمبەران) (١ پاشاکان ٢٠:٣٥).

سەبارەت بە پەیمانی نوێ، بۆمان دەردەکەوێت کە پۆڵسی نێردراوی خودا وشەکە بەکاردەهێنێت بۆ وەسفکردنی (پەیوەندیەک بە باوەڕ).

### لە سەدەکانی یەکەمی ئایینی مەسیحیدا

زاراوەی باوک بۆ قسەکردن لەسەر قەشەکانی کڵێسا لە سەرەتای ئایینی مەسیحییەوە بەکارهاتووە، لەوێدا دەبینین کە بتپەرستەکان نازناوی (پۆلیکارپی) قەشەی ئیزمیر بە (مامۆستا ئاسیا و باوکی مەسیحییەکان) ناودەبرد بە هەمان شێوە مەسیحییەکانی لیۆن و ڤیەنا لە ساڵی ١٧٧ی زایینی باسی قەشەی ڕۆمایان کردووە کە ئەلوتێریس (باوک) بووە. دواتر ناونانی پاپا یان پیاوسالار گۆڕدرا بۆ نازناوێک کە دەدرا بە قەشەکانی کورسییە گەورەکانی مەسیحی، ئەوانیش کورسی ڕۆما و قوستەنتینیە و ئەنتیکیا و ئەسکەندەریە و قودس بوو.

## بەکارهێنانی ئایدیۆلۆژیای زاراوە

لە ناو ئەو ناکۆکی و ناکۆکییە تیۆلۆژی و عەقیدەیانەی کە لە سەدەی چوارەم و پێنجەمدا لەسەر گۆڕەپانی مەسیحییەکان سەریان هەڵدا، پیاوانی ئایینی ئەو قەشانەی کە لە بناغەکانی ئایینی مەسیحی لایان نەدا لە بۆچوونی ئۆرتۆدۆکس تێگەیشتن، بەو پێیەی ئەم وشەیە بە تایبەتی بۆ وەسفکردنی قەشەکان کە لە ئەنجومەنی نیقایا لە ساڵی ٣٢٥ی زایینیدا ئەو عەقیدەیەیان پێناسە کرد.

ئۆگستین ئەو یاسایە سەرەکیانەی ڕوونکردەوە کە ڕەوایەتی پەروەردەی باوک دیاری دەکەن، “دەبێت فێرکارییەکانی لەگەڵ ئەوەی کە کتێبی پیرۆز دەیڵێت وەک ئەوەی کەنیسەی لێ تێگەیشتوون” بگونجێت” و لە درێژەدا دەڵێت “باوکەکان تەنها ئەو شتانە فێری کڵێسا دەکەن کە لێی فێربوون ." ئەو دیدگای ئۆگستین لە سەدەی پێنجەمدا بلوری بوو و گرنگترین تایبەتمەندی باوکی کەنیسەکە بریتی بوو لە: یەکپارچەیی باوەڕەکەی، ڕەفتارەکانی لە نزیکبوونەوەی پیرۆزی، چێژوەرگرتن لە متمانەپێکراوی کەنیسە و سەربەخۆیی بە نەوەی کۆن. لقێکی تایبەتی ئیلاهیات هەیە کە بە پاتریستیک ناسراوە.

## سەرچاوە

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی فەلسەفە
# بیڵی زەین

| بیڵی زەین |
| --- |
| بە ئینگلیزی: Billy Zane |
|  |
| لەدایکبوون |  (١٩٦٦-٠٢-٢٤) ٢٤ی شوباتی ١٩٦٦ شیکاگۆ، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| ناوی کاتی لەدایکبوون | William George Zane Jr. |
| ھاوسەر | Lisa Collins |
| هاوژین (بێ هاوسەرگیری) | کێلی برۆک، Leonor Varela |
| زمانی زگماکی | زمانی ئینگلیزی |
| زمانەکانی ئاخاوتن | زمانی ئینگلیزی |
| زمانی نووسین | زمانی ئینگلیزی |
| پەروەردە | Francis W. Parker School، The American School in Switzerland (TASIS) |
| دەستپێکی چالاکی | ١٩٨٥ |
| شاکارەکان | تایتانیک |
| بەستەری وەسفکراو |  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**بیڵی زەین** (بە ئینگلیزی: Billy Zane؛ لەدایکبووی ٢٤ی شوباتی ١٩٦٦ لە شیکاگۆ) ئەکتەرێکی ئەمریکییە. لە ١٩٨٥ دەستی بە چالاکی کردووە. بەشداریی لە فیلمی تایتانیکدا کردووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* بیڵی زەین لە بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی ھۆڵیوود
* دەروازەی فیلم
* ھێمای دەروازەدەروازەی ئەکتەران
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی ھونەرەکان
* دەروازەی تەلەڤیزیۆن
* دەروازەی کایەی ڤیدیۆیی
# زمانی زۆنگخا

