Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# کێو

کێوی کی٢ لە وڵاتی پاکستان کە دووەمین کێوی بەرزی جیھانە
**کێو**، **کێف**، **شاخ** یان **چیا** (بە ھەورامی: کاو) بەشێکە لە زەوی کە بەرزترە لە بەشەکانی دەوروبەری و شوێنێکی دیاری ھەیە کە پێی دەوترێت لوتکە. کێو لە تەپە بەرزتر و بەرەولێژترە. لە ڕووی جیۆپۆلەتیک شاخەکان لە گرد و گردۆڵکەکان جیادەکرێنەوە بەوەی شاخەکان بەرزی و مەزنایەتیی خۆیان بەسەر گردۆڵکەکاندا دەرخستووە، هەرچی چیاکانن بەوە ناسراون کە پێوەری جیاوازیان هەیە و لە ڕووی ئاستی بەرزییەوە لە شاخەکان بەرزترن.

هەروەها لوتکەی چیاکان بەردەوام خاڵی جیاکەرەوەی نێوانیان بووە. بەرزترین لوتکە لە جیھاندا، لوتکەی کێوی ئیڤرستە.

چیا ھێما و تایبەتمەندییەکی جۆگرافیی ژیانی کوردەکانە؛ ھەر بۆیە گوتراوە: "کورد دۆستێکی نییە، جگە لە چیا"، "Kurds have no friends but the mountains". چیاکانی جوودی و ئارارات (کە لە فۆلکلۆری کوردیدا دیارن)، زاگرۆس، شینگەر، قەندیل، شاھۆ، پیرمەگروون، و حەمرین، ناسراوترین کێوەکانی کوردستانن.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی چیاکان
* دەروازەی جوگرافیا
# جێژنی قوربان

ئەم وتارە سەبارەت بە **جێژنی قوربان** نووسراوە. بۆ بینینی وتارە هاوشێوەکان بڕوانە **‏جەژن (ڕوونکردنەوە)**.
قوربانیکردن و بەخشین لە جەژنەکە
**جێژنی قوربان** یان **جەژنی قوربان** (بە عەرەبی: عيد الأضحى) جەژنێکە تایبەتە بە موسڵمانان. لە چوار ڕۆژ پێکدێت، کە موسڵمانان تێیدا گەردن ئازایی و جەژنە پیرۆزە لە یەکتری دەکەن و بە چکلێت و شیرینی تریش دەمی یەکتر شیرین دەکەن، ھەروەھا لەم جەژنە قوربانی دەکرێت. جەژنەکە ڕۆژێکی دیاریکراوە و دەکەوێتە ڕۆژێک دوای ٩ی زولحەججە. حاجیان لەو ڕۆژە لە کێوی عەرەفە دەوەستن، کە گرنگترین پایەی حەجە و جیاوازیکەری نێوان حەج و عەمرەیە. بەگشتی ڕۆژەکە دەکەوێتە ١٠ی زولحەججە و بەردەوام دەبێت تا ١٣ی زولحەججە، لە بەیانیی ئەو ڕۆژە موسڵمانان دەچن بۆ مزگەوت بۆ نوێژی جەژن و دەست دەکەن بە تەکبیر لێدان (الله أكبر الله أكبر الله أكبر، لا إله إلا الله. والله أكبر. الله أكبر. ولله الحمد). ئەو ڕۆژە لە وڵاتانی موسڵمانەکان دەبێتە پشووی فەرمی. قوربانیکردنیش دەکەوێتە دوای تەواوی بوونی نوێژی جەژن.

قوربانیکرن لە چوار مەزهەبەکە جیاوازە:

1. لە مەزهەبی شافعی سوننەتە و واجب نییە (سوننەتی موئەکەدە).
2. لە مەزهەبی مالیکی سوننەتە و واجب نییە (سوننەتی موئەکەدە).
3. لە مەزهەبی حەنەفی واجبە بۆ ئەو کەسانەی خاوەن دارایین.
4. لە مەزهەبی حەنبەلی سوننەتە.

ئەم جەژنە ئەو فەرمانەی خوا دەهێنێت یادی موسڵمانان کە فەرمانیدا بە ئیبراهیم کە ئیسماعیلی کوڕی بکاتە قوربانی و ئەم فەرمانەش لەڕێگەی خەونەوە بوو، هەروەها خوای گەورەش لەسورەتی کەوسەر فەرمان دەدات بە محەممەد و موسڵمانان کە ﴿فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ ۝٢﴾ [کەوسەر:٢] (کوردی: تەنها نوێژ و قوربانی بۆ خوا بکە).

موسڵمانان لەو ڕۆژەدا یەکێک لەمانە (پەز یان مانگا یان حووشتر) دەکەنە قوربانی و گۆشتی قوربانییەکەش بەسەر خزمان و دراوسێ و هەژاران دابەش دەکەن.

