Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ئایتیوونز

لۆگۆی سەرەکی
**ئایتونس** یەکێکە لە خزمەتگوزاریەکانی کۆمپانیای ئەپڵ بۆ بەکارهێنەرانی ، ئەم خزمەتگوزاریە بریەتیە لە نەرمەواڵایەکی کۆمپیوتەر کە لەسەر هەردوو سیستەمی کارپێکەری ویندۆز ی مایکرۆسۆفت و مەک ئۆ ئێس ی ئەپڵ دێتە کارکردن ، بەهۆی ئەو نەرمەواڵەیە بەکارهێنەرانی ئەپڵ دەتوانن دەست بەسەر بەشێ لەبەرهەمەکانی ئەپڵ (ئایفۆن و ئیپاد و ئایپۆد) دابگرن و بتوانن زانیاری لەسەر وەربگرن وە هەر بەهۆی ئەم نەرمەواڵەیەشەوە بەکارهێنەرانی دەتوانن نەرمەواڵە (ئەپلیکەیشن) و یاری و میوزیک و ڤیدیۆ و پەرتووک و چەندانی تر بۆ ئامێرەکەیان ڕەوانە جا ئەم ڕەنگاڵانە لە کۆمپیوتەرەوە بێت یان لەڕێگای کۆگاکانی ئەپڵ ەوە بێت! بەڵام بەو مەرجەی پێشتر ئامێرەکیان هاوپەیوەست کردبێت بە کۆمپیوتەرەکە ، جگە لەوەش لە ئایتونس بەکارهێنەران دەتوانن نوێترین گۆرانی و میوزیک و یاری و ئەپلیکەیشن داگرن لە کۆگاکانیدا جگەوە لەوەش بەهۆی ئایتوسنەوە بەکارهێنەران دەتوانن گوێ لە پەڕگەی دەنگی بگرن وە بەجیاش وە سەیری پەڕگەی دەنگ و ڕەنگ بکەن وە لەڕێگای ئایتووس بەکارهێنەرانی دەتوانن گوێ لە ڕادیۆکانی جیهانی بگرن وە دەشتوانن سەیری پڕۆگرامە تەلەفزیۆنەکان بکەن لەهەمووشی گرینگتر بەهۆی ئەم ئایوونس دەتوانرێ ئامێرەکانی ئەپڵ باک ئەپ و ڕیستۆر کرێنەوە واتا گەڕاندنەوەی ئامێرەکەیە بۆ باری پێشوو! وە بەشێک لە پەڕگەکانی ئایتوونس بەپارەن و پێویستیان بەکارتی تایبەتی هەیە بۆ کڕینیان لە بازاڕگاکانی جیهان هەن ، وە ئەم نەرمەواڵەیە بە ٢٣ زمانی جیهانی هەیە و کێشی نەرمەواڵەکەش تەنیا ١٢٦ مێگا بایتە و یەکەم وەشانی ئەم ئامێرەش لە ٩ی کانوونی یەکەمی ساڵی ٢٠٠١ هاتە وەشاندن .

## بەستەر بۆ دەرەوە

* بەستەری فەرمی ئایتونس لە ماڵپەڕێ ئەپڵ

* دەروازەی کۆمپانیا
* دەروازەی ئەپڵ
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
* دەروازەی دەیەی ٢٠٠٠
* دەروازەی مۆسیقا
# شرەیا غوشال

| شرەیا غوشال |
| --- |
|  |
| زانیارییەکان |
| ناوی لەدایکبوون | شرەیا غوشال |
| لەدایکبووی |  (١٩٨٤-٠٣-١٢) ١٢ی ئازاری ١٩٨٤ بهارامپور, ڕۆژئاوای بەنگال, هیندستان |
| پیشە(کان) | گۆرانیبێژی پلەی باک |
| ساڵانی چالاکبوون | ١٩٩٨-تاکوو ئێستا |
| کۆمپانیاکان | Sagarika |
| وێبگە | shreyaghoshal.com |

**شرەیا غوشال** لەدایکبووی ١٢ی ئازاری ١٩٨٤ (٣١ ساڵ) لە بهارامپور لە ڕؤژئاوای بەنگال لە هیندستان، شرەیا گۆرانیبێژی پلەی باک (playback)ی هیندییە کە گۆرانییەکانی بەزاری هیندی، بەنگالی، نیپاڵی، کاننادی، مالیالامی، تامیلی، تیلگویی وتووە. لە ئێستادا بەیەکێ لە هەرە گۆرانبێژە دیارەکان و دەنگخۆشەکانی بۆلیوود دادەنرێت. توانیویەتی جەماوەرێکی دیار لەخۆی کۆبکاتەوە هەر لە تۆڕی کۆمەڵایەتی فەیسبووک ٢٣.٥ ملیۆن هەواداری هەیە کە لەو ١٠ کەسایەتییەیە هیندییە کە زۆرترین هەوادارییان هەیە لە فەیسبووک! بەجۆرێک پێشی چەندین ئەکتەر و کەسایەتی هیندی داوەتەوە. گۆڤاری فۆربیسی ئەمریکی بە یەکێ لە ١٠٠ ناودارترین کەسایەتی هیندی داناوە.تاکوو ئێستا شرەیا چەندین خەڵاتی بەدەستهێناوە لەوانە چوار جار خەڵاتی (National Film Awards)بۆ باشترین گۆرانبێژی پلەی باک وە پێنججاریش خەڵاتی فیلم فەیری وەرگرتووە لەگەڵ چەندەها خەڵاتی جۆراوجۆری دی. شرەیا بۆیەکەمینجار لە بۆلیوود لەساڵی ٢٠٠٢ بۆ فیلمی دیڤداس (Devdas) گۆرانی وت، لە فیلمی دیڤداس لە ٥ گۆرانی بەشداریکرد.

