Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# زمانی تامیلی

**زمانی تامیلی** یان **تامیل** (தமிழ்، tamiḻ) زمانێکە لە بنەماڵەی زمانە دراڤیدییەکان و زمانی نەتەوەی تامیلە. تامیلی لە سریلانکا و سینگاپور و ویلایەتی تامیلنادوی ھیندستاندا زمانی فەرمییە.

ویکیپیدیا
ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد بە  **زمانی تامیلی دەروازەی سریلانکا
* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی زمان
* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی نووسین
# کۆمیدیای ئەکشن

| کۆمیدیای ئەکشن |
| --- |
| لقی | فیلمی کۆمیدی، فیلمی ئەکشن |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**کۆمیدیای ئەکشن** (بە ئینگلیزی: Action Comedy) ئەم چەشنە توخمەکانی ھەردوو چەشنی ئەکشن و کۆمیدی تێکەڵ دەکەن.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Action comedy»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٧ی نیسانی ٢٠٢٤.

* دەروازەی فیلم
* دەروازەی ھونەرەکان
* دەروازەی ھۆڵیوود
# ئاپپوکوتتی

| ئاپپوکوتتی |
| --- |
|  |
| لەدایکبوون |  (١٩٨٤-٠٨-٢٢) ٢٢ی ئابی ١٩٨٤ |
| زمانەکانی ئاخاوتن | زمانی تامیلی |
| پیشە | ئەکتەر، ئەکتەری فیلم |
| دەستپێکی چالاکی | ١٩٩٤ |
| خەڵاتەکان | National Film Award for Best Supporting Actor |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

 **ئاپپوکوتتی** (بە ئینگلیزی: Appukutty) ئەکتەرێکی ھیندییە، و بەشداری لە چەندین فیلمی سینەمای ھیندستان (بۆڵیوود) کردووە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی فیلم
* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی بۆڵیوود
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی تەلەڤیزیۆن
# موکیش

**موکیش چاند ماتور** (ماوەی ژیان:٢٢ی تەمموزی ١٩٢٣ تاکوو ٢٧ی ئابی ١٩٧٦ بە جەڵدە) گۆرانیبێژی پلەی باک بوو لە فیلمە ھیندییەکان. موکیش شانبەشانی محەممەد رافی و ماننا دی و کیشۆری کومار بەباشترین گۆرانیبێژە پلەی باکەکانی مێژووی بۆلیوود دادەنرێن کە تاکوو ئێستاش ناو و گوێگری خۆیان ھەیە. موکیش بە دەنگی گۆرانییەکانی ئەکتەری بەناوبانگ ڕاج کاپوور دەناسرایەوە. کە زۆرینەی دەنگی گۆرانییەکانی ئەو ئەکتەرەی وتووە. کاتێ موکیش مرد ڕاج کاپووری ئەکتەر وتی "موکیش مرد، دەنگی منیش مرد".

## خەڵات

### خەڵاتی فیلم فەیر

| ساڵ | گۆرانی | فیلم | دەرھێنەری میوزیک | شاعیر |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ١٩٥٩ | "Sab Kuch Seekha Humne" | ئەناری | شانکار جەیکیشان | Shailendra |
| ١٩٧٠ | "Sabse Bada Naadan" | *Pehchan* | شانکار جەیکیشان | ڤارما مەلیک |
| ١٩٧٢ | "Jai Bolo Beimaan Ki" | بێ ئیمان | شانکار جەیکیشان | ڤارما مەلیک |
| ١٩٧٦ | کەبهی کەبهی مێری دل مێین | کەبهی کەبهی | محەممەد زاهور خەیام | Sahir Ludhianvi |

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی فیلم
* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی بۆڵیوود
# ڕاتن تۆمەیتۆز

تەماتە ڕزیوەکان|  |
| وێنەیەکی ماڵپەرەکە
پەڕگە:Rotten Tomatoes homepage.png |
| چەشنی وێبگە | ماڵپەڕی تایبەت بە پێداچوونەوەی فیلم و زنجیرە |
| خاوەن | * فاندانگۆ: وارنەر میدیا (25%) ئێن بی سی (75%)
 |
| دامەزرێنەر(ان) | سێن دوۆنگ |
| Key people | سێن دیوۆنگ پاتریک لی ستیفن وانگ |
| وێبگە | rottentomatoes.com |
| ڕیزبەندیی ئەلێکسا |  681 (August 2019) |
| بازرگانی | بەڵێ |
| تۆمارکردن | پێویست نییە |
| خستنەکار | ١٢ی ئابی ١٩٩٨ (١٩٩٨-٠٨-12) |
| ژمارەی OCLC | 48768329  |
|  |

تەماتە ڕزیوەکان (بە ئینگلیزی: **Rotten Tomatoes)** ماڵپەڕێکی تایبەت بە کۆکردنەوەی ڕای ڕەخنەگرانە بۆ فیلم و زنجیرەکانی تەلەڤیزیۆن. کۆمپانیاکە لە ئابی ١٩٩٨ لەلایەن سێ قوتابی زانکۆی کالیفۆڕنیاوە دانەزرا بە ناوەکانی: سێن دیوۆنگ، پاتریک لی و ستیفن وانگ. ناوی "تەماتە ڕزیوەکان" گوزارشت لەو کاتە دەکات کاتێک ئامادەبووانی شانۆیەکیان بەدڵ نابێت و تەماتەی ڕزیو لە بەشداربووانی شانۆییەکە دەگرن.