## پشووی وڵاتان

لە هەندێک لەوڵاتانی جیهانی و جیهانی ئیسلامی بەتایبەتی تر بەبۆنەی جەژنی قوربانەوە پشووی فەرمییە لەتەواوی دەزگاکانی دەوڵەت.

| وڵات | ڕێکەوتی پشوو |
| --- | --- |
|  عەرەبستانی سعوودی | لەسەرەتای مانگی زولحەججە تا کۆتایی هاتنی مەراسیمی حەج |
|  عێراق | لە ١٠ی زولحەججە تا ١٣ی زولحەججە *(هەندێک جاریش ٩ی زولحەججە)* |
|  میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان | لە ٩ی زولحەججە تا ١٣ی زولحەججە |
|  جەزائیر | ١٠ی زولحەججە |
|  کووەیت | لە ٩ی زولحەججە تا ١٣ی زولحەججە |
|  سڕبیا | ١٠ی زولحەججە |
|  بەحرەین | لە ٩ی زولحەججە تا ١٣ی زولحەججە |
|  عومان | لە ٩ی زولحەججە تا ١٣ی زولحەججە |
|  قەتەر | لە ٩ی زولحەججە تا ١٣ی زولحەججە |
|  لیبیا | لە ٩ی زولحەججە تا ١٣ی زولحەججە |

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئیسلام
* دەروازەی ڕۆژژمێر
# شەڕی شەش ڕۆژە

| شەڕی شەش ڕۆژە |
| --- |
|  |
| بەشێکە لە | کێشەی عەرەب–ئیسرائیل |
| جێ | ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست |
| لە پێش | Suez Crisis |
| لە دوای | شەڕی پەکخستن |
| ڕێکەوتی دەستپێکردن | ٥ی حوزەیرانی ١٩٦٧ |
| ڕێکەوتی کۆتاییھاتن | ١٠ی حوزەیرانی ١٩٦٧ |
| ڕێکخستنی شەڕەکە | Order of battle for the Six-Day War |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

نیمچە دوورگەی سینا لە ماوەی شەڕی ٦ ڕۆژەدا (جەنگی ١٩٦٧)
**جەنگی ١٩٦٧**، کە لە سووریا و ئوردن بە **پاشەکشەی حوزەیران** ناسراوە، و لە میسر بە **پاشەکشەی ٦٧** ناسراوە، و لە ئیسرائیل پێی دەوترێت **جەنگی شەش ڕۆژە** (بە زمانی عیبری: מלחמת ששת הימים) بریتییە لە شەڕێک کە لە نێوان ئیسرائیل و ھەریەک لە عێراق و میسر و سووریا و ئوردن لە نێوان ٥ی حوزەیرانی ١٩٦٧ و دەیەمی ھەمان مانگدا سەریھەڵدا، کە بووە ھۆی داگیرکردنی سینا و کەرتی غەززە و کەناری ڕۆژئاوا و بەرزاییەکانی جۆلان لەلایەن ئیسرائیلەوە و بە سێیەم جەنگ دادەنرێت لەناو ململانێی عەرەبی و ئیسرائیلدا، شەڕەکە بووە ھۆی کوژرانی ١٥٫٠٠٠-٢٥٫٠٠٠ کەس لە وڵاتانی عەرەبی بە بەراورد بە ٨٠٠ کەس لە ئیسرائیل، و لەناوچوونی ٧٠-٨٠٪ ی کەرەستەی جەنگ لە وڵاتانی عەرەبی بە بەراورد بە ٢-٥٪ لە ئیسرائیل، بەدرێژایی بە جیاوازییەکی ھاوشێوە لە ژمارەی برینداران و زیندانییەکان، لەنێو ئەنجامەکانیدا دەرکردنی بڕیارنامەی ژمارە ٢٤٢ی ئەنجومەنی ئاسایش، بانگھێشتکردنی لوتکەی سێ نەخێری عەرەبی لە خەرتووم، ئاوارەبوونی زۆربەی دانیشتوانی شارەکانی کەناڵی سوێس، ھەروەھا ئاوارەبوونی زۆربەی ھاوڵاتیانی ئاسایی پارێزگای قونەیترە لە سووریا، وە ئاوارەبوونی دەیان ھەزار فەلەستینی لە کەناری ڕۆژئاوا، لەوانەش سڕینەوەی تەواوی گوندەکان, و کردنەوەی دەرگای نیشتەجێبوون لە ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات و کەناری ڕۆژاوا.

دەرئەنجامەکانی شەڕی ساڵی ١٩٦٧ تا ئەمڕۆ کۆتایی نەھاتووە، بەو پێیەی ئیسرائیل ھێشتا کەناری ڕۆژئاوای داگیرکردووە، و ئورشەلیم و جۆلانی بە سنوورەکانی خۆیەوە گرێداوە، ھەروەھا یەکێک لە دەرئەنجامەکانی سەرھەڵدانی شەڕی ‌تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٧٣ وە جیابوونەوە بووە لە کەناری ڕۆژاوا لە سەروەری ئوردن, و پەسەندی عەرەبەکان لە دوای کۆنفرانسی ئاشتی مەدرید لە ساڵی ١٩٩١ بە بنەمای « زەوی لە بەرامبەر ئاشتیدا» کە دابینی دەکات بۆ گەڕانەوە بۆ سنوورەکانی پێش جەنگ لە بەرامبەر دانپێدانانی عەرەب بە وڵاتی ئیسرائیل، و ئاشتی لەگەڵیدا، ھەرچەندە زۆرێک لە وڵاتانە عەرەبییەکان پەیوەندی سیاسی یان ئابووری جیاواز لەگەڵ ئیسرائیل دامەزراندووە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی شەڕ
* ھێمای دەروازەدەروازەی شەڕی سارد
* دەروازەی ئیسرائیل
* دەروازەی میسر
* دەروازەی ئوردن
* دەروازەی عێراق
* دەروازەی سووریا
* دەروازەی دەیەی ١٩٦٠
# پارێزگای عاسیمە

| پارێزگای عاسیمە
محافظة العاصمة |
| --- |
| پارێزگا |
| شەقامی بازنەی چوارەم |
| جێگەی پارێزگای عاسیمە لە کووەیتدا |
| پۆتانەکان (Al Kuwait): ﻿ / ﻿ |
| وڵات |  کووەیت |
| ناوەند | شاری کووەیت |
| ناوچەکان | ٢٣ |
| دەسەڵات |
|  • پارێزگار | عەلی جابر ئەحمەد سەباح |
| ڕووبەر |
|  • سەرجەم | ٢٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٨٠ میلی چوارگۆشە) |
| ژمارەی دانیشتووان (حوزەیرانی ٢٠١٤) |
|  • سەرجەم | ٥٣٤٫٩٦٤ |
|  • چڕی | ٢٫٧ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (٦٫٩ کەس لە میلی چوارگۆشە) |
| ناوچەی کاتی | UTC+٣ (EAT) |
| ISO 3166 code | KW-KU |