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی مۆسیقا
* دەروازەی ژن
* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی بۆڵیوود
# ئەبابا

| ئەبابا |
| --- |
| وڵاتی بنەڕەت | ھیندستان |
| زمانی سەرەکی | زمانی کانادا |
| دەرھێنەر | K. M. Chaitanya |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ئەبابا**، فیلمێکی درامای تورکییە. لە بەرواری ١ی شوباتی ٢٠٢٤ لە تورکیا بڵاوکراوەتەوە، و کاری دەرھێنانی لەلایەن مراد چەلیکەر بۆ کراوە.

## سەرچاوەکان
# پانتاییی دەنگ

**پانتاییی دەنگ** بە مەودای بەمترین دەنگ تا زیکترین دەنگێک دەوترێت کە گۆرانیبێژێک دەتوانێت لە ئاوازدا بێژێتەوە.

## مۆسیقای کلاسیک

لە مۆسیقای کلاسیکدا وەکوو ئۆپێرا پانتاییی دەنگی گۆرانیبێژان بە حەوت ئاست دابەش دەکرێتەوە:

* سۆپرانۆ: C4–C6 سۆل٢-سۆل٤
* مێزۆ-سۆپرانۆ: A3–A5 می٢-می٤
* کۆنتراڵتۆ: F3–F5 دۆ٢-دۆ٤
* کاونتەرتێنۆر: E3–E5
* تێنۆر: C3–C5 لا١-لا٣
* باریتۆن: G2–G4 فا١-فا٣
* بەیس (جۆری دەنگ): E2–E4 ڕێ١-ڕێ٣

## ئەمانەش ببینە

* پەردە (مۆسیقا)
* پەیژە (مۆسیقا)
* مەودا (مۆسیقا)

## سەرچاوەکان

* دەروازەی مۆسیقا
# ئورڤاشی بوتالیا

| ئورڤاشی بوتالیا |
| --- |
|  |
| لەدایکبوون |  (١٩٥٢-٠١-٠١) ١ی کانوونی دووەمی ١٩٥٢ Ambala، ھیندستان |
| زمانی نووسین | زمانی ئینگلیزی |
| پیشە | ڕۆژنامەوان، publisher، مێژووناس، نووسەر |
| پەروەردە | زانکۆی لەندەن، University of Delhi، Miranda House |
| شوێنی کار | دەلھی، Greater London |
| خەڵاتەکان | Padma Shri in literature and education، Goethe Medal |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ئورڤاشی بوتالیا** (بە ئینگلیزی: Urvashi Butalia؛ لە دایکبووی ١٩٥٢ لە ئەمبالا، ویلایەتی ھاریانا) ژنە نووسەر و چالاکوانی ھیندییە. ئەو بەکتێبەکانی *دیوەکانی دیکەی بێدەنگی: دەنگەکان لە ھیندستانی دابەشکراو* ھەروەھا *وتاری ئاشتی: دەنگی ژنانی کەشمیر* ناوبانگی دەرکردووە.

لە ساڵی ١٩٨٤، ئورڤاشی لەگەڵ ڕیتو مێنۆن بەھاوبەشی خانەی کالی بۆ ژنانیان دامەزراد، ئەمەش یەکەم خانەی چاپکردنی فێمێنیستی بوو لە تەواوی ھیند. دواتر لە ساڵی ٢٠٠٣، ئورڤاشی پڕۆژەی زووبان بووکسی لەژێر چەتری خانەی کالی دامەزراند. لە ساڵی ٢٠١١، ئورڤاشی و مێنۆن بەیەکەوە لەلایەن حکوومەتی ھیندستان خەڵاتی پادما شریان پێدرا، کە چوارەمین گەورە خەڵاتی ڕێزلێنانی ئەو وڵاتەیە بۆ کەسانی سڤیلی بدات، ئەمەش لە پای کارەکانیان بوو لە بواری وێژە و پەروەردە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ژن
* دەروازەی ژیاننامە
# کوالالومپور

شاری کوالالومپور
**کوالالومپور** پایتەختی وڵاتی مالیزیایە و گەورەترین شاری ئەو وڵاتەیە لە ڕووی دانیشتوانەوە. بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە دەگاتە ١،٤ ملیۆن کەس.