## ئەمانەش ببینە

بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان - ماڵپەڕێکی تری بەناوبانگی ھەڵسەنگاندنی فیلمە کە زیاتر پشت بە دەنگی بینەر دەبەستێت.

مێتاکریتیک - ماڵپەڕێکی ڕەخنەییە

## سەرچاوەکان

* دەروازەی فیلم
* ھێمای دەروازەدەروازەی ئەنیمەیشن
* دەروازەی کۆمپانیا
* دەروازەی ئینتەرنێت
* دەروازەی ھۆڵیوود
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
# کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو

کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو|  |
|

| گشت کاتەکان بە پێی کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو جیاواز |
| --- |
| خوولەک | لەدواوە(−) | 0 | لەپێش(+) |
| :٠٠ | ١٢ | ١١ | ١٠ | ٩ | ٨ | ٧ | ٦ | ٥ | ٤ | ٣ | ٢ | ١ | ٠ | ١ | ٢ | ٣ | ٤ | ٥ | ٦ | ٧ | ٨ | ٠ | ١٠ | ١١ | ١٢ | ١٣ | ١٤ |
| :٣٠ |  | ٩ |  | ٣ | ٢ |  |  |  | ٣ | ٤ | ٥ | ٦ |  | ٨ | ٩ | ١٠ |  |
| :٤٥ |  |  |  | ٥ |  | ١٢ | ١٣ |  |
| ئەو ناوچانەی بە ڕەنگی تۆخ دیاری کراون ، کاتی ھاوینە بەکار دێنن، ڕەنگەکانی تر کاتە ستاندارەکان نیشان دەدەن. |
| ██ کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو ~  – all year | کاتی ناوچەیی: ٢٠٢٦-٠٦-٢٠ ١٤:٣٢:٢٢  |

 |
| ھێڵەکانی ئەستوونی زەوی |
| ھی تر |
| پەیوەندی بە دەرەوە |

کاتی ناوچەکانی جیھان بەپێی کاتی گەردوونیی ھاوھەنگاو لە ١٠ی تشرینی دووەمی ٢٠١٢
**کاتی گەردوونی ھاوھەنگاو** یان **یوو تی سی** (بە ئینگلیزی: UTC) ستاندارێکی کاتە بۆ دیاریکردنی کات و سات و جیاوازەکانییان لە گشت زەوی.

ئەم کاتە تەنیا ٠٫٠٩ چرکە لەگەڵ کاتژمێری گرینیچ جیاوازی ھەیە. و بۆ زۆرتری کارە ڕۆژانەکان ئەم جیاوازییە لەبەرچاو ناگیرێ.

ئەوکاتەی کورتکراوەiەکییان بۆ ئەم کاتە گەردوونییە دانا فەڕەنسییەکان پێداگرییان دەکرد کە دەبی بە زمانی فەڕەنسی بێت، لە کۆتایی دا بڕیار درا کە نە کورتکراوەکەی بە ئینگلیزی: CUT: coordinated universal time و نە بە فەڕەنسی: *TUC: temps universel coordonné* بەکار نەھێندرێن.
ھەر بۆیە کاتەکە بە **UTC** ناونرا.

## سەرچاوەکان

* ماڵپەڕی کڵاک ئاڕ ئای
* کاتی ھەنووکە
* کاتی فەرمی ئەتۆمی ئەمریکا (ناوچەی کاتی UTC)

* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی کات
# تامیل نادو

**تامیل نادو** (بە تامیلی: *தமிழ்நாடு*)، یەکێکە لە ویلایەتەکانی وڵاتی هیندستان کە دەکەوێتە باشوور و باشووری ڕۆژهەڵاتی نیمچەدوورگەی هیندستان. ئەم ویلایەتە لە ڕووی ڕووبەرەوە یازدەیەمین و لە ڕووی ژمارەی دانیشتووانیشەوە حەوتەمین ویلایەتی هیندستانە. پایتەخت و گەورەترین شاری ئەم ویلایەتە شاری **چێنای** (ناوە کۆنەکەی: مەدرەس)ـە. ڕووبەری ویلایەتەکە ۱۳٠,٠٥٨ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە.

## دانیشتووان و کلتور

بەپێی سەرژمێریی ساڵی ٢٠١١، ژمارەی دانیشتووانی ئەم ویلایەتە زیاتر لە ٧٢ ملیۆن کەس بووە کە زۆربەیان لە نەتەوەی **تامیل**ن. گەلی تامیل پەیوەستبوونێکی قووڵیان بە زمان و کلتووری "دراڤیدی" خۆیانەوە هەیە؛ بە شێوەیەک کە لە مێژوودا بە توندی دژی هەوڵەکانی حکومەتی ناوەندی وەستاونەتەوە بۆ سەپاندنی زمانی هیندی وەک تاکە زمانی نیشتمانی لە سەرتاسەری وڵاتدا.