**پارێزگای عاسیمە** (بە عەرەبی: محافظة العاصمة) یەکێک لە شەش پارێزگاکانی کووەیتە کە ناوەندەکەی شاری کووەیتە. ئەم شوێنە لە ناوەندی مێژوویی شاری کووەیت، ناوچەی پیشەسازی و بەندەری وەکوو شەوایخ و بەندەری دووحە و چەندین دوورگەی دەریایی پێکھاتووە.

## سیاسەت

نەسیر سەباح نەسیر موبارەک لە ساڵی ١٩٦٢ تاکوو کاتی مردنی لە ساڵی ١٩٧٩ پارێزگاری عاسیمە بوو. سەلیم سەباح نەسیر موبارەک بوو بە پارێزگاری دوایی. جابر عەبدوڵڵا جابر عەبدوڵڵای دووەم لە ساڵی ١٩٨٥ بوو بە پارێزگار. دواتر ئەلمووھەننا لە ساڵی ٢٠١٤دا بوو بە پارێزگار.

## ئەمانەش ببینە

* پارێزگاکانی کووەیت

## سەرچاوەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی کووەیت
* دەروازەی سیاسەت
* ھێمای دەروازەدەروازەی زانستی سیاسەت
# قوتابخانەی ناوەندی

قوتابخانەیەکی ناوەندی لە ئوسترالیا
**قوتابخانەی ناوەندی** یان **ئامادەیی** (بە ئینگلیزی: High school) دامەزراوەیەکە کە خوێندنی ناوەندی تێیدا دەخوێنرێت. ھەندێک لە قوتابخانە ناوەندییەکان ھەردوو *خوێندنی ناوەندی خوارەوە* (تەمەن ١١ بۆ ١٤) و *خوێندنی ناوەندی سەرەوە* (تەمەن ١٤ بۆ ١٨) پێشکەش دەکەن، واتە ھەردوو ئاستی ٢ و ٣ی پێوەرەکانی ISCED، بەڵام ئەمانە دەتوانرێت لە قوتابخانە جیاوازەکانیشدا دابین بکرێن.

لە ئەمریکا زۆربەی سیستەمی خوێندنی ناوەندی ناوخۆیی قوتابخانەی ناوەندی و ئامادەیی جیاوازیان ھەیە. لە شانشینی یەکگرتوو، زۆربەی قوتابخانەکانی دەوڵەت و قوتابخانە تایبەتەکان (کە پارەیان بۆ دابین دەکرێت) قوتابیانی نێوان تەمەنی ١١–١٦ یان ١١–١٨ لەخۆدەگرن.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی پەروەردە
* دەروازەی وڵاتەکان
# لێکسیکۆ

| لێکسیکۆ |
| --- |
| گۆڕدراوە لەلایەن | Dictionary.com |
| بڵاوکەرەوە | چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد |
| زمان | زمانی ئینگلیزی |
| کۆتاییھاتن | ٢٦ی ئابی ٢٠٢٢ |
| وێبگە |  |
| وێبگەی فەرمی |  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**فەرھەنگی لێکسیکۆ** ماڵپەڕێکی فەرھەنگ بوو کە کۆمەڵێک فەرھەنگی ئینگلیزی و ئیسپانی پێشکەش دەکرد کە لەلایەن دەزگای چاپەمەنی ئۆکسفۆردەوە (ئۆ یو پی) بەرھەم ھێنرابوون، کە دەزگای چاپەمەنی زانکۆی ئۆکسفۆردە. ھەرچەندە ناوەڕۆکی فەرھەنگەکە لە دەزگای چاپەمەنی ئۆکسفۆردەوە ھاتبوو، ئەم ماڵپەڕە لەلایەن دیکشنەری. کۆمەوە بەڕێوە دەبرا، کە ماڵپەڕەکەی خۆی فەرھەنگی دەزگاکانی تری وەک ڕاندۆم ھاوسی تێدا بوو. ماڵپەڕەکە داخرا و لە ٢٦ی ئابی ٢٠٢٢ گوازرایەوە بۆ دیکشنەری. کۆم.

پێش دەستپێکردنی ماڵپەڕی لێکسیکۆ، فەرھەنگی ئینگلیزی ئۆکسفۆرد و فەرھەنگی نوێی ئەمریکی ئۆکسفۆرد لە ماڵپەڕی خودی دەزگای چاپەمەنی ئۆکسفۆرددا ھەبوون کە پێی دەوترا فەرھەنگە سەرھێڵەکانی ئۆکسفۆرد (ئۆ دی ئۆ)، کە دواتر بە فەرھەنگە زیندووەکانی ئۆکسفۆرد ناسرا. پێناسەکانی فەرھەنگەکان لە گەڕانی پێناسەی گووگڵ و بەرنامەی فەرھەنگی مەک ئۆئێس و چەندین شوێنی تریشدا دەرکەوتن، کە لە ڕێگەی ئەی پی ئای فەرھەنگەکانی ئۆکسفۆردەوە مۆڵەتیان پێدرابوو.

