Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ئەلبوم

| ئەلبوم |
| --- |
|  |
| لقی | release group |
| ڕووداوە بەرچاوەکان | launch |
| بەکاردەھێنێت | audio storage device، سیگناڵی دەنگی |
| نموونە | 19 |
| EntitySchema for this class | Entity schema not supported yet (E248) |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ئەلبوم** (بە ئینگلیزی: Album) کۆکراوەیەکە لە شێوەی پەرتووک یان دیسکە کە پەڕگەکانی وێنەیی و دەنگی تۆمارکراو و گۆرانی لەخۆدەگرێت.

## درێژی

ئەلبوومەکە لەوانەیە چەندین یان کەمێک لە تراکەکان لەخۆ بگرێت بەپێی پێویست. لە ویلایەتە یەکگرتووەکان، یاساکانی ئەکادیمیای تۆمارکردن بۆ خەڵاتەکانی گرامیمی دەڵێن کە دەبێت ئەلبوومەکە کەمترین کاتی کارکردنی گشتیی ھەبێت کە یەکسان بێت بە ١٥ خولەک لەگەڵ لانی کەم پێنج تراکی جیاواز، یان کۆی گشتیی کاتی کارکردن کە کەمتر نەبێت لە ٣٠ خولەک بێ ئەوەی کەمترین داواکاری بۆ تراکەکان ھەبێت. لە شانشینی یەکگرتوو، پێوەرەکانی پێڕستەکانی ئەلبوومەکانی شانشینی یەکگرتوو ئەوەیە کە تۆمارەکە بە «ئەلبووم» دادەنرێت ئەگەر زیاتر لە چوار تراک لەخۆ بگرێت یان بۆ زیاتر لە ٢٥ خولەک بەردەوام بێت. ھەندێک جار ئاماژە بە ئەلبوومە کورتترەکان دەکرێت بە ناوی «ئەلبوومی بچووککراوە» یان ئۆستووانەی درێژکراوە. ئەلبوومەکانی وەک *تووبلێر بێڵز*، و *ئەمرووک*، *ھێرجست ڕیدج*ی مایک ئۆڵدفێڵد، یان ئەلبوومی *کلۆس توو زە ئێج*ی گرووپی یەس، کەمتر لە چوار تراکیان تێدایە، بەڵام ھێشتا نیشانەی ٢٥ خولەکەکە تێدەپەڕێنن. ھیچ یاسایەکی فەرمی دژی ھونەرمەندان نییە وەک پینھێد جەنباودەر بۆ ئاماژەکردن بە وەشانە تایبەتەکانی خۆیان کە کەمترن لە سی خولەک بە ناوی «ئەلبوومەکان».

ئەگەر ئەلبوومەکە ئەوەندە درێژ بوو کە نەتوانرا لە یەک ئۆستووانەی ڤاینێڵ یان پەپکەی تونددا جێبکرێتەوە، لەوانەیە وەک ئەلبوومێکی دووانە دەربچێت کە تێیدا دوو ئۆستووانەی ڤاینێڵی درێژکراوە یان دوو پەپکەی توند پێکەوە لە یەک پاکەتدا کۆدەکرێنەوە، یان ئەلبوومێکی سیانە کە سێ ئۆستووانەی درێژکراوە یان پەپکەی توند لەخۆ دەگرێت. لەوانەیە ئەو ھونەرمەندە تۆمارکەرانەی کە کەتەلۆگێکی پاشخانی چڕیان ھەیە، چەندین پەپکەی توند لە یەک پاکەتدا بە دیزاینێکی یەکگرتوو دووبارە دەربکەنەوە، و زۆربەی کات یەک ئەلبووم یان زیاتر لەخۆ دەگرێت (لەو سیناریۆیەدا، ھەندێک جار دەکرێت ئاماژە بەو وەشانانە بکرێت بە «دوو یان سێ»)، یان کۆمەڵێک تۆمار کە پێشتر بڵاونەکراونەتەوە، و بە کۆمەڵەی سندووق ناسراوە. ھەندێک لە ھونەرمەندانی مۆسیقا ھەروەھا زیاتر لە سێ پەپکەی توند یان ئۆستووانەی درێژکراوەیان بۆ تۆمارە نوێیەکان لە یەک کاتدا دەرکردووە، لە شێوەی کۆمەڵەی سندووقدا، ھەرچەندە بەزۆری لەم حاڵەتەدا کارەکە ھێشتا بە ئەلبووم دادەنرێت.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی مۆسیقا
# قوتابخانە

کۆمەڵێک قوتابی کورد لە قوتابخانەیەک دەخوێنن.
**قوتابخانە**، **فێرگە**، **مەکتەب**، **مەدرەسە**، **خوێندنگە** یان **خوێندنگا** شوێنێکە بۆ پێگەیاندنی لاوان بە زانست و ھۆشیاری، بەگشتی لە فێرگەکانی جیھان تیشک دەخریتە سەر بوارە زانستییەکان وەک کیمیا، فیزیا، بیرکاری، زمانەکان وەلەبەشیکیش لە فێرگەکان بەتایبەتی فێرگە وێژەیییەکان بابەتی مێژوویی و جوگرافیای جیھان و وەرزش و ھونەر دەخوێنرێ یان گرنگی پێ دەدرێت، لە زۆرێ وڵاتان فێرگەکان بە پارەن واتە دەبێ دایک و باوک یان کەسێکی قوتابییەکە پارە بات بە فێرگەکە بۆ ئەوەی قوتابییەکە لەلایەن فێرگەکە وەرگیرێ، لە جیھاندا زۆرینەی ئەو فێرگانەی بەپارە قوتابی وەردەگرن.