## بابەتی پەیوەندیدار

پایتەختی دەوڵەتانی جیھان

‏

* دەروازەی جوگرافیا
# ئاسۆکا (فیلم)

پۆستەری فەرمیی فیلم
ئاسۆکا (بە ئینگلیزی: Asoka) فیلمێکی درامای مێژوویی پاڵەوانیی ھیندییە لە ساڵی ٢٠٠١ لە دەرھێنان و ھاوبەشی نووسینی سانتۆش سیڤانە. وەشانێکی دراماتیکییە لە ژیانی سەرەتایی ئیمپراتۆر ئاسۆکا، لە ئیمپراتۆرییەتی ماوریا کە لە سەدەی سێیەمی پێش زایین فەرمانڕەوایی زۆربەی کیشوەری ھیندستانی کردووە. لە فیلمەکەدا شاروخان وەک کارەکتەری سەرەکی شانبەشانی کارینا کاپوور و ڕاھول دیڤ و دانی دێنزۆنگپا و ھریشیتا بات و ئەجیت کومار ڕۆڵی سەرەکی دەگێڕن لە دەرکەوتنێکی تایبەتدا. بەرھەمەکەی لەلایەن گاوری خان و جوھی چاولا و ڕادیکا سەنگۆی بەرھەم ھێنراوە. سیناریۆی فیلمەکە لەلایەن سانتۆش سیڤان و ساکێت چاوداری و دیالۆگەکەی لەلایەن عەباس تایرێوالا نووسراوە. لە سەرەتادا بە ناوی *ئاسۆکا: مەزنەکە* لە ھیندستان بڵاوکرایەوە.

*ئاسۆکا* بە شێوەیەکی بەرفراوان لە سەرانسەری بەریتانیا و ئەمریکای باکوور نمایشکرا، ھەروەھا ھەڵبژێردرا بۆ نمایشکردن لە فێستیڤاڵی فیلمی ڤێنیز و فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی فیلمی تۆرۆنتۆ, کە تێیدا پێداچوونەوەی ئەرێنی وەرگرت.

لە ٤٧ەمین خەڵاتی فیلمفەیر، *ئاسۆکا* ٥ پاڵێوراوی بەدەستھێنا، لەوانە باشترین فیلم، باشترین دەرھێنەر (سیڤان) و باشترین ئەکتەر (کاپوور)، و خەڵاتی باشترین سینەماکاری (سیڤان)ی بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی فیلم
* دەروازەی بۆڵیوود
* دەروازەی شەڕ
* دەروازەی شمشێربازی
* ھێمای دەروازەدەروازەی دەیەی ٢٠١٠
* دەروازەی ھیندستان
# پارسییەکان

خێزانێکی پارسی، لەئاھەنگی ھاوسەرگیری.
**زەردەشتییەکانی ھیندستان و پاکستان** یان **پارسییەکان** بە خەڵکانی پەیڕەوانی زەردەشتی دەوترێت کە لە ھیندستاندا دەژێن. زەردەشتییەکانی ھیندستان مەزنترین چینی زەردەشتییەکانن لە جیھاندا، کە لە سەردەمی دوای ئیسلام چوونەتەوە بۆ ھیندستان و لەوێ ماونەتەوە، بەھۆی ئەوەی کە لە **پارس**ەوە(ناوی وڵاتی ئێران لەو سەردەمە) کۆچیان کردووە، بە پارسی ناسراو بوونەتەوە کە بەمانای فارسی زمان بوونییان نییە.

## جەماوەر

بەپێی سەرژمێرییەکان ژمارەی پارسییەکان لە جیھان لەنێوان ٧٥ بۆ ١٠٠ ھەزار کەسە کە زۆربەیان لە ناوچەی گوجاراتی ھیندستان نیشتەجێبوون.

## زەردەشتییەکانی پاکستان

زۆربەی ەردەشتییەکان لە ھیندستاندا دەژین و بەشێکی کەمیشییان کەوتوونەتە پاکستان.

* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی ئێران
* دەروازەی ئایین
* دەروازەی پاکستان
# چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد

**چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد** بەکورتکراوەیی **OUP** (بە ئینگلیزی: Oxford University Press) یەکێکە لە گەورەترین بڵاوکەرەوەکانی بەرھەمە زانستی و ئەکادیمییەکان و گەورەترین بڵاوکەرەوەی کتێبی ئەکادیمییە لە جیھاندا. چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد یەکێکە لەو ڕێکخراوانەی سەر بە زانکۆی ئۆکسفۆردە، چاپی زانکۆی ئۆکسفۆرد بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٥٨٦ دامەزراوە. لە کۆکراوەکانی چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆردەوە دەتوانین ئاماژە بەو کتێبە کورت و بەسوودانە بکەین بە ناوی «پێشەکی زۆر کورت» کە لە ساڵی ١٩٩٥ەوە چاپ و بڵاوکراونەتەوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی کتێب
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی دەیەی ١٩٩٠
* دەروازەی ھونەرەکان
* دەروازەی زانست
* دەروازەی زانکۆکان
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی کۆمپانیا
# بەیواچ (فیلم)