## دۆخی دیمۆگرافی

ئەم ویلایەتە نزمترین ڕێژەی منداڵبوونی لەسەر ئاستی هیندستان تۆمارکردووە. لە ساڵی ٢٠٠٦دا ڕێژەکە ١.٧ منداڵ بوو بۆ هەر ژنێک، و لە ماوەی بڵاوبوونەوەی کۆرۆنادا (٢٠٢٠-٢٠٢١) گەیشتە ١.٨، کە هێشتا کەمترە لە ڕێژەی ٢.١ کە پێویستە بۆ جێگیر هێشتنەوەی ژمارەی دانیشتووان.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦.

* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی جوگرافیا
# کریکێت

| کریکێت |
| --- |
|  |
| لقی | وەرزشی بەکۆمەڵ، ball game، bat-and-ball game |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٥٩٩ |
| دەسەڵات | International Cricket Council |
| وڵاتی بنەڕەت | ئینگلتەرا |
| وێبگە |  |
| جێبەجێکار | cricketer |
| بەکاردەھێنێت | cricket ball، cricket bat، wicket |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**کریکێت** (بە ئینگلیزی: Cricket)یارییەکی وەرشییە کە تێیدا تۆپ و داری تۆپ بەکاردێت. لەم یارییەدا دوو تیپی (١١)یاریزانی لە یاریگایەکدا یاری دەکەن. یارییەکە لەسەدەی ١٦ لە ئینگلتەرا سەریھەڵدا. لەئێستا یاری کریکێت خواستی زۆرە بەتایەبت لە ئینگلتەرا، ئۆسترالیا، ھیند، پاکستان، نیووزیلاند، بەنگلادیش، باشووری ئەفریقا

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Cricket»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣.

* دەروازەی وەرزش
* دەروازەی کریکێت
# سینەمای تامیل

**سینەمای تامیل** (بە ئینگلیزی: Cinema of Tamil) لقێکی فیلمسازی ھیندستانە کە مامەڵە لەگەڵ فیلمەکانی زمانی تامیل دەکات.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Tamil cinema»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٧ی ئازاری ٢٠٢٣.

* دەروازەی زمان
* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی بۆڵیوود
* دەروازەی تەلەڤیزیۆن
* دەروازەی فیلم
# ھەستبزوێنی دەروونی

| ھەستبزوێنی دەروونی |
| --- |
| لقی | چەشنی ھەستبزوێن، psychological fiction |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ھەستبزوێنی دەروونی** یان **ورووژاندنی دەروونی** بریتییە لە چیرۆکێکی ورووژاندنی دەروونی کە بە شێوەیەکی زۆر سەرنج دەخاتە سەر دۆخی ناجێگیری دەروونی و سۆزداری ڕۆڵگێڕەکان. بەزۆری پۆلێن دەکرێت لەگەڵ ھەستبزوێن (وێژە)، لەگەڵ مۆری ھاوشێوەی وێژەی بەدواداچوونی پۆلیسی و گۆتیک لە ھەندێک بابەتدا: لەدەستدانی ھەستکردن بە جیھانی ڕاستەقینە، ناڕوونی ڕەوشتی، و پەیوەندییە ئەشکەنجەدراو و ئاڵۆزەکانی نێوان ڕۆڵگێڕە گومانلێکراو و نەخۆشەکان. زۆرجار فیلمە دەروونییە ورووژێنەرەکان ھەندێک توخم لە نھێنی دراما، ترس و بە تایبەتی ترسناکیی دەروونی لەخۆدەگرن.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی فیلم
* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی وێژە
* دەروازەی ڕۆمانەکان
* دەروازەی دەروونناسی
# عامر خان

| عامر خان |
| --- |
|  |
|

---

 |
| ناوی کاتی لەدایکبوون | محەممەد عامر حوسێن خان |
| مێژووی لەدایکبوون |  (١٩٦٥-٠٣-١٤) ١٤ی ئازاری ١٩٦٥ |
| شوێنی لەدایکبوون | مۆمبای، مەھاڕاشترا، ھیندستان |
| ناوی تر | عامر خان |
| ئایین | ئیسلام |
| ساڵانی ئیشکردن | ١٩٨٤ - تاکوو ئێستا |
| ھاوسەر | ڕینا دەتا)١٩٨٣–٢٠٠٢ بەجیابوونەوە) کیران ڕاو (٢٠٠٥ - تائێستا) |
| دەستکاری  |

**محەممەد عامر حوسێن خان** (بە ئینگلیزی: Mohammed Aamir Hussain Khan) ئەکتەر و دەرھێنەر و بەرھەمھێنەرێکی ھیندییە، کە یەکێکە لە ئەکتەرە دیار و ناسراوەکانی سینەمای ھیندی.