لەلایەن کەرتی تایبەتەوە فێرگەکە بەڕێوە دەچێت لەنموونەی وڵاتانیش وڵاتی تورکیا سەرجەم فێرگەکانی بەپارەن، فێرگەش بەگشتی لەچەند یەکەیەک پێکدێت کە دەستپێکیان فێرگەی سەرەتایییە ئینجا ناوەندی وەپاشان ئامادەیی ئینجا کۆلێژەکان ە یاخوود پەیمانگاکان، لە ھەرێمی کوردستان یش ھەردوو ئاستی سەرەتایی و ناوەندی بوونەتە یەک ئاست بەنێوی بنەڕەتی و لەزۆربەی وڵاتان قوتابی لە شەش ساڵانەوە دەچێتە فێرگەکان، زۆرێ لە کەسان پێیان وایە فێرگە تاکە ڕیگایە بۆ سەرکەوتنی گەلێ بۆ بنیاد نانی نەوەی دواڕۆژ.

## وشەڕەتناسی

قوتابخانە (کە لە بنەڕەتدا «قوتابیخانە» بووە) لە «کُتّاب» لە عەرەبییەوە —بەپێی کات دەنگی «ک» بووەتە «ق»— و پاشگری «-خانە» ھاتووە.

قانع لە بەیتێکدا دەڵێ:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| گەرچی دوژمن وا ئەزانێ من بە دیلی لاڵ ئەبم |  | باش بزانێ کونجی زیندانم قوتابیخانەیە |

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «School»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٩ی نیسانی ٢٠٢٤.

* دەروازەی پەروەردە
* دەروازەی زانکۆکان
# چەشنی یوری

نموونەیەک لە کارە هونەرییە ئیلھامبەخشەکانی یوری. ئەو بەرهەمانەی کە پەیوەندییە نزیکەکانی نێوان هاوپۆلەکانی قوتابخانە نیشان دەدەن کە لە جۆری یوریدا باون.
**یوری** (بە ژاپۆنی: 百合) زاراوەیەکی ژاپۆنییە کە بۆ پێناسەکردنی پەیوەندیی نێوان دوو ڕەگەزی مێ وەک پەیوەندیی سۆزداری و سێکس لە مانگا و ئەنیمێ بەکاردێت.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەنیمێ و مانگا
* دەروازەی ژاپۆن
* دەروازەی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە
# لۆید بێنتسن

| لۆید بێنتسن |
| --- |
| بە ئینگلیزی: Lloyd Bentsen |
|  |
| لەدایکبوون | ١١ی شوباتی ١٩٢١ میشن، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| مردن | ٢٣ی ئایاری ٢٠٠٦(٢٠٠٦-٠٥-٢٣) (٨٥ ساڵ ژیاوە) ھیووستن، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| ھۆی مەرگ | جەڵدەی مێشک |
| زمانەکانی ئاخاوتن | زمانی ئینگلیزی |
| شوێنی کارکردن | وەزارەتی داراییی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| پەروەردە | کۆلێژی یاسا لە زانکۆی تەکساس، ئامادەیی شاریلاند |
| شوێنی کار | واشینگتن دی سی |
| ئەندامی حیزبی | پارتی دیموکرات |
| پلەی سەربازی | پێشڕەو |
| ناکۆکی | جەنگی جیھانیی دووەم |
| لقی سەربازی | ھێزی ئاسمانیی سوپای ئەمریکا |
| خەڵاتەکان | خاچی فڕیوی جیاواز، مەدالیای ئازادی سەرۆکایەتی، Air Medal، Distinguished Eagle Scout Award |
| Generational suffix | L252247-F2 |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**لۆید میلارد بێنتسن** (بە ئینگلیزی: Lloyd Bentsen) (١١ی شوباتی ١٩٢١ – ٢٣ی ئایاری ٢٠٠٦) سیاسەتمەدارێکی ئەمریکی بووە و چوار خولی سیناتۆری ئەمریکی بووە لە ویلایەتی تەکساس (١٩٧١–١٩٩٣) و کاندیدی پارتی دیموکرات بووە بۆ جێگری سەرۆک لە ھەڵبژاردنەکانی ساڵی ١٩٨٨ بە بلیتی مایکل دوکاکیس. و وەک ٦٩ھەمین وەزیری گەنجینەی ئەمریکا لە سەردەمی سەرۆک بیل کلینتۆن کاری کردووە.

بێنتسن لە شاری میشن لە ویلایەتی تەکساس لەدایکبووە و دەرچووی زانکۆی تەکساسە بۆ یاسای یاسایی پێش ئەوەی لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا لە ھێزی ئاسمانیدا خزمەت بکات. خەڵاتی خاچی فڕیوی پێبەخشرا بەھۆی خزمەتەکانی لە ئەورووپا. دوای جەنگ، سەرکەوتنی بەدەستھێنا لە ھەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەرانی ئەمریکا لە ساڵی ١٩٤٨ تا ١٩٥٥. خۆی بۆ ئەنجومەنی پیرانی ئەمریکا کاندید کرد و لە ھەەڵبژاردنی سەرەتایی ئەنجومەنی پیرانی دیموکراتەکان لە ساڵی ١٩٧٠دا لە سیناتۆری ئەوکاتی بەناوی ڕالف یاربۆرۆی بردەوە و لە ھەڵبژاردنە گشتییەکاندا بەرامبەر جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش براوە بوو. لە ساڵانی ١٩٧٦ و ١٩٨٢ و ١٩٨٨ دووبارە ھەڵبژێردرایەوە و لە ساڵی ١٩٨٧ تا ١٩٩٣ وەک سەرۆکی لیژنەی دارایی ئەنجومەن کاری کردووە. سیناتۆر بێنتسن یارمەتی دەستەبەرکردنی پەسەندکردنی یاسای ئاسایشی داھاتی خانەنشینی کارمەندانی دا و ڕۆڵی ھەبوو لە دروستکردنی ھەژماری خانەنشینی تاکەکەسی. بێنتسن لە ساڵی ١٩٧٦دا داوای کاندیدکردنی دیموکراتەکانی کرد بۆ سەرۆکایەتی ئەمریکا بەڵام نەیتوانی ھەڵمەتێکی کاریگەر ئەنجام بدات.