**بەیواچ** (بە ئینگلیزی: Baywatch) فیلمێکی کۆمیدی ٢٠١٧ی ئەمریکییە، لەسەر بنەمای زنجیرە تەلەڤزیۆنییەکان لەلایەن مایکڵ بورک و دۆگلاس شوارتز و گریگۆری جەی بۆنان دروستکراوە. فیلمەکە لە دەرهێنانی سێت گۆردۆنە، و نووسینی مارک سویفت و دامیان شانۆنە، چیرۆکەکەیان لەلایەن (جەی شێریک و دەیڤد ڕۆهن و تۆماس لینۆن و ڕۆبێرت بن گارانت) وەرگرتووە. ئەستێرەکان بریتیین لە دوەین جانسن و زاک ئێفڕۆن لەگەڵ جۆن باس و ئەلیکساندرا داداریۆ و کێلی. ڕۆهرباچ، پریانکا چۆپرا و دەیڤد هاسلهۆف لە ڕۆڵی پاڵپشتدابوون. چیرۆکەکە دوای ژیانی پاسەوانی میچ بوچانۆن و تیمەکەی دەکەوێت کە دەبێت ئیمپراتۆری ماددە هۆشبەرەکان بکوژن لە هەوڵدان بۆ ڕزگارکردنی کەنار دەریاکەیان.

وێنەگرتنی سەرەکی لە ٢٢ی شوباتی ٢٠١٦ دەستی پێکرد لە فلۆریدا و ساڤانا، جۆرجیا. فیلمەکە لە ٢٥ی ئایاری ٢٠١٧ لە ئەمریکا بڵاوکرایەوە، لەلایەن پاراماونت پیکچەرز و بڕی ١٧٧ ملیۆن دۆلاری بەدەستهێنا لە جیهاندا، وە پێداچوونەوەی تێکەڵاوی بۆ کرا. بەیواچ پێنج پاڵێوراوی وەرگرت لە ٣٨ەمین خەڵاتی ڕاسبێری ئاڵتونی لەنێوانیاندا خراپترین وێنە و خراپترین ئەکتەر.

## ڕۆڵەکان

* دوەین جانسن وەک ملازم میچ بوچانۆن

* زاک ئێفڕۆن وەک مات برۆدی

* پریانکا چۆپرا وەک ڤیکتۆریا لیدز

* ئەلێکساندرا دادداریۆ وەک هاون کوین

* جۆن باس وەک ڕۆنی گرینبۆم

* کێلی ڕۆهرباچ وەک سی. جەی. پارکەر

* ئیلفێنێش هادێرا وەک ستیفانی هۆڵدن

## بەرهەمهێنان

بەیواچ یەکەمجار لە ساڵی ٢٠٠٤ ڕاگەیەندرا، هەرچەندە فیلمەکە لە "دۆزەخی گەشەپێدان" گیری خواردبوو لەم ساڵانەدا، هەروەها چەندین کتێبی ڕەشنووسی تێدا نوسرابوو. لە مانگی حەوتی ٢٠١٥ سیان ئەندەرز لە شوێنی سێس گۆردۆن بوو بە دەرهێنەری فیلمەکە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی فیلم
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی ھۆڵیوود
* ھێمای دەروازەدەروازەی دەیەی ٢٠١٠
* دەروازەی کۆمیدیا
# ئەی ئۆ ئێڵ

یەکێکە لە کۆمپانیاکانی بواری تەکنۆلۆژیا.

## سەرچاوەکان

*

* دەروازەی زانست
* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
* دەروازەی ئینتەرنێت
* دەروازەی ئابووری
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی کۆمپیوتەر
* دەروازەی کۆمپانیا
* ھێمای دەروازەدەروازەی زانستی کۆمپیوتەر
# کارتۆن نێتوۆرک ستۆدیۆز

| کارتۆن نێتوۆرک ستۆدیۆز |
| --- |
|  |
| پیشەسازی | ئەنیمەیشن، پیشەسازیی فیلم، تەلەڤیزیۆن |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٤ |
| ناو بە زمانی فەرمی | Cartoon Network Studios |
| کەسێکی دیار | Sam Register |
| فیلمۆگرافی | list of programs broadcast by Cartoon Network |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| شوێنی دامەزران | بێربانک |
| خاوەن | وارنەر برۆس. |
| بەشێکە لە کۆمپانیای | ھانا-باربارا، تەرنەر بڕۆدکاستینگ سیستم، Warner Bros. Kids, Young Adults and Classics، Warner Bros. Television Studios |
| شوێنی بارەگاکان | بێربانک |
| لە پێش | ھانا-باربارا |
| بەرھەمەکان و ماددەکان | کورتەفیلم، زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی، زنجیرەی ئەنیمەیشن |
| ناونیشانی شەقام | 300 N. 3rd St., Burbank, CA |
| وێبگە |  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

 تۆڕی کارتۆن ستۆدیۆز (بە ئینگلیزی: Cartoon Network Studios) ستۆدیۆیەکی ئەنیمەیشنی ئەمریکییە، ستۆدیۆکە دەکەوێتە شاری بێربانک لە ویلایەتی کالیفۆرنیا و بە پلەی یەکەم ئەنیمەیشن و کورتە فیلم بۆ کارتۆن نێتوۆرک بەرھەم دەھێنێت و پەرەی پێدەدات. لە ساڵانی ٢٠١٠دا بەرنامەکانیان فراوانتر بوو بۆ کۆمپانیا خوشکەکانیان Edale Swim و HBO Max. کۆمپانیاکە تەنھا یەک فیلمی شانۆیی بەرھەمھێناوە بە ناوی فیلمی کچانی پاوەرپاف کە لەلایەن کۆمپانیای خوشکەکەیەوە دابەشکراوە، وارنەر برۆس پیکچەرز.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Cartoon Network Studios»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٥ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣.