## سەرچاوەکان
# وەرزش لە کووەیت

**وەرزش لە کووەیت** ئەو وەرزشانە دەگرێتەوە کە خەڵکی کووەیت ئەنجامی دەدەن بە شێکیان یاری کۆمەڵەین و بەشێکی دیکەیان تاکەکەسین. تۆپی پێ بەناوبانگترین وەرزشە لە کووەیت ھەردوو ڕەگەز (کوڕ و کچ) ئەنجامی دەدەن، چەندین یانەی وەرزشی تایبەت بەو وەرزشە دامەزراوە و ساڵانە لە لایەن یەکێتی تۆپی پێی کووەیت خول و پاڵەوانێتی تایبەتیان بۆ دەکرێتەوە. باسکە یاخود تۆپی سەبەتە بە یەکێکی دیکە لە وەرزشە بەناوبانگەکانی کوێتییەکان دادەنرێت یانەی تایبەتی وەرزشی بۆ دامەزراوە و لە لایەن یەکێتی تۆپی باسکەی کوێت سەرپەرشتی دەکرێن. جگە لەمانەش یارییەکانی وەک ھۆکی و کریکێت و تۆپی دەست لەو وەرزشانەن لەم وڵاتە ھەواداری زۆریان ھەیە.

## سەرچاوەکان

* وەرزش لە کووەیت
* KUWAIT SPORT

* دەروازەی وەرزش
* دەروازەی کووەیت
# ویلایەتی بەغدا

| ویلایەتی بەغدا |
| --- |
| ویلایەت ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی |
| ١٨٦٤–١٩١٨ |
|  ویلایەتی بەغدا لە ساڵی ١٩٠٠ |
| ناوەند | بەغدا |
| ژمارەی دانیشتووان |   |
|  |
| • ١٨٨٥.  | ٨٥٠٬٠٠٠ |
|  |
| مێژوو |  |
|  |
| مێژوو |   |
|  |
| • دامەزراندن  | ١٨٦٤ |
| • ئاگربەستی مودرۆس  | ١٩١٨ |
|  |
|  |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **پێشوو** | **دواتر** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | ئەیالەتی بەغدا |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ئینتیدابی عێراق |  |

 |

 |
| ئەمڕۆ بەشێک لە | عێراق |

**ویلایەتی بەغدا** (بە عەرەبی: *ولاية بغداد*، تورکیی عوسمانی: *ولايت بغداد* بە ڕۆمانی:*Vilâyet-i Bagdad*) لە دابەشکردنی کارگێڕیدا،(ویلایەت) ئاستی یەکەمی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی بوو. لە باشوورەوە ویلایەتی بەسرە و لە باکوورەوە ویلایەتی مووسڵ هەبوون لە ناوەڕاستی عێراقی مۆدێرن. پایتەختی شاری بەغدا بوو. بەپێی زانیارییەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ڕووبەرەکەی ٥٤٥٠٣ میل چوارگۆشە بووە (١٤١١٦٠ کم٢)

## نەخشە

ئادانا
ئەنقەرە
ئایدن
بەغدا
بەسڕە
بەیروت
بدلیس
بۆسنە
و.ج.ب.س
و.ج.ب.س
زوور
دیاربەکر
ڕوم ئەیلی
ڕۆژھەڵات
ئەدیرنە
ئەرزڕۆم
کریت
حەلەب
حیجاز
خوداوەندکار
ئەستەمبوڵ
ئیشقۆدرە
قەستەمونی
قوبرس
قۆنیە
کۆسۆڤۆ
قوودس
مەعمورەت و
لعەزیز
مەناستیر
خدێوی میسر
مووسڵ
سەلانیک
سیواس
سووریا
تەڕابلوسی غەرب
ترابزۆن
یانیە
وان

## سەرچاوەکان

* دەروازەی عێراق
* دەروازەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
* دەروازەی تورکیا
# بەردبارانکردن

| بەردبارانکردن |
| --- |
| [[File:تابلۆیەکی سەدەی ١٦ی ھونەرمەندی ھۆڵەندی ڕێمبرانت کە بەردبارانکردنی قەشە ستیڤن نیشان دەدات|frameless|250px]] |
| لقی | سزای مەرگ |
| چەک و تەقەمەنی | stone ammunition |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**بەردبارانکردن** بریتییە لە سزای بەرد لێدان تا مردن، ئەم سزایە لە یۆنانی کۆن باو بووە و لە زۆرێک لە ئایینەکانی وەک: جوولەکە و ئیسلامدا ھەیە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژن
* دەروازەی مەرگ
* دەروازەی ئیسلام
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی جوویەتی
* دەروازەی کۆمەڵناسی
* دەروازەی یاسا
* دەروازەی یۆنانی کۆن
# وەزارەتی کاروباری دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

| وەزارەتی کاروباری دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| --- |
|  |
| تێڕوانینی گشتی |
| درووستبوون | ۱۷۸۹ |
| کارمەندان | ٣٠،٢٦٦ (ساڵی ٢٠٠٤) |
| بودجەی ساڵانە | ٣٥ ملیار
 دۆلار (٢٠٠٧) |
| کاربەدەستانی دەزگاکە | ئانتۆنی بلینکن |
| ماڵپەڕ | www.state.gov |

**وەزارەتی کاروباری دەرەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا** (بە ئینگلیزی: United States Department of State) یەکێک لە ١٥ وەزارەتەکانی حکوومەتی فیدراڵیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە. بنکەی ئەم وەزارەتە لە واشینگتۆن دایە.