مایکل دوکاکیس کاندیدی دیموکراتەکان بۆ سەرۆکایەتی ئەمریکا لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ساڵی ١٩٨٨دا ئەوی ھەڵبژارد بۆ ئەوەی ببێتە ھاوڕێی کاندیدکردنی، لەکاتێکدا کۆمارییەکان بلیتێکیان ھەڵبژارد کە جێگری سەرۆک جۆرج ئێچ دەبلیوو بوش و سیناتۆر دان کوایل لەخۆگرتبوو. لە میانەی وتووێژەکانی جێگری سەرۆکایەتی ساڵی ١٩٨٨دا، بێنتسن باسی ھاوتاکەی کوایلی کرد و گوتی «سیناتۆر، تۆ جاک کێنێدی نیت». دوکاکیس ھیوای خواست کە ھەڵبژاردنی بێنتسن یارمەتی دیموکراتەکان بدات بۆ بردنەوەی ویلایەتی تەکساس، بەڵام کۆمارییەکان ئەو ویلایەتەیان بردەوە و بە جیاوازییەکی زۆر لە کۆمەڵەی ھەڵبژاردن و دەنگەکانی جەماوەردا سەرکەوتنی بەدەستھێنا. بێنتسن لە ساڵی ١٩٩٢ بیری لەوە کردەوە کە خۆی بۆ سەرۆکایەتی ئەمریکا کاندید بکات بەڵام ھەڵیبژارد ڕووبەڕووی بووش نەبێتەوە کە دوای جەنگی کەنداو بەناوبانگ بوو.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
# شیڤا

شیڤا لە کاتی یۆگادا
**شیڤا** (بە سانسکریت: शिवः) یەکێکە لە گەورەترین خودایانی ئایینی ھیندویزم. شیڤا خودای خیلقەت، ڕاگرتنی ئاسمانگ و ئەرد، لەنێوبردنی ئەھریمەن و بووژێنەری گوناھانە و زۆر شتی ترە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئایین
* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی سریلانکا
# جاینیزم

ئاڵای جاینیزم
ھێمای جاینیزم
**جاینیزم** یەکێکە لە ئایینە دارماییەکان کە شێوازێکی فەلسەفیی ھەیە و لە ھیندی دێرین دامەزراوە بە پێی وەسییەتەکانی ماھاڤێرا لە سەدەی شەشی پیش زایین، شوێنکەوتووانی ئەم ئایینە ئێستا کەمینە پێک دەھێنن لە ھیند ھاوکات لەگەڵ چەندین کۆمەڵی کۆچکردوو لێیان بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان.

## سەرچاوەکان

بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Jainism»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٣ی ٧ی ٢٠١٣.

* دەروازەی ئایین
* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی دەروونناسی
* دەروازەی فەلسەفە
# شێر

| شێر Temporal range:  |
| --- |
|  |
| نێرینەیەک لە Serengeti National Park لە تانزانیا |
|  |
| مێینەیەک لە Okonjima لە نامبیا |
| Conservation status |
|  Vulnerable  (IUCN 3.1) |
| CITES Appendix II (CITES) |
| Scientific classification  |
| Domain: | Eukaryote |
| Kingdom: | گیانلەبەر |
| Phylum: | Chordate |
| Class: | گوانداران |
| Order: | Carnivora |
| Suborder: | Feliformia |
| Family: | Felidae |
| Subfamily: | Pantherinae |
| Genus: | *Panthera* |
| Species: | P. leo |
| Binomial name |
| Panthera leo (Linnaeus, 1758) |
| Subspecies |
| *P. l. leo*
*P. l. melanochaita*
*P. l. sinhaleyus* |
|  |
| Historical lion distribution |

**شێر** (ناوی زانستی: *Panthera leo*) گیانلەبەرێکی گۆشتخۆرە و لە خێزانی پشیلەکانە کە کێشی نزیکەی ٢٥٠ کیلۆگرام دەبێت و، بە زۆریش لە کیشوەری ئەفریقا لە ھەرێمی دارستانی ساڤانا و زەوی گیایی و کەشوهەوای مامناوەند دەژی.