* دەروازەی کالیفۆڕنیا
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی ھۆڵیوود
* دەروازەی کارتۆن
* دەروازەی کۆمپانیا
* دەروازەی تەلەڤیزیۆن
* ھێمای دەروازەدەروازەی ئەنیمەیشن
* دەروازەی کۆمیک
# ئێچ بی ئۆ فیلمز

| ئێچ بی ئۆ فیلمز |
| --- |
| پیشەسازی | audiovisual production |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٩٨٣ |
| خاوەن | ئێچ بی ئۆ |
| بەشێکە لە کۆمپانیای | ئێچ بی ئۆ |
| شوێنی بارەگاکان | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| وێبگە |  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ئێچ بی ئۆ فیلمز** یەکێکە لە ستۆدیۆ ئەمریکییەکان بۆ بەرھەمھێنانی فیلم و کاری وێنەیی.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «HBO Films»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٦ی تەممووزی ٢٠٢١.

* دەروازەی فیلم
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی ھۆڵیوود
# جیدۆ کریشنامۆرتی

| **جیدۆ کریشنامۆرتی** |
| --- |
| وێنەی کاتی لاوی کریشنامۆرتی |
| لەدایکبوون | ١١ی ئازاری ١٨٩٥ ھیندستان |
| مردن | ١٧ی شوباتی ١٩٨٦ (٩٠ ساڵ) ئەمریکا |
| نەتەوە | ھیندستان |
| بایەخی داوە بە | فەلسەفە، خودناسی، دادپەروەری، تیۆریی زانین، پەروەردە، ئازادی |

**جیدۆ کریشنامۆرتی** (١١ی ئازاری ١٨٩٥ – ١٧ی شوباتی ١٩٨٦) لە بنەماڵەیەکی ئاینی لە ھیندستان لە دایکبووە، یەکێکە لەو بیرمەند و نوسەرانەی زۆربەی بابەتەکانی لەبواری گۆڕانکاری لە سایکۆلۆژیای مرۆڤ و ئاڵوگۆڕی کۆمەڵگاکاندا، لەسەر ئاستی جیھان پێگەیەکی تایبەتی ھەبووە. تەوەرەی سەرەکی نوسینەکانیشی، جەختکردنەوەیە لەسەر گۆڕانکاری لە ناخی مرۆڤدا تا سیستەمی ژیانیش لەگەڵ خۆیدا بگۆڕێت و بگاتە ئەو ئاستەی کە شیاوی مرۆڤایەتییە. مەسەلەی خودناسی یەکێک بووە لە بنەما بنەڕەتییەکانی ھزری مۆرتی

## ژیان

جیدۆ کریشنامۆرتی لە ١١ی ئازاری ١٨٩٥ لە بنەماڵەیەکی ئاینی لە دایک بووە ھەشتەم کەسی خێزانەکەی بووە پاشگرەکەی مۆرتی ناوی یەکێک لە خودا کانی ئاینی ھیندۆسییە لە تەمەنی ١٠ ساڵی دایکی دەمرێت ئەمەش کاریگەری زۆر بە جیچدەھێلت لەسەر کریشنامۆرتی بەھۆی خانەنیش بوونی باوکی ژیانیان قورس دەبێت کریشنامۆرتی لە مندالی کەسێکی گۆشەگیر و تەنیا بووە زۆر بەی کاتەکانی بیری لە ژیان دەکردەوە کاتێک ڕێکخراوی تیۆسۆفی جیھان کە ئامانجی ئەوەبوو ئاشتی لە جیھان بڵاوبکرێتەوەو مەزھەب و ئاینەکان لە یەکتری نزیکبکرێتەوە و گرنگی بە زانست و فەلسەفە و لایەنی ڕۆحی مرۆڤەکانی دەدا لەلایەن بیرمندی گەورەی ڕووسی Helena Blavatsky دامەزرابوو بنکەیەکی خۆی لە شاری تشیانی کردەوە کریشنامۆرتی و برکەی دەبنە ئەندامی ئەم ڕێکخراوە سالی ١٩١١ بەیارمەتی دکتۆرە ئانی بیزانت ڕەوانەی ئینگلترا دەکرێت بۆ ئەوەی لە زانکۆی ئۆکسفۆرد بخوێێ ئەمەش دەرگایەکی نوێی لە بەردەم کریشنامۆرتی کردەوە و زیاتر کاری لە سەر بیر و زھنەکانی کرد ھەرچەند لەلایەن کەسانێک گاڵتەی پێدەکرا و بە کەسێکی خەیاڵی وەسفیان کردبوو بەھۆی ئەوەی براکەی تەندروستی تێکجەچێت لە سالی ١٩٢٢ ڕودەکەنە کالیفۆرنیا لە ئەمریکا بە مەبەستی وەرگرتنی چارەسەر بۆی بەڵام نەتوانرا چارەبکرێت ھەمان ساڵ براکەی دەمرێت مردنی براکەی کریشنامۆرتیی زۆر بێتاقەت و خەمبارکرد کاریگەری زۆر لەسەر بەجێ ھێشت لە ساڵانی دواتر کریشنامۆرتی دەستی کرد بە گەران بە جیھاندا بۆ بڵاوکردنەوەی بیر و باوەرەکانی بۆ ئەو مەبەستەش سەردانی ھەریکە لە ھۆڵەندا و ئیتالیا، ئوسترالیا، فەرەنسا، کیشوەری ئەمریکای لاتین کرد ساڵی ١٩٢٧ واز لە ڕێکخراوی تیۆسۆڤی ھێنا لەکاتی جەنگی جیھانی دووەم کریشنامۆرتی لە کالیفۆرنیا مایەوە پاش جەنگ دووبارە دەستی کردەوە بە گەران بە جیھاندا و سەردانی ھەرییەکە لە وڵاتانی ھیندوستان، سویسرا، ئیتالیا، ئەڵمانیا، ئوسترالیا کرد لە ڕێگای کۆر و کۆبوونەوە و سمینار باسی بۆچوون و ھزر و بیروباوەرکانی بۆ خەلکی دەرکرد