## کاروانی کاری ئەکتەری

یەکەم فیلمی عامر خان لە ساڵی ١٩٧٣ بە ناوی (Yaadon Ki Baaraat) بوو، کە کاری دەرھێنانی ئەو فیلمە لەلایەن مامی عامرەوە کراوە، کە ناوی ناسر حوسێنە لەگەڵ ئەوەی لە ١٩٧٣ بەشداربووە لە فیلم وەک ئەکتەرن بەڵام ئەو لە دوایین فیلمەکانی سەرکەوتوو تر دیار بووە کە ھەمیشە فیلمە نوێیەکانی لە ڕیزبەندی پێشەوەی بۆکس ئۆفیسی ھیندستانن، لە باشترین فیلمەکانی کە ڕێکۆرد و خەڵاتی زۆرییان بردەوە، یەکێکیان بە ناوی (Ghajini) کە ئەم فیلمەیان لە ساڵی ٢٠٠٨ لە سینەما نیشاندرا، تا ماوەیەکی درێژ سەرووی بۆکس ئۆفیسی ھیندستانی گرت، تاکوو فیلمی (idiots 3 - سێ گەمژە) کە ھەر لەلایەن عامر خانەوە ڕۆڵی سەرەکی بینرا، جێگای سەروو فیلمی بۆکس ئۆفیسی لە گەجنی وەرگرتەوە، لە ساڵی ٢٠١٣ عامر خان لە زنجیرەی سێیەمی فیلمی (Dhoom 3) دا سەرکەوتنێکی مەزنی بەدەست ھینا گەرچی فیلمەکە لە ساڵی ٢٠١٣ش دەرھات بەڵام تاکوو کۆتایییەکانی ٢٠١٤ەش ھەر بەردەوامبوو لە سەرووی ڕیزبەندی بۆکس ئۆفیس لە ھیندستان ئەمەش بەکۆکردنەوەی ٦٨ میلیۆن دۆلاری ئەمریکی بووە لە ١٩ی کانوونی یەکەمی ٢٠١٤ بەھۆی فیلمی (PK-پی کەی) عامر توانی ٦٣٨ کرۆر کە دەکاتە ١٠٠ میلیۆن دۆلاری ئەمریکی کۆبکاتەوە تاکوو مانگی ١٢ی ساڵی ٢٠١٦ پیکەی یەکەم فیلم بوو لە ڕووی پڕداھاتترین فیلمی ھیندی لەتەواوی مێژووی فیلمی ھیندی بەڵام بە دەرچوونی فیلمی دەنگەل توانی دووبارە ڕیکۆردێکی نوێ بۆڵیود تۆماربکات و لە تەواوی ھیند ببێتە یەکەم لەڕووی داھاتەوە.

## سەرچاوەکان

* ویکیی ئینگلیزی

## بەستەرە دەرەکییەکان

* **URL نەدۆزرایەوە. تکایە URLێک لێرە دیاری بکە یان دانەیەک بۆ ویکیدراوە زیاد بکە. عامر خان لە بۆلیوود ھەنگاما
* عامر خان لە بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان
* عامر خان لە ڕاتن تۆمەیتۆز

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی فیلم
* ھێمای دەروازەدەروازەی ئەکتەران
* دەروازەی ھونەرەکان
* دەروازەی ھۆڵیوود
* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی پاکستان
* دەروازەی بۆڵیوود
# زمانی تێلووگوو

| تلووگوو(تێلێگۆ) |
| --- |
| **తెలుగు** |
| The word "Telugu" in Telugu script |
| خوێندنەوە | [ˈteluɡu] |
| قسەی پێدەکرێ لە | India |
| ناوچە | * Andhra Pradesh
* Telangana
* Yanam
 |
| ڕەگەز | Telugu |
| ژمارەی ئاخێوەران | L1: ٨٣ million  (ساڵێ2011
* + Andhra Pradesh
	+ Telangana
	+ Yanam district, Puducherry
	+ West Bengal (additional))
 |
| بنەماڵەی زمان | Dravidian
* **تلووگوو(تێلێگۆ)**
 |
| شێوەزارەکان | see Telugu dialects

 |
| بە زمانی کەمینە ناسراوە لە | South Africa (protected language) |
| کۆدەکانی زمان |
| ISO 639-1 | `te` |
| ISO 639-2 | `tel` |
| ISO 639-3 | `tel` – Macrolanguage Individual code: wbq – Waddar (Vadari) |
| Linguist List | tel |
| Linguasphere | `49-DBA-aa` |
|  |
| **ئەم پەڕەیە ھێماکانی فۆنەتیکی IPA بە یوونیکۆدی تێدایە.** بەبێ پشتیوانیی نیشاندانی یوونیکۆد، لەوانەیە لە جێگەی کاراکتەرەکانی یوونیکۆد، نیشانەی پرسیار، چوارگۆشەکان یان ھێماکانی تر ببینی. |

بێژەکردنی تیلووگوو: [ˈt̪eluɡu]) زمانێکی کلاسیکی دراڤیدییە و خەڵکی ویلایەتی ئەندرە پرادێش و تێلانگانای هیندستانە، کە زمانی فەرمیشە. نزیکەی ٩٦ ملیۆن کەس قسەی پێدەکەن (٢٠٢٢)، تیلوگو زۆرترین ئەندامی بنەماڵەی زمانی دراڤیدییە، و یەکێکە لە بیست و دوو زمانی خشتەیی کۆماری هیندستان. یەکێکە لەو زمانە کەمانەی کە لە زیاتر لە ویلایەتێکی هیندستاندا پێگەی فەرمی سەرەتایی هەیە، شانبەشانی زمانی هیندی و بەنگالی.