## ناسراوی و ناوبانگی

دەم و ددانی شێرێکی مێینە
* دڕەندەیی
* نینۆک تیژ و درێژ
* مەترسی دار
* بەھێزی دەم و ددان

## تێبینییەکان

## سەرچاوەکان

* ھێمای دەروازەدەروازەی گیانلەبەران
* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی مەغریب
* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی ژینناسی
# شارستانی نیۆلیسیک

**سەردەمی نیۆلیسیک** دواین دابەشکاری سەردەمی بەردین بوو، لەگەل بەرچاوکەوتنی پێشەکەوتنی فراوان لە چەندین بەشی جیھان، یەکەم جار پێش ١٢ ھەزار ساڵ پێش ئێستا بینرا کە یەکەم پێشکەوتنیان کشتوکاڵکردن بوو کە لە ئەپەپالیۆلیسیک نزیکی ڕۆژھەڵات شارستانی نیۆلیسیک مایەوە تا سەردەمی مس لە ٦٥٠٠ (٤٥٠٠ی پێش زاین) سەردەمی پێشکەوتنی کانزا، دواتر بۆ سەردەمی برۆنز و سەردەمی ئاسن لە ھەنێک شوێنی تر نیۆلیسیکەکان شوێن میسۆلیسیک کەوتن تا دواتر مانەوە، لە ئەورووپای باکوور نیۆلیسیکەکان مانەوە تا ١٧٠٠ی پێش زاین لەکاتێکدا لە چین مانەوە تا ١٢٠٠ی پێش زاین،

## ڕوونکردنەوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* «Neolithic» . *Encyclopædia Britannica* (بە ئینگلیزی) (چاپی 11th). 1911.
* Affonso، T.؛ Pernicka، E. (٢٠٠٠). «Pre-Pottery Neolithic Clay Figurines from Nevali Çori». *Internet Archaeology* (9). doi:١٠.١١١٤١/ia.٩.٤.
* Rincon، Paul (١١ی ئایاری ٢٠٠٦). «Brutal lives of Stone Age Britons». *BBC News*. لە ١٤ی نیسانی ٢٠٠٨ ھێنراوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی شوێنەوارناسیی
# سەدەی ١٧یەم

---Sidenote START---
**سەدەی ١٧یەم** ساڵانی نێوان ١٦٠١ بۆ ١٧٠٠دەگرێتەوە و لەم سەدەیە سەردەمی مۆدێرنی زوو دەستی پێکرد لە ئەوروپا وە هەروەها شۆرشی زانستی،سەردەمی زێڕینی هۆڵەندی و چەندین روداوی زانستی و سیاسی تر لەم سەدەیە روی دا.

## روداوەکان

### ١٦٠٠ەکان

* ١٦٠٣: لەم ساڵەدا ئێلیزابێتی یەکەمی ئینگلتەرا کۆچی دوایی کرد و جەیمزی یەکەمی ئینگلتەرا بوو بە پاشای ئینگلتەرا و سکۆتلەند و حکوومەتی ئەو دوو وڵاتەی کرد بە یەکێک.

### ١٦١٠ەکان

### ١٦٢٠ەکان

### ١٦٣٠ەکان

### ١٦٤٠ەکان

### ١٦٥٠ەکان

### ١٦٦٠ەکان

### ١٦٧٠ەکان

### ١٦٨٠ەکان

### ١٦٩٠ەکان

## کەسە گرنگەکان

### سەرکردە جیهانیەکان، سیاسەتوانان و سەربازییەکان

### هونەری نواندن و شانۆ و کەیفخۆشی

### موزیسیان و ئاوازدانەران

### هونەرمەندی هونەری بینراو

### ئەدەب

* جۆن میلتۆن ؛ نوسەر و شاعیری ئینگلیسی (١٦٠٨ - ١٦٧٤)
* ویلیام شێکسپیر : نوسەر و شاعیری ئینگلیسی (١٥٦٤ - ١٦١٦)

### ڕۆشنبیران

### دۆزەرەوان

### دەرچوان لە یاسا

### فەلسەفە و زانست

## داهێنانان و دۆزینەوە و باسکردنەکان

* دەروازەی مێژوو
# ڕێترۆفیوچەریزم

بەرگێک وەک نموونەی ئەم چەشنە
**ڕێترۆفیووچەریزم** (**سەیرکردن لە داھاتووەوە** یان **سەیرکردن لە ڕابردووەوە بۆ داھاتوو**) ئەو داھاتووەیە کە ڕابردوو پێشبینی دەکات. بەگشتی ڕێترۆفیوتۆریزم بریتییە لە کتێب و فیلم و کۆمیک و جۆرەکانی تری ھونەر کە بە پشتبەستن بە ماوەی کاتی بەرھەمھێنانیان خەیاڵی داھاتوو دەکەن. ھەروەھا دەتوانێت ژانرێک بێت کە دروستکردنی ھونەری ھاوچەرخ لەخۆبگرێت کە لەسەر بنەمای قۆناغە کاتییەکانی پێشوو.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Retrofuturism»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٢ی ئایاری ٢٠٢٤.

* ھێمای دەروازەدەروازەی خەیاڵی زانستی
* دەروازەی وێژە
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی نژیاروانی
# ماتۆڕسواری

یاری پێشبڕکێی فۆرمولا یەک
**ماتۆڕ سواری** (بە ئینگلیزی: Motorsport) پێکدێت لە کۆمەڵێک وەرزش کە تیایاندا ئامێرە ماتۆڕییەکان بەکاردێت بە مەبەستی پێشبڕکێ یان خۆشی.

* دەروازەی وەرزش
* دەروازەی ئۆتۆمۆبیل
# پیەر ئۆگووست کارون دو بومارشێ

| پیەر ئۆگووست کارون دو بومارشێ Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais |
| --- |
| لەدایکبوون | ١٧٣٢ |
| مردن | ١٧٩٩ |
| پیشە | نووسەر، مۆسیقار و شاعیر |
| نەتەوە | فەڕەنسی |

**پیەر ئۆگووست کارون دو بومارشێ** (بە فەڕەنسی: *Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais*) نووسەر، مۆسیقار و شاعیری سەدەی ھەژدەیەمی خەڵکی فەڕەنسایە.