## ئەرکەکان

وەزارەتی کاروباری دەرەوەی ئەمریکا، ئەرکی بەڕێوەبردنی سیاسەتەکانی دەرەوە و ڕێکخستنی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی لە ئەستۆیە.

## ئەمانەش ببینە

* وەزارەتەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ماڵپەر ئافیشاڵ (ئینگلیزی)
* كونسوڵخانەی ئەمەریكا لە هەولێر ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.

* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
# سیەرالیۆن

| کۆماری سیەرالیۆن |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **دروشم:**"يەكێتى، ئازادى، دادوەرى" |
| **سروود:High We Exalt Thee, Realm of the Free* |
| ھەڵکەوتەی  سیەرالیۆن  (کەوەی تاریک)– لە ئەفریقا  (کەوەی کاڵ و خۆڵەمێشیی تاریک) – لە یەکێتیی ئەفریقا  (کەوەی کاڵ)  —  [ڕێنوێن]  ھەڵکەوتەی  سیەرالیۆن  (کەوەی تاریک)– لە ئەفریقا  (کەوەی کاڵ و خۆڵەمێشیی تاریک) – لە یەکێتیی ئەفریقا  (کەوەی کاڵ)  —  [ڕێنوێن] |
| **پایتەخت** و گەورەترین شار
  | فریتاون ﻿ / ﻿ |
| زمانە فەرمییەکان | ئینگلیزی |
| زمانی ناوچەیی | تیمنی, میندی, کریو |
| **گرووپە ڕەگەزییەکان** (٢٠٠٨) | تیمنی ٪٣٥ میندی ٪٣١ لیمبا ٪٨ کۆنۆ ٪٥ کریۆ (کریۆلی) ٪٢ ماندینگۆ ٪٢ لۆکۆ ٪٢ ئەوانیکە ٪١٥ |
| ناوی هاووڵاتی | سیەرالیۆنی
  |
| دەوڵەت | یەکگرتوویی سەرۆكايەتى دەستوورى کۆمار |
|  -  | سەرۆککۆمار | ئێرنێست بای کۆرۆما (حیزبی APC) |
|  -  | جێگری سەرۆککۆمار | ئەلحاجی ساموێل سام-سومانا (حیزبی APC) |
|  -  | وتەبێژی پەڕلەمان | ئابیل ناسانیل بانکۆڵ سترۆنج (حیزبی APC) |
|  -  | دادوەريى گەورە | هاجا ئومو هاوا  |
| یاسادانەر | پەرلەمان |
| سەربەخۆیی |
|  -  | لە شانشینی یەکگرتوو | ٢٧ی نیسانی ١٩٦١  |
|  -  | ڕاگەیاندنی کۆمار | ١٩ی نیسانی ١٩٧١  |
| ڕووبەر |
|  -  | سەرجەم | ٧١,٧٤٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە (١١٩ھەم) ٢٧,٦٩٩ مایلی چوارگۆشە  |
|  -  | ئاو (%) | 1.1 |
| ژمارەی دانیشتوان |
|  -  | بەراوردی ٢٠١٢ | ٥,٤٨٥,٩٩٨  |
|  -  | سەرژمێریی ٢٠٠٤ | ٤,٩٧٦,٨٧١  |
|  -  | چڕی | ٧٩،٤ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (١١٤ھەم1) ٢٠٥٫٦کەس لە مایلی چوارگۆشە |
| **GDP** (PPP) | بەراوردی ٢٠١١ |
|  -  | سەرجەم | 5.093 ملیار دۆلار  |
|  -  | سەرانە | $849  |
| **GDP** (nominal) | بەراوردی ٢٠١١ |
|  -  | سەرجەم | 2.196 ملیار دۆلار  |
|  -  | سەرانە | $366  |
| **Gini** (٢٠٠٣) | 62.9 (زۆر)  |
| **HDI** (٢٠١١) |  0.336 (کەم) (١٨٠ھەم) |
| دراو | لیۆن (`SLL`)  |
| ناوچەی کاتی | GMT (UTC+0) |
| لای لێخوڕین | ڕاست |
| پاوانی ئینتەرنێت | .sl |
| کۆدی تەلەفۆن | 232 |
| 1 Rank based on 2007 figures. |

**کۆماری سیەرالیۆن** (بە ئینگلیزی: *Republic of Sierra Leone*)، یان **سیەرالیۆن** وڵاتێکە لە ڕۆژاوای ئەفریقا و کەناری ئۆقیانووسی ئەتلانتیک، سیەرالیۆن ھاوسنوورە لەگەڵ گینێ لە باکورەوە و لێبێریا لە باشووری ڕۆژھەڵات، سیەرالیۆن ئاو ھەوایەکی خولگەیی و سروشتی جۆراوجۆری ھەیە لەوانە ساڤانا و دارستانی بارانی.