زمانی تیلووگوو یەکێکە لەو زمانانەی کە لەلایەن حکومەتی هیندستانەوە وەک زمانێکی کلاسیک دیاری کراوە. زمانی زگماکی ١٤هەمین زمانی زگماکییە لە جیهاندا. تیلوگوی ستانداردی مۆدێرن لەسەر بنەمای زاراوەی ناوچەکانی پێشووی کریشنا، گونتور، گۆداڤاری ڕۆژهەڵات و گۆداڤاری ڕۆژئاوا لە کەناراوەکانی ئەندرە دامەزراوە.

هەروەها زمانی تیلووگوو لە ویلایەتی کارناتاکا، تامیل نادو، ماهاراشترا، چاتیسگار، ئۆریسا و ناوچە یەکگرتووەکانی پودوچێری و دوورگەکانی ئەندەمان و نیکۆبار قسە دەکرێت. هەروەها لەلایەن ئەندامانی ڕەوەندی تیلووگوو کە لە سەرانسەری وڵاتانی وەک ئەمریکا، ئوسترالیا، مالیزیا، مۆریس، ئیمارات، سعودیە و وڵاتانی دیکەدا بڵاوبوونەتەوە، قسەی پێدەکرێت.زمانی تیلووگوو خێراترین زمانی گەشەسەندووە لە ئەمریکا. هەروەها زمانێکی پارێزراوە لە باشووری ئەفریقا و وەک زمانی سێیەمی ئیختیاری لە قوتابخانەکانی پارێزگای کوازولو-ناتال پێشکەش دەکرێت.

بە گوێرەی میخائیل ئێس ئەندرۆنۆڤ، تیلووگوو لە زمانی پرۆتۆ-دراڤیدی لە دەوروبەری ساڵی ١٠٠٠ پێش زایین جیابووەوە. سەرەتاییترین وشەکانی تیلووگوو لە نووسراوەکانی پراکریتدا دەردەکەون کە مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی 1000.سەدەی چوارەمی پێش زایین، لە شاری بەتیپرۆلو لە ویلایەتی ئەندرە پرادێش دۆزرایەوە. نووسراوەکانی ناوی تیلووگوو و نووسراوەکانی پراکریت کە وشەی تیلوگویان تێدایە، مێژووەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئیمپراتۆر ئاشۆکا (٢٥٧ پێش زایین)، هەروەها بۆ سەردەمی ساتاڤاهانا و ڤیشنوکوندینا. نووسراوەکان بە ڕێنووسی کۆنی تیلووگوو تا دووری ئەندەنوسیا و میانمار دۆزرایەوە. زمانی تیلووگوو زیاتر لە ١٤٠٠ ساڵە وەک زمانێکی فەرمی بەکاردەهێنرێت و وەک زمانی دەربار بۆ چەندین خانەدان لە باشوور و ڕۆژهەڵاتی هیندستان کاری کردووە، لەوانە چالوکیەکانی ڕۆژهەڵات، گەنگاکانی ڕۆژهەڵات، کاکاتیاکان، ئیمپراتۆریەتی ڤیجایاناگارا، قوتب شاهیەکان، مادورا نایاکەکان و تانجاوور نایاکەکان. هەروەها وەک زمانێکی فەرمی لە دەرەوەی وڵاتەکەی بەکارهێنرا، تەنانەت لەلایەن خانەدانەکانی غەیرە تیلووگوو وەکو ماراتاکانی تانجاڤور لە تامیل نادو.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی زمان
* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی نووسین
# چێنای

**چێنای**، ھەروەھا بە **مەدرەس** ناسراوە (ناوی فەرمی بوو تا ساڵی ١٩٩٦) پایتەختی ویلایەتی تامیل نادووە. گەورەترین شاری ویلایەتەکەیە لە ڕووی ڕووبەر و دانیشتووانەوە، چێنای دەکەوێتە کەناری کۆرۆماندێل لە کەنداوی بەنگال، و بەناوبانگترین ناوەندی کلتوری، ئابووری و پەروەردەیی باشووری ھیندستانە.

بەگوێرەی سەرژمێری ساڵی ٢٠١١ی ھیندستان، چێنای شەشەمین گەورەترین شاری وڵاتەکەیە و چوارەمین گەورەترین شارە. کۆمپانیای چێنای گەورەتر (بە ئینگلیزی: Greater Chennai Corporation) دامەزراوەی شارستانییە کە بەرپرسیارە لە شارەکە؛ کۆنترین کۆمپانیایە لە ھیندستان، لە ساڵی ١٦٨٨ دامەزراوە، دووەم کۆنترین کۆمەڵە لە جیھاندا دوای لەندەن. شاری چێنای ھاوتەریبە لەگەڵ ناوچەی چێنای، کە لەگەڵ دەوروبەری ناوچەی شارۆچکەی چێنای پێکدەھێنێت، ٣٦ەم گەورەترین ناوچەی شارەوانییە لە جیھاندا بەگوێرەی دانیشتووان و یەکێکە لە گەورەترین شارۆچکە ئابوورییەکان لە ھیندستان.