| زمانی زۆنگخا |
| --- |
|  |
| لقی | Southern Tibetic |
| ناو بە زمانی فەرمی | རྫོང་ཁ་ |
| وڵات | بووتان، ھیندستان |
| پۆتانی شوێن | ٢٧°٣٠′٠″N ٨٩°٣٠′٠″E |
| سیستەمی نووسین | Tibetan alphabet |
| Language regulatory body | Dzongkha Development Commission |
| UNESCO language status | 2 vulnerable |
| Ethnologue language status | 1 National |
| کۆدی زمانی ویکیمیدیا | dz |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**زۆنگخا** (بە ئینگلیزی: Dzongkha) زمانی فەرمی وڵاتی بوتانە، سەر بە خێزانی زمانە تیبێتی-بورمییەکانە و بە ئەلفبێی تیبێتی دەنووسرێت.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی زمان
* دەروازەی ھیندستان
# عومان

| سلطنة عُمان |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| ئاڵا | [[ی عومان |]] |

 |
|   |
| **پایتەخت** | مەسقەت
 |
| دەوڵەت | پادشایی |
|  -  | قابووس کوڕی سەعید |  |
| ژمارەی دانیشتوان |
|  -  | بەراوردی  | ٤٬٨٢٩٬٤٨٠   |
| دراو | ڕیالی عومانی  |
| ناوچەی کاتی | +٤  |
| لای لێخوڕین | ڕاست |

**عومان** (بە عەرەبی: سلطنة عُمان) وڵاتێکی عەرەبییە لە ڕۆژھەڵاتی ناوین. پایتەختەکەی مەسقەتە دەکەوێتە بەشی باشوری ڕۆژھەلاتی نیمچە دورگەی عەرەب، لە باکورەوە لەگەل ئیمارات لە ڕۆژئاواوە سعودیە و لە باشوری ڕۆژاوا یەمەن دراوسێیە، روبەرەکەی٣٠٩٫٥٠٠کم چوارگۆشەیە سیستمی حوکومرانی لە عومان سیستمی پاشایەتی راستەوخۆیە.

## جوگرافیا

عومان دەکەوێتە نێوان ھێڵی پانی ١٢-٢٨ باکوور و ھێڵی پانی ٥٢-٦٠ ڕۆژھەلات؛ بیابانی (حصی السھل واسع) زۆربەی ناوەراستی وڵاتی عومان دادەپۆشێت، لەگەڵ کۆمەڵێک زنجیرە چیا بە درێژایی باکووری (ال جبال الحجر) و کەناری باشووری ڕۆژھەڵات، شارە سەرەکیەکانی لێیە؛ پایتەختی وڵات مەسقەت، "سەحار"، "صور" لە باکوور، "سەلالە" لە باشوور.

کەشوھەوای عومان وشکە لە ناوچەکانی ناوەوەی وڵات.

## دانیشتوان

بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی عومان ٣,٩٢٦,٤٩٢ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٠٥ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٢٦.٧ ساڵە. ھەروەھا ٧٤ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## ئایین

| ئایینەکان لە عومان |
| --- |
| **ئایینەکان** |  |  | **ڕێژە** |  |
| سوننە |    | ٩٩٫٠٪ |
| ئەوانی تر |    | ١٫٠٪ |

## پێشانگا

Oman hosted and won the 19th Arabian Gulf Cup.
خۆراک عومانی
The traditional Dhow, an enduring symbol of Oman
زمانی عەرەبی و ئینگلیزی لە عومان
Petrochemical tanks in Sohar
## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی وڵاتەکان
* دەروازەی ڕۆژھەڵاتی ناوین
# پۆستە

پۆستەچییەک پۆستەکان بۆ گەیاندن کۆدەکاتەوە لە ھۆنگ کۆنگ، ٢٠٠٨
**پۆستە** یان **نامەبەر** سیستمێکە بۆ گواستنەوەی فیزیاییی کارتە پۆستییەکان، نامەکان، و پاکەتەکان. خزمەتگوزارییەکی پۆستی دەکرێت تایبەت یان گشتی بێت، ھەرچەندە زۆرێک لە حکوومەتەکان سنووردارکردن دەخەنە سەر سیستمە تایبەتەکان. لە ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەھەمەوە، سیستمە پۆستییە نیشتمانییەکان بە گشتی وەک قۆرغکارییەکی حکوومی دامەزراون، کە تێیدا کرێی سەر کەلوپەلەکە پێشوەختە دەدرێت. بەڵگەی پێدانی پارە بەزۆری لە شێوەی پوولێکی پۆستەی لکێنراودایە، بەڵام پێوەری پۆستەش بۆ پۆستکردنی بەکۆمەڵ بەکاردێت.