## ئایین

| ئایینەکان لە سیەرالیۆن |
| --- |
| **ئایینەکان** |  |  | **ڕێژە** |  |
| ئیسلام |    | ٧٨٪ |
| کریستیان |    | ٢١٪ |

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی ئیسلام
* دەروازەی وڵاتەکان
# موحەڕڕەم

**موحەڕڕەم** (بە عەرەبی: المحرم)یەکەم مانگی ساڵی کۆچییە و لەسەردەمی نەفامیدا موئتەمیر (المٶتمر)یشی پێدەوترا، موحەڕڕەم یەکێکە لە مانگە حەرامەکان، تێیدا نابێت موسڵمانان بجەنگن لەبەر ئایەتی ٣٦ی سوورەتی تەوبە کە تێیدا ھاتووە ﴿إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ ۝٣٦﴾ [تەوبە:٣٦] (کوردی: ژمارەی مانگەکان لەلای خوای گەورە ١٢ مانگە، لەکتێبەکەی خوای گەورەدا ڕۆژی دروستکردنی ئاسمانەکان و زەوییە، چواریان قەدەغەکراون.).

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئیسلام
* دەروازەی ڕۆژژمێری کۆچی
* دەروازەی کات
# سینەمای بەنگالی ڕۆژاوا

**سینەمای بەنگالی ڕۆژاوا** (بە ئینگلیزی: Cinema of West Bengal) ھەروەھا بە سینەمای بەنگالی یان تۆلیوود ناسراوە، پیشەسازییەکی فیلمی ھیندییە و مامەڵە لەگەڵ فیلمەکانی زمانی زمانی بەنگلا دەکات. دەکەوێتە ناوچەی تالیگانج لە شاری کەلکەتە لە بەنگالی ڕۆژاوا لە ھیندستان. سەرچاوەی نازناوی تۆلیوود کە وشەیەکی ئاوێتە لە وشەکانی تۆلیگونج و ھۆڵیوودەوە ھاتووە، دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٣٢.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Cinema of West Bengal»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٨ی ئازاری ٢٠٢٣.

* دەروازەی فیلم
* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی تەلەڤیزیۆن
* دەروازەی دەیەی ١٩٣٠
# برۆنشیت

## ھەوکردنی سیەکان

بریتیە لە ھەوکردنی بۆری ھەوا لە سیەکاندا کە دەبێتە ھۆی کۆکە. نیشانیەکانی ئەم جۆرە نەخۆشیە (کۆکە، بەڵغەم، زەحمەتی لەھەناسەدان، ئازاری سنگ…)

بەشێوەیەکی گشتی ھۆکاری ئەو جۆرە ھەوکردنە ڤایرۆسە، وە ئەو ڤایرۆسە دەگواسرێتەوە لە ڕێگەی بڵاوبونەوەی لەھەوا یا لەرێگەی بەرکەوتن. وە یەکێک لەھۆکارەکانی تری ئەو ھەوکردنە بەکتریایە وەک مایکو پلازما نیمۆنی. ھۆکارە ترسناکەکانی تریش وەک توتنی جگەرە، تۆز. وە ئەو نەخۆشیە چارەسەردەکرێت بە دەرمانی پاراسیتامۆل (ئەسیتامینۆفین) یان دەرمانی دژەھەوکردنی ناچەوریەکان (NSAID).

ئەو نەخۆشیە درژخایەنە ناسراوە بە دروسکەری کۆکە کەدەبێتە ھۆی بەڵغەم کە بۆماوەی سێ مانگ یان ساڵێک یان دوو ساڵ دەخایەنێ. زۆربەی ئەوکەسانەخۆشی ھەوکردنی سیەکانیان ھەیە وە نەخۆشی گیرانی سی درێژخایەنیشیان ھەیە. توتنی جگەرە یەکێکە لە ھەرە ھۆکارە باوەکانی ھەوکردنی سیەکان. وەچارەسەری بەوازھێنان لە جگەرە، کوتان، چارسەری درێژخایەن بە ئۆکسجین.

## ھەوکردنی سی دژوار

کە یەکێکە لە ھەرە جۆرە باوەکانی ھەوکردنی سی کە لە ٥٪ گەنج و لە ٦٪ منداڵان بەدەستیەوە دەناڵێنن. لە ئەمریکا نزیکەی ٨٫٦ میلیۆن خەڵک بەدەست ئەو جۆرە نەخۆشیە دەناڵێنن.

وە نیشانە باوەکانی ئەو جۆرە نەخۆشیە کۆکە، ھەندێک جاریش بەڵغەم، خیزە، چلم، قورسی لە ھەناسەدان، تا.

وە بۆماوەی پێنج یان دەڕۆژ دەخایەنێت. ھۆکاری ئەو جۆرە نەجۆشیە دەگەرێتەوە بۆ ڤایرۆس، کە بڵاو دەبێتەوە لە ھەوادا کاتێک کەسی توشبوو دەکۆکێت.

## چارەسەر

قەدەغەکردنی جگەرە و دوور کەوتنەوە لەو کەسانەی کە جگەرە دەکێش و بەبەردەوام دەست شوشتن. وەچارەسەر بۆ ھەوکردنی سی دژوار بە پاراسیتامۆڵ و NSAIDs بۆ کەمکردنی تا. وە زۆرێک لە سەرچاوەکان دەڵێن کە سەلبوتامۆڵ کە دەرمانێکی باشە بۆ خیزە بەڵام لەوانەیە کار بکاتەسەر دەمارەکان و لەرزین. نابێت ئەنتیبایوتیک بەکاربێت. ھەنگوین و خواردنەوەی شلەکان بە چارەسەرێکی باش دادەنرێت بۆ کەم کردنەوەی نیشانەکان.

ئەو نەخۆشیە لە چەند شوێنێک سەری ھەڵدا وەک یۆنان و چین و ھیندوستان، وە لەبەریتانیا لە ساڵی ١٨٠٨ د. چارلیس بادەم یەکەم کەس بوو کە وەسفی ئەو نەخۆشیەی کردو ناوی نا ھەوکردنی سی دژوار.