چێنای یەکێکە لە شارە گەشتییارییەکان کە زۆرترین گەشتیار گەشتیاری تێدا دەکات. لە ساڵی ٢٠١٥دا بووە ٤٣ھەمین شار کە زۆرترین گەشتیار لە جیھاندا سەردانی بکات و لە ساڵی ٢٠١٩دا بووە ٣٦ەمین زۆرترین سەردانیکەر لە جیھاندا. ڕاپۆرتێک لەسەر کوالێتی ژیان لە چێنای کرا و بە سەلامەتترین شار لە ھیندستان دانرا. چێنای سەرەنجی لەسەدا ٤٥ی گەشتیارانی تەندروستی دەدات کە سەردانی ھیندستان دەکەن. لەبەر ئەوە پێی دەوترێت «پایتەختی تەندروستی ھیندستان». و بەندەری بازرگانی ھەیە کە دامەزراوەی ھیندستانی بەریتانییە لە دەیەی ١٦٠٠کانەوە، چێنای پێنجەم گەورەترین ئابوری شارستانی ھەیە، و سێیەم گەورەترین دانیشتووانی بیانی لە ھیندستان ھەیە، کە ٣٥٬٠٠٠ بووە لە ٢٠٠٩، ٨٢٬٧٩٠ لە ٢٠١١ خەمڵێندراوە و دواتر بە زیاتر لە ١٠٠٬٠٠٠ لە ٢٠١٦. بڵاوکەرەوەی ڕێبەری گەشتیاری Lonely Planet چێنای بە یەکێک لە دە باشترین شارەکانی جیھان ناودێر کرد بۆ سەردانکردن لە ساڵی ٢٠١٥.

چێنای وەک شارێکی ئاست-بێتا لە پێوانەی شارەکانی جیھانی دانراوە، و بە باشترین شار لە ھیندستان دانراوە لەلایەن ھیندستان ئەمڕۆ لە ڕاپۆرتە ساڵانەیییەکانی ساڵی ٢٠١٤. لە ساڵی ٢٠١٥ چێنای بە «چالاکترین» شار ناوبرا (شارێک کە شایانی سەردانکردن و ژیانە بۆ ماوەیەکی درێژخایەن). ناشنال گرافیک چێنای وەک تاکە شارێکی باشووری ئاسیا لە ساڵی ٢٠١٥ دانا لە پێرستی١٠ باشترین شاری خۆراکدا ئاماژەی پێکرد. چێنای ھەروەھا بە نۆیەم باشترین شاری گەردوونی لە جیھاندا ناونرا لەلایەن بڵاوکراوەی لۆنلی پلانێت لە تشرینی یەکەمی ٢٠١٧، چێنای زیادکرا بۆ لیستی شارە داھێنەرەکانی یونسکۆ (UCCN) بەھۆی ئەو نەریتە دەوڵەمەندەی لە بواری مۆسیقا ھەیەتی. زیاتر لە یەک لەسەر سێی پیشەسازی ئۆتۆمبێلی ھیندستان لە شارەکە دامەزراوە. چێنای ھەروەھا بە ناوەندێکی سەرەکی بەرھەمھێنانی فیلم ناسراوە. یەکێکە لە ١٠٠ شارە ھیندییەکان کە گەشەی پێدراوە وەک شارێکی ھۆشمەند لەژێر پرۆگرامێک بەناوی ئەرکی شارە ھۆشمەندەکان.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی جوگرافیا
* ھێمای دەروازەدەروازەی شارەکان
# یەکەم نمایش

**یەکەم نمایش**، کە ھەروەھا (بە ئینگلیزی premiere،)یەکەم نمایشە (یەکەم پێشکەشکردنی گشتی) شانۆگەرییەکە، فیلمێکە، سەمایەکە، یان نووسینەوەی مۆسیقا کە زۆرجار بەرھەمێک چەندین نمایشی یەکەمی دەبێت: یەکەم نمایشی جیھانی (یەکەمجارە لە ھەر شوێنێکی جیھان نمایش دەکرێت)، یەکەم پێشکەشکردنی لە ھەر وڵاتێکدا، یەکەم نمایشی ئۆنلاین (یەکەمجارە لە ئینتەرنێتدا بڵاودەکرێتەوە). کاتێک بەرھەمێک لە وڵاتێکەوە سەرچاوە دەگرێت کە بە زمانێکی جیاواز لەوەی کە تێیدا یەکەم نمایشی نیشتمانی یان نێودەوڵەتی وەردەگرێت قسە دەکات، دەتوانرێت دوو نمایشی یەکەم بۆ ھەمان بەرھەم لە ھەمان وڵاتدا ھەبێت- بۆ نموونە شانۆگەری خزمەتکارەکام لەلایەن… دراماکاری فەرەنسی ژان ژێنێ یەکەم نمایشی بەریتانیا بووە (کە بەڕێکەوتیش یەکەم نمایشی جیھانی بوو) لە ساڵی ١٩٥٢، لە بەرھەمێکدا کە بە زمانی فەرەنسی پێشکەش کرا. دوای چوار ساڵ جارێکی دیکە نمایشکرایەوە، ئەمجارەیان بە زمانی ئینگلیزی کە یەکەم نمایشی بوو بە زمانی ئینگلیزی لە بەریتانیا