## ئەمەش ببینە

* پێرستی نووسەران بە زمانی فەڕەنسی

## سەرچاوەکان

* «Auteurs contemporains : rassembler le discours critique» (بە ئینگلیزی). لە ٨ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی فەڕەنسا
* دەروازەی وێژە
* دەروازەی وێژەی فەڕەنسی
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی شانۆ
* دەروازەی مۆسیقا
# سەدەی ١٢

**سەدەی دوانزەھەم** ئەو ماوەیەی کە لە یەکەم ڕۆژی ساڵی ١١٠١ تا کۆتا ڕۆژی ساڵی ١٢٠٠ درێژ دەبێتەوە بەپێی ساڵنامەی زایینی و ئەم ماوەیە بەشێک بووە لە سەدەکانی ناوەڕاست.

ئەم سەدەیە گەواھیدەری داڕمانی دەوڵەتی موڕابیتەکان بوو، ئەندەلوس گەڕایەوە بۆ ئەوەی کە ئاژاوەگێڕی بوو، موڕابیتەکان تووشی چەندین شکست بوون لەسەر دەستی ئیسپانییەکان لە ئەندەلوس. و لە بانگەوازی ئەلموەحەد لە مەغریب کە توانیان دەوڵەتی موڕابیتین بڕوخێنن و دەوڵەتی مووەحیدین دابمەزرێنن. ئەوانەی کاریگەری خۆیان لەسەر مەغریب و ھەموو ئەو زەویانە درێژکردەوە کە لە ئەندەلوس جێگیر بوون. و ئەم سەدەیە گەواھیدەری جەنگی خاچھەڵگری دووەم بوو کە لە ئەنجامدا شکستی خاچھەڵگران لەلایەن سەلجوکەکانی ڕومەوە بوو. دەوڵەتی زەنگد دەستی بەسەر دیمەشقدا گرت و سووریای لە ژێر ئاڵای خۆیدا یەکخست.سەڵاحەدینی ئەیووبی کۆتایی بە دەسەڵاتی دەوڵەتی فاتمی لە میسر ھێنا و بوو بە سەرۆکی میسر، کە میسر ملکەچی دەوڵەتی زەنگد بوو، سەڵاحەدین دامەزرێنەرانی دەوڵەتی ئەیوبی لە میسر و شام دژی لەو دەوڵەتە ھەڵگەڕانەوە.لە ئەفغانستان و باکووری ھیندستان دەوڵەتی غورید توانی دەوڵەتی غەزنەوی لەناو ببات.لە چین، ھۆزەکانی یورچن دوای سەرکەوتنیان بەسەر شانشینی لیاو، شانشینی جین دادەمەزرێنن و شانشینی سۆنگ ناچار دەکەن ڕوو لە باشووری چین بکەن.لە ژاپۆن سەردەمی ھێیان کۆتایی ھات و سەردەمی کاماکورا دەستی پێکرد. سوڵتان سەڵاحەدینی ئەیووبی توانی ئۆرشەلیم داگیر بکات و لە دەستی خاچھەڵگران وەریبگرێتەوە، ئەمەش بووە ھۆی بانگەوازی پاپا بۆ جەنگی خاچھەڵگری سێیەم, کە تەنھا داگیرکردنی عەکای بەدەستھێنا و بە ئەنجامدانی پەیمانی ڕاملە کۆتایی ھات لە نێوان ڕیچاردی یەکەمی ئینگلتەرا سەڵاحەدینی ئەیووبی .

## سەرچاوەکان

* دەروازەی کات
* دەروازەی مێژوو
# شاری دەستەخوشک

نیشانەیەک لە ئۆسکارشامن، سوێد، کە ئاراستەی ھەریەک لە شارۆچکە دووانەکانی شارۆچکەکە نیشان دەدات.
**شاری دەستەخوشک** یان **شارۆچکەی دووانە** جۆرێکە لە ڕێککەوتنی یاسایی یان کۆمەڵایەتی لە نێوان دوو ناوچەی جوگرافی و سیاسی جیاواز بە مەبەستی بەرەوپێشبردنی پەیوەندییە کولتووری و بازرگانییەکان.

نموونەی سەرەتایی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان لە نێوان شارەوانییەکان ھاوشێوەی ئەو شارە ھەیە کە ئەمڕۆ بە شارە دەستەخوشکەکان یان شارۆچکە دووانەکان ناسراون کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی نۆیەم، چەمکی مۆدێرن بۆ یەکەمجار لە سەرانسەری جیھاندا لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەمدا سەریھەڵدا و کاری پێکرا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دووانە شارۆچکەکان لە شارەوانی و ھەرێم و ناوچەکانی ئەورووپا

* دەروازەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
* دەروازەی وڵاتەکان
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی جوگرافیا
# یوبویا

یوبویا
**یوبویا** (بە Greek: Εύβοια) دوورگەیەکە لە دەریای ئێژە لە یۆنان. ڕووبەری خاکەکەی ٣٦٨٤٬٨٤٨ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە. دووەم گەورەترین دوورگەیە لە یۆنان، و ژمارەی دانیشتووانەکەی ١٩١٢٠٦ کەسە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی یۆنان
# پاپا

پاپا فڕانسیس، پاپا لە ساڵی ٢٠١٤
**پاپا** ناوێکە کە بە بەرزترین قەشەی ئایینی کاتۆلیک دەوترێت. قەشە ڕابەری ئایینی ھەموو مەسیحییە کاتۆلیکەکانە. وشەی پاپا لە زمانی لاتینیدا بە واتای باوکە. گرنگی پاپا لە سوننەتێکی کاتۆلیکەوە دێت کە تێیدا مەسیح کلیلی دەرگای بەھەشت دەبەخشێتە پێترۆس، کە بەپێی ئەم بڕوایە پاپا جێنشینی پێتروسە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی ئایین
* دەروازەی مەسیحییەت
* دەروازەی سیاسەت
# وەشانی پاشا جەیمز