نەخۆشی سی دژوار کاری کردۆتە لە ٣٫٤٪ بۆ ٢٢٪ دانیشتوان. بەتایبەت خەڵکانی سەرو ٤٥ ساڵ.

جگەرەکێشەکان یارمەتی بڵاوبونەوەی ئەو جورە نەخۆشیە دەدەن. وە ئەو نەخۆشیە زیاتر لە پیاواندا رودەدات وەک لە ئافرەتان بەھۆی جگەرەکێشانەوە بەڵام لە ٤٪ بۆ ٢٢٪ لە جگەرە کێشەکان ئەگەری توشبوونیان بەو نەخۆشیە نییە.

## سەرچاوەکان

* "Bronchitis". NHLBI. Retrieved 9 June 2019
* Wenzel, RP; Fowler AA, 3rd (16 November 2006). "Clinical practice. Acute bronchitis". The New England Journal of Medicine. 355 (20): 2125–30. doi:10.1056/nejmcp061493. PMID 17108344.

* دەروازەی پزیشکی
# عیمران خان (ئەکتەری فیلم)

| عیمران خان |
| --- |
|  |
| لەدایکبوون |  (١٩٨٣-٠١-١٣) ١٣ی کانوونی دووەمی ١٩٨٣ مادیسن، ویسکۆنسن، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| ھاوسەر | Avantika Malik Khan |
| خزمەکان | عامر خان |
| زمانەکانی ئاخاوتن | زمانی ھیندی |
| پیشە | ئەکتەر، ئەکتەری فیلم |
| پەروەردە | Bombay Scottish School، New York Film Academy، Fremont High School |
| دەستپێکی چالاکی | ٢٠٠٨ |
| ئایین | ئیسلام |
| خەڵاتەکان | Filmfare Award for Best Male Debut، Apsara Award for Best Male Debut |
| پاڵێوراوە بۆ | Apsara Award for Best Actor in a Negative Role، IIFA Award for Best Performance in a Negative Role |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**عیمران خان** (بە ئینگلیزی: Imran Khan؛ لەدایکبووی ١٣ی کانوونی دووەمی ١٩٨٣ لە مادیسن، ویسکۆنسێن) ئەکتەرێکی ئەمریکییە. لە ٢٠٠٨ دەستی بە چالاکی کردووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* عیمران خان لە بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی ھۆڵیوود
* دەروازەی فیلم
* ھێمای دەروازەدەروازەی ئەکتەران
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی ھونەرەکان
* دەروازەی تەلەڤیزیۆن
* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی بۆڵیوود
# ڤاراناسی

**ڤاراناسی** یان **بەنارەس** (بە ھیندی: बनारस، بە ئوردوو: *بنارس*) شارێکە لە وڵاتی ھینددا کە بە یەکێ لە شارە پیرۆزەکانی ھیندووەکان دادەنرێ. ڕووباری گەنگ کە بە ئاوێکی پیرۆز دادەنرێ بە پاڵ ئەم شارەدا تێدەپەڕێ.

## سەرچاوە

ویکیی ئینگلیزی؛ جانوەریی ٢٠١٥

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ئایین
* دەروازەی ھیندستان
# دابەشکردنی ھیندستان

دابەشکردنی ھیندستان
دابەشکردنی ھیندستانی بەڕیتانی بەسەر خاکەکانی پاکستان (دواتر کۆماری ئیسلامی پاکستان و کۆماری گەلی
بەنگلادێش) و یەکێتی ھیندستان (دواتر کۆماری ھیندستان) لە ساڵی ١٩٤٧. دابەشکردنەکە بریتی بوو لە دابەشکردنی پارێزگای بەنگالی ھیندستانی بەریتانیا بەسەر پاکستانی ڕۆژھەڵات و بەنگالی ڕۆژاوا (ھیندستان)، ھەروەھا دابەشکردنی پارێزگای پەنجاب بەسەر پەنجابی ڕۆژاوا (دواتر پەنجابی پاکستان و خاکی پایتەختی ئیسلام ئاباد) و پەنجابی ڕۆژھەڵات (دواتر پەنجابی ھیندستان، ھاریانا و ھیماچال پرادیش). ھەروەھا ڕێککەوتنەکە دابەشکردنی پشکەکانی حکوومەتی لەخۆگرتبوو، لەوانە سوپای ھیندستان و بەریتانیا، خزمەتگوزاری مەدەنی ھیندستان و خزمەتگوزارییە کارگێڕییەکانی دیکە، ھێڵی ئاسنی ھیندستان و گەنجینەی ناوەندیش.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «تقسیم هند»، ویکیپیدیای فارسی. سەردان لە ٦ی شوباتی ٢٠٢٣.