یەکەم نمایش لە شانۆی چین
## مێژوو

ڕیمۆند ئێف بێتس ھۆکاری ناساندنی یەکەم نمایشی فیلمەکە دەگەڕێنێتەوە بۆ نمایشکار سید گراومان کە شانۆی چینی گراومانی دامەزراندووە. یەکەم نمایشی ھۆلیوود بۆ فیلمی ڕۆبن ھود بوو لە ساڵی ١٩٢٢ کە داگلاس فێربەنکس ڕۆڵی سەرەکی تێدا گێڕا، لەبەردەم شانۆی میسریدا. تا کۆتایی ساڵانی ١٩٢٠ فەرشی سوور بوو بە ھاوواتای یەکەم نمایشی فیلم

## سەرچاوەکان

* دەروازەی تەلەڤیزیۆن
* دەروازەی شانۆ
* دەروازەی فیلم
# ئوتەر پرادیش

**ئۆتار پرادیش** (بە ھیندی: *उत्तर प्रदेश*، بە ئوردوو: *اتر پردیش*، بە ئینگلیزی: *Uttar Pradesh* کە کورت دەکرێتەوە بۆ **UP**)، ویلایەتێکە لە باکووری وڵاتی ھیندستان. وەرگێڕانی دەستەواژەی ناوی ئەم ویلایەتە بە واتای «ویلایەتی باکوور» دێت. شاری **لەکناو** پایتەختی فەرمی و کارگێڕیی ویلایەتەکەیە، و شاری **ئەڵڵاھاباد** (پرایاگراج) پایتەختی دادییەتی (دادگای باڵای ویلایەتەکەی تێدایە).

ئەم ویلایەتە بە حەشیمەتێکی زیاتر لە ٢٤١ ملیۆن کەس، پڕدانیشتووانترین ویلایەتی ھیندستانە.

## دابەشبوونی کارگێڕی

ئۆتار پرادیش لە ڕووی کارگێڕییەوە بە سەر ١٨ بەش و ٧٥ ناوچە (قەزا) دا دابەش دەبێت.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی، ڕێکەوتی ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٦.

* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی جوگرافیا
# زانستی کۆمپیوتەر

**زانستی کۆمپیوتەر** (بە ئینگلیزی: Computer Science) بریتییە لە زانستی ناسینی پێکھاتەی کۆمپیوتەر، داڕشتنی کۆمپیوتەر و ناسینی ئەلگۆریتمەکان. زانستی کۆمپیوتەر پەیوەندییەکی زۆری لەگەڵ بیرکاری و ئەندازیاریی کۆمپیوتەردا ھەیە.
زانای کۆمپیوتەر لێکۆڵینەوە لە تیۆری ھەژماردن دەکات، ھەروەھا بەرپرسە لە داڕشتن بۆ دانانی نەخشەی سیستمی نەرمەواڵە.
بوارەکانی زانستی کۆمپیوتەر دابەش دەبن بەسەر بەشەکانی تیۆری و پراکتیکیدا. تیۆری ئاڵۆزی ژماردن (شێوازی پۆلێنکردنی گرفتەکانی کۆمپیوتەر و ژماردن) زیاتر ئاستەم و واتاییە، لە کاتێکدا ھێڵکاری کۆمپیوتەر بایەخ دەدات بە چارەسەرکردنی بەرەنگارییەکانی ڕۆژانە.

