# کەمپی لەناوبردن

| کەمپی لەناوبردن |
| --- |
|  |
| لقی | کەمپەکانی گرتنی نازییەکان، کەمپی بەندکردن |
| بەکارھێنان | جینۆساید |
| جێ | پۆڵەندا |
| بەکارهێنەر | ئەڵمانیای نازی، ئێس ئێس، تۆتێنکۆپڤێرباندە-ئێس ئێس |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

ئەڵمانیای نازی ھەڵدەستان بە بنیادنانی **کەمپی لەناوبردن (کەمپە کوشتارگەکان یان ناوەندەکانی کوشتن)** لە کارەساتی ھۆلۆکۆست لە کاتی جەنگی جیھانیی دووەم دا بەمەبەستی لەناوبردن و کوشتنی ملیۆنان جوو، پۆلەندی و سلاڤە دەستبەسەرەکانی جەنگ. قوربانی کەمپەکانی لەناوبردن بەشێوەیەکی گشتی بەھۆی گازەوە دەکوژران چ لە ڕێی دامەزراوە جێگیرەکانەوە بێت کە تایبەت بۆ ئەو مەبەستە دروستکرابوون یان لەڕێی بارھەڵگرە داخراوەکانەوە بێت. ھەندێک لە کەمپە نازیییەکان (وەک ئاوشڤیتز و مایدانێک) پێش کۆتایی جەنگ لە ساڵی ١٩٤٥ دا بۆ چەند مەبەستێک بەکاردەھاتن، ھەم وەک کەمپی لەناوبردن بە گازی ژەھراوی وە ھەم وەک کەمپی زۆرەملێ بۆ کاری سەخت لەژێر بارودۆخی نەشیاو و برسێتی دا.

بیرۆکەی لەناوبردنی بەکۆمەڵ لەڕێی ناوەندە جێگیرکراوەکان کە قوربانییەکان بە شەمەندەنەفەر دەگوێزرانەوە سەریھەڵدا لە ئەنجامی تاقیکردنەوەکانی پێشووتری نازییەکان کە گازی دەستکردی ژەھراوییان بەکاردەھێنا بەرانبەر نەخۆشە پەککەوتووە جەستەیی و دەروونییەکان لەڕێی بەرنامەیەکەی نھێنی بێھۆشکردن بە ناونیشانی (ئەکتسۆن ت ٤ - Aktion T4). دواتر لە کاتی جەنگ دا بیرۆکە و تەکۆنۆلۆژییاکە پەرەیپێسەندرا، فراونکرا و جێبەجێدەکرا بەسەر کۆمەڵە نەژادی و نەتەوەییەکان دا کە جولەکەکان ئامانجی سەرەکی بوون و ڕێژەی لە٩٠٪ مردنیان پێکدەھێنا لە کۆمەڵگەکانی لەناوبردن و بنبڕکردن. چارەسەری کۆتایی رایخی سێیەم (شانشینی سێیەم) بۆ بابەتی جووەکان بریتیی بوو لە کۆمەڵکوژی جولەکەکانی ئەورووپا کە ئێستا بە کارەساتی ھۆلۆکۆست ناسراوە.

ھەروەھا کۆمەڵگە لەناوبەرەکان لەلایەن دەسەڵاتی فاشیستی ئوستاشێی سەر بە دەوڵەتی سەربەخۆی کراوتیا دروست دەکران کە دەوڵەتەکە ھاوپەیمانی ئەڵمانیای نازی بوو وە ھەڵدەستا بە ئەنجامدانی کۆمەڵکوژی بەرانبەر بە سربییەکان، جووەکان و سیاسییە کراوتی و موسوڵمانە بوسونییەکانی ڕکابەری دەوڵەت لە نێوان ساڵانی ١٩٤١ بۆ ١٩٤٥.

## ڕێکاری لەناوبردن

ھێنریک ھیملەر لە ساڵی ١٩٤١ دا سەردانی دەرەوەی شاری مینسکی کرد بۆ تەماشاکردنی لەسێدارەدانێکی بەکۆمەڵ و ئەفسەری فەرماندە پێی ڕاگەیاند کە لەسێدارەدانەکان لەڕووی دەروونییەوە زیانبەخشە بۆ ئەو سەربازانەی تەقەدەکەن، لەمەوە ھیملەر بۆی دەرکەوت کە پێویستە ڕێگەیەکی تر بدۆزێتەوە بۆ ئەنجامدانی لەسێدارەدانە بەکۆمەڵەکان. دوای کۆتای ھاتنی جەنگ لە یاداشتنامەی یەکێک لە ئەفسەرانی کەمپە زۆرەملێکان دا بە ناوی (ڕوودۆلف ھۆیس) دەرخەری ئەو ڕاستییەیە کە لەڕووی دەروونییەوە "چیتر ناتوانن بەردەوام بن لە بینینی ئەو ھەموو خوێنە" و زۆربەی لە سێدارەدەران و بکوژانی کەمپە زۆرەملێیەکان یان شێت بوون یان خۆیان کوشتووە.