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی پاکستان
* دەروازەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
# ئەندازیاریی کشتوکاڵ

ئەندازیاریی کشتوکاڵ| ئەندازیارێکی زانستی کشتوکاڵ و بایۆسیستەم کە ڕۆبۆتێکی کشتوکاڵی چاک دەکاتەوە |
| پیشە |
| ناوەکان | ئەندازیاری کشتوکاڵ، ئەندازیاری کشتوکاڵ و بایۆسیستەمەکان |
| جۆری پیشە | پرۆفیشناڵ |
| بەشە چالاکەکان | ئەندازیاری، کشتوکاڵ |
| دەربارە |
| شوێنی کارکردن | ئەندازیاری، بازرگانی کشتوکاڵ, کێڵگە |
| پیشە پەیوەندیدارەکان | پسپۆڕی کشتوکاڵ, جووتیار، کرێکاری کێڵگە، ئەندازیار |

**ئەندازیاریی کشتوکاڵ** (بە ئینگلیزی: Agricultural engineering) کە بە ئەندازیاریی کشتوکاڵ و بایۆسیستەم (Biosystem) ناسراوە بواری خوێندن و بەکارھێنانی زانستی ئەندازیاری و بنەماکانی دیزاینە بۆ مەبەستی کشتوکاڵ و تێکەڵکردنی دیسپلینە ھەمەجۆرەکانی میکانیکی و مەدەنی و کارەبایی و زانستی بۆ باشترکردنی کارامەیی کێڵگەکان و کۆمپانیای بازرگانیی کشتوکاڵ و ھەروەھا بۆ دڵنیابوون لە بەردەوامی سەرچاوە سروشتی و نوێکراوەکان.

ئەندازیارێکی کشتوکاڵ ئەو ئەندازیارەیە کە ئەزموون و باکگراوندی کشتوکاڵی ھەیە. ئەندازیارانی کشتوکاڵ دیزاین و پلانی ئەندازیاری لەپرۆژەیەکی کشتوکاڵی دا دروست دەکەن کە عادەتەن بە ھاوبەشی لەگەڵ پسپۆڕێکی کشتوکاڵ کە زیاتر شارەزایی لە بواری کشتوکاڵ و زانستی کشتوکاڵی دا ھەیە.

## مێژوو

یەکەم بەکارھێنانی ئەندازیاریی کشتوکاڵ بریتی بوو لە ناساندنی ئاودێری بە کشتوکاڵی فراوان لە ڕووبارەکانی نیل و فورات پێش ساڵی ٢٠٠٠ پێش زایین. پێکھاتەی گەورەی ئاودێری لە بەلوچستان و ھیندستانیش پێش سەردەمی مەسیحی بوون. لە ئەمریکای باشوور ئاودێری لە پێروو لەلایەن پێروو و لە ئەمریکای باکوور لەلایەن ئەزتێکەوە پراکتیزە کرا.

## دیسپلینە لاوەکییەکان

ئەندازیاریی کشتوکاڵ چەندین بەندی لاوەکی ھەیە، کە زۆرترینیان لێرە ڕیزکراون:

* ئەندازیاریی ئاو
* ئەندازیاریی جێنەتیکی ڕووەک
* ئەندازیاریی ئابووریی کشتوکاڵ
* ئەندازیاریی میکانیزەکردنی کشتوکاڵ
* ئەندازیاریی میکانیکیی بایۆسیستەمەکان
* ئەندازیاریی کشتوکاڵ و گۆڕینی بۆماوەیی ڕووەکەکان
* ئەندازیاریی باخداری
* ئەندازیاریی بۆشایی سەوز
* ئەندازیاریی پزیشکیی ڕووەک
* ئەندازیاریی زانستی خاک
* پەرەپێدان و پەروەردەی کشتوکاڵ
* ئەندازیاریی زانستی ئاژەڵان
* ئەندازیاریی پیشەسازیی خۆراک
* ئەندازیاریی بایۆتەکنۆلۆجی کشتوکاڵ

## بەرپرسیارێتیی ئەندازیارانی کشتوکاڵ

ئەندازیارانی کشتوکاڵ لەوانەیە ئەرکەکانی وەک پلاندانان و سەرپەرشتیکردن و بەڕێوەبردنی بینای پلانی ئاوەڕۆی شیرەمەنی و ئاودێری و ئاوەڕۆ و سیستەمی کۆنتڕۆڵکردنی ئاوی لافاو و ئەنجامدانی ھەڵسەنگاندنی کاریگەریی ژینگەیی و پرۆسەی بەرھەمی کشتوکاڵیان لە ئەستۆ بێت.

ڕێژەیەکی زۆر لە ئەندازیارانی کشتوکاڵ لە ئەکادیمیا یان بۆ دەزگاکانی حکوومەت کار دەکەن. ھەندێکیان ڕاوێژکارن، لەلایەن دەزگای ئەندازیاریی تایبەتەوە دامەزراون، ھەندێکی تر لە پیشەسازیدا کار دەکەن، بۆ پیشەسازانی ئامێرە کشتوکاڵییەکان، ئامێرەکان، تەکنەلۆجیای پڕکردنەوە و پێکھاتەکان بۆ ئاژەڵداریی خانووبەرە و پاراستنی بەروبومەکان. ئەندازیارانی کشتوکاڵ کار دەکەن لە بەرھەمھێنان، فرۆشتن، بەڕێوەبردن، توێژینەوە و گەشەپێدان، یان زانستی کارپێکراو.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی کشتوکاڵ
* دەروازەی نژیاروانی
* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
* دەروازەی ئەندازیاری
# پرێتۆریا

| پرێتۆریا |
| --- |
| شار |
| Pretoria |
| دیمەنێکی شاری پرێتۆریا |
| ئاڵادروشمی خانەدانی |
| وڵات |  ئەفریقای باشوور |
| ژمارەی دانیشتووان (٢٠٠٧) |
|  • سەرجەم | ٢٣٤٥٩٠٨ |
| کۆدی تەلەفۆن | 012 |

**پرێتۆریا** یەکێک لە سێ پایتەختی سیاسی وڵاتی ئەفریقای باشوورە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٧ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ٢,٣٤٥,٩٠٨ کەس بووە.

* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی جوگرافیا