## مێژوو

مێژووی بناغە سەرەتایییەکانی زانستی کۆمپیوتەر پێش مێژووی کۆمپیوتەری دیجیتاڵ دەکەوێت. ئامێرەکانی ژمێریاری لە سەردەمانی کۆنەوە دروست بوون بۆ شیکارکردنی کێشە ژمێریارییەکانی وەک لێکدان و دابەشکردنی ژمارەکان.
لە ئاستی سەرەتایی دا، کۆمپیوتەر بۆ بواری ژمێریاری دروست کراوە. لە ساڵی ١٦٢٣دا، ویڵھێلم شیکارد یەکەمین ئامێری ژمێریاریی میکانیکی دروست کرد. لە ساڵی ١٦٧٣، گۆتفرید لێبنیتز یەکەمین ئامێری ژمێریاریی میکانیکی-دیجیتاڵی پێشکەش کرد. لێبنیتز بە یەکەم زانای کۆمپیوتەر دادەنرێت کە تۆماری سیستمی ژمارەی دووانی (باینەری، بە ئینگلیزی: Binary) کردبێت.
ساڵی ١٨٢٠، تۆماس دی کۆلمار شۆڕشی پیشەسازی لە بواری ژمێریاری میکانیکی دەست پێکرد کاتێک ئامێری پێوانی ژمێریاری دروست کرد. ئامێرەکەی کۆلمار جێی ئەو متمانەیە بوو کە لە نووسینگە و کۆمپانیاکاندا بەکار دەھات، بە ھۆی ئەوەی توانایەکی فراوانی ژمێریاری لەخۆ دەگرت. ساڵی ١٨٢٢، چارڵز باباج یەکەمین بژمێری میکانیکی ئۆتۆماتیکی دروست کرد کە ناوی لێنرا مەکینەی جیاوازییەکان. لە ساڵی ١٨٣٤ جارێکی تر باباج ئامێرێکی بژمێری دروست کرد بە ناوی مەکینەی شیکارکردن کە قەبارەی گەورە بوو. ئامێرەکەی باباج بەپێی خوازی بەکارھێنەر گۆڕانکاری تێدا دەکرا بۆ ئەنجامدانی ژمێریاری.
یەکەمین پڕۆگرامی کۆمپیوتەر لەلایەن ئادا لۆڤیلەیسەوە دروست کراوە کاتێک ئەلگۆریتمێکی دانا بۆ ھەژمارکردنی ژمارەکانی بێرنۆڵی.
لە ناوەڕاستی ساڵەکانی ١٩٤٠ توانای ئەم ئامێرە ژمێریارییانە بەھێزتر بوو و بۆ یەکەمین جار ناویان لێنرا کۆمپیوتەر، کە پێشتر ئەو ناوە تەنھا بۆ مرۆڤ بووە و لەو کارمەندانە دەنرا کە کاری ژمێریاری و پشکنینی حیسابەکانیان دەکرد. گرنگترین کۆمپانیاکانی کۆمپیوتەر ناوی «IBM»ە و لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا دامەزراوە. لەو کاتەدا، کۆمپیوتەرەکان بە شێوەیەکی سەرەتایی کاریان دەکرد و زۆرجار لە ئەگەری بوونی ھەڵە لە نووسینی بەکارھێنەرەوە لە کار دەوەستان، کە ئەمەش وای لە بەکارھێنەر دەکرد ناچار بێت دووبارە لە سەرەتاوە دەست پێبکاتەوە. سەرەتای مامەڵەکردن لەگەڵ بەشی زانستی کۆمپیوتەر وەک بوارێکی ئەکادیمی لە ساڵی ١٩٥٠ەکان بووە بە ڕابەرایەتی کۆمپانیای «IBM» کە لە زانکۆی کامبریج بەشێکی بۆ زانستی کۆمپیوتەر تەرخان کردووە. لە ھەمان کاتدا، کۆمپیوتەر سوودەکانی فراوانتر کردووە بۆ بواری جیا و دەرئەنجام، زانایان لەوە گەیشتن کە کۆمپیوتەر سوودی تر جگە لە ژمێریاری دەبەخشێت.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Computer science»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٧ی ئایاری ٢٠١٩.

* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
* دەروازەی کۆمپیوتەر
* دەروازەی زانست
* ھێمای دەروازەدەروازەی زانستی کۆمپیوتەر
* دەروازەی ئینتەرنێت
# دەلھی

| دەلھی |
| --- |
| بە هیندی: दिल्ली |
|  |
| بەشێکە لە | Indo-Gangetic Plain، Yamuna-Ganga Doab |
| دامەزران | دەیەی ٥٠٠ پێش زایین |
| ناو بە زمانی فەرمی | दिल्ली، देहली، دهلي، دہلی |
| خوێندنەوەی ئای پی ئەی | d̪ɪlliː، d̪eɦliː |
| ناسناوی خەڵک | Delhiite، Delhiano، دہلوی، दिल्लीवाले |
| کیشوەر | ئاسیا |
| وڵات | ھیندستان |
| دابەشکاریی کارگێڕی | National Capital Territory of Delhi |
| ناوچەی کاتی | UTC+05:30 |
| پۆتانی شوێن | ٢٨°٤٠′٠″N ٧٧°١٣′٠″E |
| سەرۆک | Rekha Gupta |
| دەسەڵات | Government of Delhi |
| دانیشتووان | ٢٦٬٤٩٥٬٠٠٠ |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ٢٢١ مەتر |
| جێگەی دەگرێتەوە | Seven Cities of Delhi |
| ڕووداوە بەرچاوەکان | Siege of Delhi، Siege of Delhi |
| ڕووبەر | ١٬٣٩٧٫٣ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| کۆدی پۆستە | 110000–110999 |
| وێبگە |  |
| ھاشتاگ | Delhi |
| ئابووری بابەت | economy of Delhi |
| کۆدی تابلۆی ئۆتۆمۆبیل | DL-xx |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

ھەندێک لە شوێنە سەرێنجڕاکێشەرەکانی
**دێھلی** یان **دەلھی** ناوەندی ناوچەیەکی فیدراڵ لە وڵاتی ھیندستانە. ئەم ناوچەیە شاری نیو دەلھی لەخۆ دەگرێتەوە و ژمارەی دانیشتوانەکەی ٢٢٫٢ میلیۆن کەسە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی کەشوھەوا
* ھێمای دەروازەدەروازەی شارەکان