دەسەڵاتە پۆستییەکان زۆرجار ئەرکی تریان ھەیە بێجگە لە گواستنەوەی نامەکان. لە ھەندێک وڵاتدا، خزمەتگوزاریی پۆستە، تەلەگراف و تەلەفۆن (پی تی تی) سەرپەرشتیی سیستمی پۆستە دەکات، سەرەڕای سیستمەکانی تەلەفۆن و تەلەگراف. سیستمە پۆستییەکانی ھەندێک وڵات ڕێگە بە ھەژمارەکانی پاشەکەوتکردن دەدەن و داواکارییەکانی پاسپۆرت ڕایی دەکەن.

یەکێتیی جیھانیی پۆست (یوو پی یوو)، کە لە ساڵی ١٨٧٤ دامەزراوە، ١٩٢ وڵاتی ئەندام لەخۆدەگرێت و یاساکانی ئاڵوگۆڕی پۆستە نێودەوڵەتییەکان وەک ئاژانسێکی پسپۆڕی نەتەوە یەکگرتووەکان دادەنێت.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئابووری
# دەیڤد فینچەر

| دەیڤد فینچەر  |
| --- |
| فینچەر لە پاریس |
| لەدایکبوون | ٢٨ ی ٨ی ١٩٦٢ کۆلۆرادۆ - ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| نەتەوە | ئەمریکا |
| پیشە | دەرھێنەری فیلم |
| چالاکبوون | ١٩٨٤ - ئێستا |
| کارە ناودارەکان | یانەی شەڕ، حەوت |
| ھاوسەر | دنیا فیۆرنتینۆ (١٩٩٠-١٩٩٥) |
| مناڵ(ەکان) | یەک منداڵ لە دنیا فیۆرنتینۆ |

**دەیڤد ئەندرو لیۆ فینچەر** (بە ئینگلیزی: David Fincher) لە دایک بووە لە ٢٨ی ٨ی ١٩٦٢، دەرھێنەری فیلم و بەرھەمھێنەرێکی ئەمریکیە، پاڵێوراوە بۆ خەڵاتی ئۆسکار لە پێناو دەرھێنانی فیلمی دۆسیە دەگمەنەکەی بێنجامین بەتن (٢٠٠٨) و لە پێناوی فیلمی تۆڕی کۆمەڵایەتی توانیویەتی خەڵاتەکانی گۆڵدن گڵۆب و بافتا دەستەبەر بکات. دەیڤد فینچەر ناوبانگێکی جیھانی ھەیە بەھۆی دەرھێنانی فیلمەکانی یانەی شەڕ و حەوت وە یەکێکیشە لە دروستکەرانی زنجیرەی ماڵی کاردەکان.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی ھۆڵیوود
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی فیلم
# جوگرافیای لاوس

| جوگرافیای لاوس |
| --- |
| لقی | geography of Asia |
| بابەتی لاوەکی | لاوس |
| وڵات | لاوس |
| پۆتانی شوێن | ١٨°٠′٠″N ١٠٥°٠′٠″E |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**لاوس** بە فەرمی کۆماری دیموکراتیکی گەلی لاو وڵاتێکە لە کیشوەری ئاسیادا دەکەوێتە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا سنوری ئاوی نییە، پایتەختەکەی شاری ڤیەنتیانە. لە باکور ھاوسنورە لەگەڵ چین و بۆرما لە باشور ھاوسنورە لەگەڵ کەمبۆدیا لە ڕۆژھەڵات ھاوسنورە لەگەڵ ڤێتنام وە لە ڕۆژاوا ھاوسنورە لەگەڵ تایلەند ڕووبەرەکەی ٢٣٦٬٨٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە لە پلەی ٨٢ دێت لە ڕووی ڕووبەری جوگرافی لەسەر ئاستی جیھان بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی ٦٫٨٠٣٫٦٩٩ کەسە لاوس وڵاتێکی شاخاوییە بە تایبەت لە بەشی باکور ھەروەھا لە باکوور و ڕۆژھەڵات ڕووبەرێکی بەرفراوانی دارستانی ھەیە.

## سەرچاوەکان

* چەند زانیاریەک لە بارەی لاوس لە ماڵپەڕی جەزیرە

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ئاسیا