**وەشانی کینگ جەیمس** (**KJV**)، ھەروەھا **کتێبی پیرۆزی پاشا جەیمز** (**KJB**) و **وەشانی ڕێگەپێدراو**، وەرگێڕانێکی ئینگلیزی کتێبی پیرۆزی مەسیحییە بۆ کەنیسەی ئینگلتەرا، کە لە ساڵی ١٦٠٤ ڕاسپێردرا و لە ساڵی ١٦١١ بڵاوکرایەوە، بە سپۆنسەری کینگ جەیمزی یەکەمی ئینگلتەرا. 80 کتێبی وەشانی کینگ جەیمس ٣٩ کتێبی پەیمانی کۆن لەخۆدەگرێت، بەشێکی نێوان پەیمانەکان کە ١٤ کتێبی تێدایە کە پرۆتستانتەکان بە ئەپۆکریفا دەزانن، و ٢٧ کتێبی پەیمانی نوێ. وەشانی کینگ جەیمس بە "شکۆمەندی شێوازی" ناوبانگی دەرکردووە، وەک یەکێک لە گرنگترین کتێبەکانی کولتوری ئینگلیزی و ھێزێکی بزوێنەر لە داڕشتنی جیھانی ئینگلیزی زماندا وەسف کراوە.

KJV یەکەم جار لەلایەن جۆن نۆتۆن و ڕۆبەرت بارکەرەوە چاپکرا، کە ھەردووکیان پۆستی چاپکەری پاشایان ھەبوو، و سێیەم وەرگێڕان بوو بۆ زمانی ئینگلیزی کە لەلایەن دەسەڵاتدارانی کڵێسای ئینگلیزییەوە پەسەند کرا: یەکەمیان کتێبی پیرۆزی مەزن بوو، کە لە سەردەمی شاژنی ھێنری ھەشتەم (١٥٣٥) دا، و دووەمیان کتێبی епископەکان بوو، کە لەلایەن شاژنی ئیلیزابێسی یەکەمەوە (١٥٦٨) دا بڵاوکرایەوە. لە جنێڤ، سویسرا، نەوەی یەکەم نەوەی چاکسازیخواز، کتێبی پیرامی عیبری جنێڤ لە ١٥٦٠ لە زمانی یۆنەوە، لە زمانی ی زێڤ و نووسینی یۆنانی یۆنانی دروست کرا لە زمانی یۆرانی دروست کرا.

لە کانوونی دووەمی ١٦٠٤، جەیمس پاشا کۆنگرەی کۆرتەکەی ھامپتۆن کۆکردەوە، کە تێیدا وەرگێڕانێکی نوێی ئینگلیزی دروست کرا بۆ وەڵامدانەوەی کێشەکانی وەرگێڕانی پێشووتر کە لەلایەن پۆریتانییەکانەوە ھەستی پێدەکرا، کە بەشێکە لە کڵێسای ئینگلتەرا.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی کتێب
* دەروازەی ئینگلتەرا
* دەروازەی ئایین
* دەروازەی زمان
# نۆریمبێرگ

**نۆریمبێرگ** یەکێکە لەشارەکانی ئاڵمانیا لە هەرێمی باڤاریا ، ڕووبەری شارەکە زۆرترە لە ا٨٦ کیلۆمەتر دووجا لەم ڕووبەرەدا نزیکەی ٥٠٥هەزار کەس دەژین

 وێنەی پانۆرامایی شاری نۆریمبێرگ لەدوای بەفر بایرین.
## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەڵمانیا
* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی جوگرافیا
# قەیرانی کۆنگۆ

**قەیرانی کۆنگۆ** یاخود **جەنگی ناوخۆی کۆنگۆ**(بە فەرەنسی: Crisis congolaise) سەردەمی ھەڵاوسانی سیاسی و ململانێ بوو لە کۆماری کۆنگۆ (ئەمڕۆ کۆماری دێموکراتی کۆنگۆ) لە نێوان ١٩٦٠–١٩٦٥. قەیرانەکە بە نزیکەیی دوای ئەوەی کۆنگۆ لە بەلجیکا سەربەخۆی وەرگرتن دەستی پێ کرد، بە شێوەیەکی نافەرمی کۆتایی ھات، لەژێر فەرمانڕەوایی جۆزێف دیسیرێ مۆبوتو. قەیرانی کۆنگۆ لەسەردەمی ململانێ و جەنگی ساردی نێوان ئەمریکا و یەکێتی سۆڤیەت بوو، کە تێیدا یەکێتی سۆڤیەت و ئەمریکا پشتگیری یان لە دەستە دژەکان کرد. بڕواش وایە نزیکەی ١٠٠ ھەزار کەس لە کاتی قەیرانەکەدا کوژراون.