## بەرھەمەکان

جیدۆ کریشنامۆرتی
1. خێر و شەڕ
2. مەرگ
3. عەشق و تەنھایی
4. لەوالی توندوتیژییەوە
5. شرۆڤەی ژیان
6. فڕینی ھەڵۆکان
7. ھەقیقەت و ڕاستی

## مردن

جیدۆ کریشنامۆرتی لە ١٧ی شوباتی ١٩٨٦ لە تەمەنی ٩٠ ساڵی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا مرد.

## سەرچاوەکان

1. جیدۆ کریشنامۆرتی، بیرمەندو عاریفی گەورەی ھندستان‌و جیھان نوسەر ئەردەلان عبداللە ماڵپەری ئاوێنە
2. نامیلکەی ئاشنابوون بە جیدۆ کریشنامۆرتی دەزگای ئایدیا بۆ چاپ و بلاوکراوە
3. بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Jiddu Krishnamurti»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٨ی ئایاری ٢٠٢٠.

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی فەلسەفە
* دەروازەی ئایین
* دەروازەی ھیندستان
# جیھان

وێنەی زەوی لە ئاسمانەوە
**جیھان** یان **دنیا** ناوێکە کە بۆ کۆی گشتی شارستانێتی مرۆڤ و بە تایبەت ئەزموونەکانی مرۆڤ، مێژوو و زۆر شتی تر بە کار دەبرێت. وشەی جیھان بە واتای زەوی، کەیھان و تەواوی بوونەرەکان بە کار دەبرێت. ھەروەھا بۆ ھەر بوویەرێکی گەورەیش جیھان بەکاردەبرێت بۆ وێنە: جیھانی عەرەب.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی

* دەروازەی زانستی زەوی
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی فەلسەفە
# نەوەی زێد

**نەوەی زێد** (بە ئینگلیزی: Gen Z) بەو کەسانە دەوترێت کە لە ناوەڕاست یان کۆتایییەکانی دەیەی ١٩٩٠ تا کۆتایییەکانی دەیەی ٢٠١٠ لەدایکبوون. بە جیاوازترین نەوە دادەنرێن لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، تایبەتمەندییەکانی نەوەکە بە جیھانیبوون، پەنابەری، گۆڕین و پەرەپێدانی پێوەر و فۆرمی کۆمەڵایەتییە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی ئینتەرنێت
* دەروازەی دەیەی ١٩٩٠
* دەروازەی دەیەی ٢٠٠٠
* ھێمای دەروازەدەروازەی دەیەی ٢٠١٠
* دەروازەی کۆمەڵگا
# پاوەندی ستەرلینگی

| پاوەندی ستەرلینگی |
| --- |
|  |
| ناو بە زمانی فەرمی | Pound Sterling |
| کورتەناو | GBP (£) |
| ناونراوە لەدوای | pound، sterling silver |
| وڵات | شانشینی یەکگرتوو |
| دەسەڵاتی دادوەری دەگرێتەوە | شانشینی یەکگرتوو |
| وەسفکردنی ھێمای دراو | ھێمای پاوەند |
| بانکی ناوەندی/لایەنی دەرھێنەر | بانکی ئینگلتەرا |
| گۆڕدراوە لەلایەن | Australian pound |
| جێگەی دەگرێتەوە | Anglo-Saxon pound، East African rupee، پاوەندی سکۆتلەندی |
| ڕێکەوتی دەستپێکردن | ٢٧ی تەممووزی ١٦٩٤ |
| ھێمای یەکە | £ |
| Location of creation | Royal Mint |
| وێنا کرا | ھێمای پاوەند |
| دابەشکردنی ئەم یەکە | shilling، penny |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