بۆ یەکەم جار نازییەکان گازی کاربۆن مۆنۆکسایدیان (CO) بەکارھێنا بۆ لەناوبردنی ٧٠،٠٠٠ نەخۆشی پەککەوتە و بێتوانا لە ئەڵمانیادا بە ناوی «بەرنامەی بێھۆشکردن» بۆ پەردەپۆش کردن و شاردنەوەی کۆمەڵکوژییەکە وە سەرەڕای کاریگەرییە کوشەندەکەی گازی کاربۆن مۆنۆکساید بەڵام بەکارھێنانی لە رۆژھەڵات بە ناکردەیی دەبینرا بەھۆی تێچووی گواستنەوەی لوولەکی ھەڵگرتنی گازەکان و گواستنەوەیان بۆ شوێنی مەبەست.

**ژمارەی کوژراوەکان**

کۆی ژمارەی کەسە لەسێدارەدراوەکان لە کەمپی لەناوبردنی نازییەکان لەم خشتەیەی خوارەوە بە زیاتر لە سێ میلیۆن خەملێنراوە:

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| **ناوی کەمپ** | **ژمارەی کوژراو** | **ماوەی کارکردن** | **دەکەوێتە چ وڵاتێکی ئێستاوە** |
| ئاوشڤیتز | ١،١٠٠،٠٠٠ [٦٨] | ئایاری ١٩٤٠ - کانوونی دووەمی ١٩٤٥ | پۆڵەندا |
| ترێبلینکا | ٨٠٠،٠٠٠ [٦٩] | ٢٣ی تەممووزی ١٩٤٢ – ١٩ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٣ | پۆڵەندا |
| بێلزێک | ٦٠٠،٠٠٠ [٧٠] | ١٧ی ئازاری ١٩٤٢ – کۆتایی حوزەیرانی ١٩٤٣ | پۆڵەندا |
| خێلمنۆ | ٣٢٠،٠٠٠ [٧١] | ٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٤١ – ئازاری ١٩٤٣، حوزەیرانی ١٩٤٤ – ١٨ی کانوونی دووەمی ١٩٤٥ | پۆڵەندا |
| سۆبیبۆر | ٢٥٠،٠٠٠ [٧٢] | ١٦ی ئایاری ١٩٤٢ – ١٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٣ | پۆڵەندا |
| مایدانێک | ٨٠،٠٠٠ [٧٣] | ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤١ – ٢٢ی تەممووزی ١٩٤٤ | پۆڵەندا |
| مالی ترۆستنێتس | ٦٥،٠٠٠ [٧٤] | ناوەڕاستی ١٩٤١ – ٢٨ی حوزەیرانی ١٩٤٤ | بیلاڕووس |
| سایمشتێ | ٢٣،٠٠٠ [٧٦] | ٢٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٤١ – تەممووزی ١٩٤٤ | سڕبیا |
| کۆ | ٣،١١٥،٠٠٠ – ٣،٢١٥،٠٠٠ [٧٧][٧٨] |

## ھەڵوەشاندنەوە

نازییەکان ھەوڵیاندا بۆ ھەڵوەشاندنەوەی تەواوی یان نیوەی کۆمەڵگە بنبڕکردنەکان بەمەبەستی شاردنەوەی بەڵگە لەسەر کەسە کوژراو و لەناوبراوەکان و ئەمە ھەوڵێک بوو نەک تەنھا بۆ شاردنەوە و پەردەپۆشکردنی ڕێکارە بنبڕکارییەکان بەڵکو بۆ شاردنەوەی پاشماوەی کوژاروەکانیش. بۆیە لە ئەنجام دا، کۆمەڵگەکان لەلایەن ئەفسەر و سەربازەکانەوە ھەڵوەشێنرانەوە، ھەموو بەڵگەنامەی قوربانیان لەناوبران و گۆرەکانیان ھەڵدرایەوە و جارێکی دی پاشماوەکانیان بەتەواوی لەناوبران. بەڵام سەرەڕای ھەموو ئەو ھەوڵانە کۆمەڵگەی مایدانیک بەتەواوی و دھستلێنھدراو دەستی بەسەردا گیرا بەھۆی پێشەرەوی کردنی خێرای سوپای سووری سۆڤێتی بۆ ناوچەکە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی پۆڵەندا
* دەروازەی ئەڵمانیای نازی
* دەروازەی مەرگ
* دەروازەی جەنگی جیھانیی دووەم
* دەروازەی جوویەتی