## سەرچاوەکان

(CONGO CIVIL WAR (1960-1964

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی شەڕ
* دەروازەی ئەفریقا
* ھێمای دەروازەدەروازەی شەڕی سارد
* دەروازەی بەلجیکا
* دەروازەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
# ٦٠٤

|  |  |
| --- | --- |
| ھەزارە: | ھەزارەی ١ـەم |
| سەدەکان: | سەدەی ٦ – **سەدەی ٧** – سەدەی ٨ |
| ساڵەکان: | ٦٠١ ٦٠٢ ٦٠٣ – **٦٠٤** – ٦٠٥ ٦٠٦ ٦٠٧ |

٦٠٤ لە ڕۆژژمێرەکانی تر| ڕۆژژمێری کوردی | ١٣٠٣–١٣٠٤ |
| ڕۆژژمێری ئێرانی | ١٨ پێش کۆچی – ١٧ پێش کۆچی |
| ڕۆژژمێری زایینی | ٦٠٤ *DCIV* |
| ڕۆژژمێری ئەتیوبیایی | ٥٩٦–٥٩٧ |
| ڕۆژژمێری ئەرمەنی | ٥٣ ԹՎ ԾԳ |
| ڕۆژژمێری کۆچی | ١٩ پێش کۆچی – ١٨ پێش کۆچی |
| ڕۆژژمێری ئیگبۆ | −٣٩٦ – −٣٩٥ |
| ڕۆژژمێری ئاشووری | ٥٣٥٤ |
| ڕۆژژمێری بەربەری | ١٥٥٤ |
| ڕۆژژمێری بەنگالی | ١١ |
| ڕۆژژمێری بەھایی | −١٢٤٠ – −١٢٣٩ |
| ڕۆژژمێری بودایی | ١١٤٨ |
| ڕۆژژمێری بیزەنتی | ٦١١٢–٦١١٣ |
| ڕۆژژمێری شیوش | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری چینی | 癸亥年 (ئاو بەراز) ٣٣٠٠ یان ٣٢٤٠     *— تا —* 甲子年 (دار جرج) ٣٣٠١ یان ٣٢٤١ |
| ڕۆژژمێری ھەتاویی تایلەندی | ١١٤٧ |
| ڕۆژژمێری دیسکۆردی | ١٧٧٠ |
| ڕۆژژمێری ژاپۆنی | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری جولیانی | ٦٠٤ *DCIV* |
| ڕۆژژمێری بێرمەیی | −٣٤ |
| ڕۆژژمێری عیبری | ٤٣٦٤–٤٣٦٥ |
| ڕۆژژمێری قبتی | ٣٢٠–٣٢١ |
| ڕۆژژمێری کۆری | ٢٩٣٧ |
| ڕۆژژمێری مینگوو | ١٣٠٨ پێش ڕۆژژمێری کۆماری چین 民前١٣٠٨年 |
| ڕۆژژمێری ھۆڵۆسن | ١٠٦٠٤ |
| ڕۆژژمێرە ھیندووەکان |  |
|  - *ڤیکرام سامڤات* | ٦٦٠–٦٦١ |
|  - *شاکا سامڤات* | ٥٢٦–٥٢٧ |
|  - *کاڵی یوگا* | ٣٧٠٥–٣٧٠٦ |
| لە دروستبوونی ڕۆما | ١٣٥٧ |
| ساڵی فەرمانڕەواییی ئینگلیزی | *نەزانراو* |
| ئەم سندووقە: * بینین
* وتووێژ
* دەستکاری
 |

**٦٠٤** (DCIV) ساڵێکی پڕ بوو کە لە ڕۆژی چوارشەممە لە ڕۆژژمێری جولیانی دەست پێ دەکات، ٦٠٤ەمین ساڵی دەستنیشانکردنی سەردەمی مەسیحی (CE) و *ئانۆ دۆمینی* (AD)، ٦٠٤ەمین ساڵی ھەزارەی ١ەم، ٤ەمین ساڵی سەدەی ٧ەم، و ٥ەمین ساڵی دەیەی ٦٠٠ بوو. لە سەرەتای ساڵی ٦٠٤، ڕۆژژمێری زایینی ١٣ ڕۆژ لەپێش ڕۆژژمێری جولیانی بوو، کە ڕۆژژمێرێکی باوی کات بوو.

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
* دەروازەی مێژوو
# ئیگۆر ستراڤینسکی

ئیگۆر ستراڤینسکی
**ئیگۆر ستراڤینسکی** (بە ڕووسی: *Игорь Фёдорович Стравинский*) نووسەری لەدایکبووی ڕۆژی (۱۷ی مانگی حەوتی ساڵی۱۸۸۲ ە) ؛ لە ناوچەی ((ئوانین باوم ) کەئەمڕۆ پیێ دەگوترێت لۆمۆنۆسۆڤ) لە نزیک شاری (سن پێتێرزبورگ) لە رووسیا ،و بە زمانەکانی ئینگلیزی و فەڕانسە و ڕووسی دەینووسی. نووسراوەکانی سەبارەت بە مۆسیقا بوون و ھەندێک بەرھەمی بەناوبانگی وەکوو «پەلەوەری ئاگر» (١٩١٠)ی کەلە پارسدا پێشکەشکرد ، «پێتروشکا» (١٩١١) و «پرستنی بەھار» (١٩١٣) لێ بە جێ ماوە، ناوبراو شارەزایی لەبواری مۆسیقادا ، رێبەری ئۆرکێستڕای پیانۆ و هەروەها نوسەریش بووە.
لە ساڵی (۱۹۷۱) لە شاری (نیویۆرک) کۆچی دوایی کردووە .