پاوەندی کۆنی کانزایی (ئاسن).
**پاوەندی ئیستەرلینی** (بە ئینگلیزی:Pound sterling) (ھێما: (£). یان GBP) دراوێکە بەکاردێت لە بریتانیای مەزن، دراوەکە لە بانگی ئینگلاند لەچاپ دەدرێت یەکەم وەشانی دراوەکە لە ساڵی ١١٥٨ بووە

## سەرچاوەکان

* پاوەندی ستەرلینگی

* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی ئابووری
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
# سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (١٨٤٠)

| سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| --- |
|  |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| جێ | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| لە پێش | سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| لە دوای | سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| کاتی ڕوودان | ١ی حوزەیرانی ١٨٤٠ |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ١٨٤٠**
(بە ئینگلیزی: 1840 United States census) شەشەمین سەرژمێریی ئەمریکا بوو، کە لە ساڵی ١٨٤٠ بەڕێوەچوو. لەو کاتەدا ژمارەی دانیشتووانی ئەمریکا ١٧٬٠٦٩٬٤٥٣ کەس بوو. زۆرترین ژمارەی دانیشتووان لە ڤیرجینیا بوون، و کەمترین ژمارەی دانیشتووان لە دێلاوێر بوون.

## سەرچاوەکان

بەشداربووانی ویکیپیدیا، «1840 United States census»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٥ی ئابی ٢٠٢٤.

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
# ھەڵبژاردنەکان لە کارۆلینای باکوور

| ھەڵبژاردنەکان لە کارۆلینای باکوور |
| --- |
| لقی | ھەڵبژاردنەکان لە ئەمریکا |
| بابەتی لاوەکی | State of North Carolina، politics of North Carolina، ھەڵبژاردن |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| دەسەڵاتی دادوەری دەگرێتەوە | کارۆلینای باکوور |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ھەڵبژاردنەکان لە کارۆلینای باکوور** (بە ئینگلیزی: Elections in North Carolina) ئەو ھەڵبژارنانە دەگرێتەوە کە بەشێوەیەکی فەرمی لە ویلایەتی کارۆلینای باکووری ئەمریکا بەڕێوەدەچێت.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Elections in North Carolina»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٥ی ئایاری ٢٠٢٤.

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی یاسا
# فایتیڤیڵ

| فایتیڤیڵ |
| --- |
| بە ئینگلیزی: Fayetteville |
|  |
| بەشێکە لە | North Carolina Coastal Plain |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٧٦٢ |
| ناونراوە لەدوای | Gilbert du Motier, Marquis de Lafayette |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| پایتەختی | Cumberland County |
| دابەشکاریی کارگێڕی | Cumberland County |
| ناوچەی کاتی | ناوچەی کاتی ڕۆژھەڵات |
| خاکی ئاماری | Fayetteville metropolitan area |
| پێداچوونی ناوچەیی | Fayetteville urban area |
| پۆتانی شوێن | ٣٥°٤′٠″N ٧٨°٥٥′٣″W |
| نووسینگەی بەڕێوەبردن | Mayor of Fayetteville, North Carolina |
| سەرۆک | Mitch Colvin |
| دانیشتووان | ٢٠٨٬٥٠١ |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ٨٠±١ مەتر |
| خوشکەشارەکان | Saint-Avold |
| ڕووبەر | ٣٨٧٫٤٢٥٦١١ کیلۆمەتر چوارگۆشە، ٣٨٢٫٥٦٣٨٥١ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| وێبگە |  |
| کۆدی تەلەفۆن | 910 |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**فایتیڤیڵ** (بە ئینگلیزی: Fayetteville) شارێکە دەکەوێتە ویلایەتی کارۆلینای باکوور، ئەمریکا، و ژمارەی دانیشتووانی لە ساڵی ٢٠٢٠ "٢١١٬٦٥٧" کەس بووە.

## سەرچاوەکان

بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Fayetteville, North Carolina»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢١ی ئابی ٢٠٢٤.

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی جوگرافیا
* ھێمای دەروازەدەروازەی شارەکان
* دەروازەی مێژوو
# بێخوایی

| بێخوایی |
| --- |
|  |
| لقی | بێدینی، nontheism |
| ھاشتاگ | atheism |
| بەکارهێنەر | atheist |
| تاگی "ستەک ئێکسچەینج" |      |
| بەرامبەر | theism |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**بێخوایی** یان **خوانەناسی** (بە ئینگلیزی: Atheism) بە واتا بڵاوەکەی بریتییە لە ھەست نەکردن یان باوەڕ نەکردن بە بوونی خوا. بریتیییە لە پێناسەیەک بۆ ھەر گرتەیەکی بیرمەندییانەی ڕەتکەرەوەی باوەڕبوون بەخودا یان خواوەند، بێ باوەڕییش بە واتەیەکی بەرینتر و فراوانتر بریتییە لە نەبوونی بڕوا بە بوونی خودا. گرتەیەکی زانراوی ئیپستۆمۆلۆجییە کە بانگھێشتە بۆ نەبوونی خودا یان خواوەند، لەبەرئەوەی مەرجی زانست (بەپێی بڕوای ئەفڵاتوون) ئەوەیە کە زانراو پێویستە دۆسییەیەکی لۆژیکیی درووست، سەلمێنراو و بڕوا پێکراو بێت.