## ژیان

ستراڤینسکی سەرەتا بە مەبەستی خوێندن لە بواری یاسادل چووە بۆ زانکۆی (سن پێتێرزبورگ) بەڵام دوای ماوەیەک ڕووی لە کاری ئاوازدانان کردووە .
لە ساڵی (۱۹۰۲) تاکوو ساڵی(۱۹۰۸) لەلای ("کرساکۆڤ") بە شێوەیەکی تایبەتی خەریکی خوێندن بووە و لە بەرهەمەسەرەتاییەکانیشیدا تاڕادەییەک لەژێر کاریگەری (دبوسی ، دووکاس) دابوو .
ناوبراو لە نێوان ساڵانی (جەنگی جیهانی یەکەم) چووە بۆ (سویسرا) و بەرهەمی جۆراوجۆری ئامادەکرد .
ستراڤینسکی هۆگرییەکی زۆری بە مۆسیقای فۆلکلۆری روسیا و مۆسیقای نوێ هەبووە .
لە ساڵی (۱۹۲۰)دا چووە پاریس و هەر لەو شارە نیشتەجێبووە ، وەکو پێشنگەکانی مۆسیقای نوێ ناسرا و پاشان چوو بۆ ئەمریکا و لە ساڵی (۱۹۳٤) دا لەسەربانگێشتی (زانکۆی هاروارد) قسەی بۆ خەڵک کرد دواتر و لە ساڵێ (۱۹٤۸) لە ژێر ناوی (ئیرانیک) بڵاو بوونەوە .

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی

* دەروازەی مۆسیقا
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی ڕووسیا
* دەروازەی فەڕەنسا
# پێدرۆ کاڵدێرۆن دێ لا بارکا

| پێدرۆ کاڵدێرۆن دێ لا بارکا |
| --- |
|  |
| Pedro Calderón de la Barca  |
| لەدایکبوون | Calderón de la Barca Henao de la Barreda y Riaño  ١٧ی کانوونی دووەمی ١٦٠٠  مەدرید (Hispanic Monarchy)  |
| مەرگ | ٢٥ی ئایاری ١٦٨١  (٨١ ساڵ ژیاوە) مەدرید (Hispanic Monarchy)  |
| گۆڕ | مەدرید  |
| زانکۆ | * Universidad de Salamanca
* Universidad Complutense
* Colegio Imperial de Madrid
 |
| پیشە | شانۆنامەنووس، شاعیر، کارمەندانی سەربازی، نووسەر، کاھینی کاسۆلیکی، پیاوی ئایینی، librettist  |
| کارەکان | El Pintor، El mágico prodigioso، El médico de su honra، The Constant Prince، The Great Theater of the World، The Mayor of Zalamea، The Phantom Lady، ، ، ژیان خەونێکە  |
| شێواز | شانۆ، کۆمیدیا، درامای خەیاڵی  |
| مناڵ | Pedro José Calderón de la Barca  |
| خێزان | Diego Calderón de la Barca، Dorotea Calderón de la Barca، José Calderón  |
| پلە | Chaplain of the King of Spain (١٦٦٣–)  |

**پێدرۆ کاڵدێرۆن دێ لا بارکا** یان **کاڵدێرۆن** (بە ئیسپانیایی: Pedro Calderón de la Barca) (١٦٠٠-١٦٨١) شانۆنووس و شاعیری بەناوبانگی ئیسپانیایی بوو. ئەو لە دوای کەسانێ وەکوو سێرڤانتێس و لۆپێ دێ ڤێگا و لە دواییەکانی سەردەمی زێڕینی ئیسپانیادا ژیا.

## ژیان

کاڵدێرۆن کوڕی وەزیری دارایی فیلیپی دووھەمی ئیسپانیا و فیلیپی سێیەمی ئیسپانیا بوو لە سالامانکادا لە قوتابخانەی یەسووعییەکاندا خوێندی. ئەو لە سالامانکادا مافناسیی دەخوێند، بەڵام دەرسەکەی بەجێ ھێشت کە دەستی خۆی لە نووسینی شانۆدا تاقی بکاتەوە. لە یەکەمین کارەکەیدا زۆر بە ئاشکرا ڕەخنەی لە کەشیشێکی بە دەسەڵات گرت، بۆیە بۆ ماوەیەک کرایە زیندان، بەڵام ناوبانگێکی باشی دەرکرد. کتێبێک لە شانۆنامەکانی، کە شانۆی ژیان خەونێکەشی تێدابوو، لە ساڵی 1636دا بڵاو کرایەوە و کاڵدێرۆنی کرد بە سەرۆکی تیاتری ئیسپانیایی. فیلیپ لە ئەو ساڵەدا ئەوی کرد بە درامانووسی دەربار کە درێژە بە ڕێگەکەی لۆپێ دێ ڤێگا بدات. لە ساڵی 1640دا چووە ناو دەستەیەکی نیزامییەوە و بەھۆی خەباتی نەترسانەوە لە تاراگۆندا خۆی ناساند. بارودۆخی لەشساخیی کاڵدێرۆن بەھۆی دووساڵ شەڕەوە ڕوو لە کزی چوو، بۆیە بە مووچەکەیەوە کە بۆی دابین کرابوو دەستی لە سوپا کێشا. لەبەر ئەو بەڵایانەی تووشی منداڵەکانی بوو، ڕووی لە ئایین کرد؛ ئەو بوو بە ئەندامێکی ئاسایی دەستەی فرانسیسیان، ئیجازەنامەی کەشیشیی وەرگرت (1651) و بۆ ماوەی دە ساڵ وەکوو کەشیشێکی ناوچەیی لە تۆلێدۆ خزمەتی کرد و ھاوکات جارجاریش شانۆی دەنووسی. ئەو لە تەمەنی ھەشتا ویەک ساڵیدا مرد.

## نووسراوەکان

* ژیان خەونێکە
* خۆشەویستی، شەرەف و دەسەڵات

## سەرچاوە

Durant, W. and Durant, A. (1989). “The Story of Civilization: Age of Reason Begins,” pp. 350– 400, World Library, Inc., USA.

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی شیعر
* دەروازەی وێژە
* دەروازەی ئیسپانیا
* دەروازەی ژن
* دەروازەی شانۆ