ڕیچارد دۆکینز لایەنگری بێخواییە و ھەروەھا نووسەری پەرتووکی ناسراوی خەیاڵی خودایە
کاتێک بانگھێشتکردن بۆ بوونی خودا، لەلای بێ باوەڕ، شتێکی ناسەلمێنراو بێت، کەوا بێ بڕوا بوون بە بوونی خودا زانستیی نییە و بەڵکو شێوازێکە لە باوەڕی تاکەکەس کە پشتبەستوو نییە بە بەڵگە، و ئەوەش کە بەبێ بەڵگە دەخرێتە ڕوو، بەبێ بەڵگە ڕەت دەکرێتەوە. دیارترین کەس لەمرۆدا کە زۆرترین لێکۆڵینەوە و گفتوگۆ لەسەر بابەتی بێ باوەڕی ھەیە ڕیچارد دۆکینزە کە بە بنەچە بەریتانیە، داوکینس پەرەسەندناس و نوسەریشە لە ھەمان کاتدا.

## جۆرەکانی بێباوەڕی

* ئایینداری بێباوەڕ: ئەو کەسانە دەگرێتەوە کە خۆیان بە شوێنکەوتووی ئاینێکی دیاریکراو دەزانن و باوەڕیشیان بەخودا نیە، بۆ نموونە ڕیچارد دۆکینز باوەڕی بەخودا نیە بەڵام لەساڵی ۲۰۱٤ گووتی من کریستیانێکی سێکۆلارم.
* باوەڕداری بێ ئایین: ئەو کەسانەن کە باوەڕیان بەوە هەیە خودا بوونی هەیە بەڵام لەسەر هیچ ئایینێک نین. نموونەی ئەوانە ئەنتۆنی فلۆە کە دوای تەمەنێکی زۆری بێباوەڕی گەیشتە ئەو بڕوایەی خودایەک هەیە.
* بێباوەڕی بێ ئایین: ئەو کەسانەن کە نە باوەڕیان بەخودا هەیە نە باوەڕیان بە ئایین هەیە، نموونەی ئەوانە بێرتراند ڕەسلە کە نەباوەڕی بەخوا هەبوو نە باوەڕی بە ئایین هەبووە.

## زاراوەکانی پەیوەست بەبێباوەڕی

* نازانمییەکان (Agnosticism): ئەو کەسانەن کە هەڵوێستێکی دیاریکراویان بەرامبەر هەبوون یان نەبوونی خوا نیە
* پەروەرێنییەکان(Deismus): ئەو کەسانەن کە باوەڕیان بەخودا هەیە بەڵام دەڵێن خوا گەردوون و مرۆڤی درووستکردووە و وازیلێهێناون و دەست لەکاریان وەرنادات.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

* Baggini, Julian (٢٠٠٣)، Atheism: A Very Short Introduction, Oxford: Oxford University Press, ISBN 0-19-280424-3
* Martin, Michael, ed. (٢٠٠٧)، The Cambridge Companion to Atheism, Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0-521-60367-6
* Smith, George H. (١٩٧٩)، Atheism: The Case Against God, Buffalo, New York: Prometheus, ISBN 0-87975-124-X
* Zdybicka, Zofia J. (٢٠٠٥)، "Atheism", in Maryniarczyk, Andrzej, Universal Encyclopedia of Philosophy, 1, Polish Thomas Aquinas Association, archived from the original on 7 March 2008, retrieved ٢٠٠٧-٠٨-٢٥
* داوکینز؛ ویکیی ئینگلیزی؛ ئازاری ٢٠١٥
* کتێبی (وڕێنەی ئیلحاد) نووسینی دکتۆ عوسمان هەڵەبجەیی، ساڵی چاپ (۲۰۲۰)

* دەروازەی فەلسەفە
* دەروازەی ئایین
* دەروازەی مێژوو
# مێ

نیشانی ڕەگەزی مێ
لە زۆربەی گیانلەبەران، بەتایبەتی گیانلەبەرە پێگەیشتووەکان، دوو زایەند دەبینرێن: نێر و مێ. زۆرتر ئەرکی زایەندی مێ دووگیانییە و زایەندی نێریش ئەرکی باروەر کردنی لە ئەستۆیە.

## ئەمانەش ببینە

* نێر
* ژن
* پیاو
* نێر
* کچ

## سەرچاوەکان

* ویکی فارسی

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی سێکسناسی
* دەروازەی ژن
# نەھەنگ

نەهەنگێک
**نەهەنگ** یان **واڵ** ناوێکی باوە کە بە دەستەیێکی بەربڵاو لە گواندارانی خاوەن ئاواڵ مناڵ کە لە زەریا دەژین، دەوترێت.

## سەرچاوە

* ویکیپیدیای ئینگلیزی

* ھێمای دەروازەدەروازەی گیانلەبەران