Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ڕواندا

ئاڵا

**ڕواندا**، بە ڕەسمی **کۆماری ڕواندا** (بە ئینگلیزی: *Republic of Rwanda*) وڵاتێکە لە کیشوەری ئەفریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری کیگالییە.

## ئایین

| ئایینەکان لە ڕواندا |
| --- |
| **ئایینەکان** |  |  | **ڕێژە** |  |
| کاتۆلیک |    | ٤٥٫٠٪ |
| پرۆتێستانت |    | ٢٥٫٠٪ |
| سوننە |    | ١٥٫٠٪ |
| ئەوانی تر |    | ١٥٫٠٪ |

## پێشانگا

بنیادنانەوەی کۆشکێکی دێرینی پاشا لە نیانزا
کۆمەڵکوژیی ساڵ ١٩٩٠ تا ١٩٩٤
## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی وڵاتەکان
# فڕینناسی

پارچەکانی فڕۆکە
**فڕینناسی** یان **زانستی فڕین** (بە ئینگلیزی: Aeronautics، ئایرۆناوتیک) ئەو زانست و ھونەرەیە کە سەروکاری لەگەڵ توێژینەوە، دیزاین، و دروستکردنی ئەو ئامێرانە ھەیە کە توانای فڕینیان ھەیە، و لەگەڵ تەکنیکەکانی کارپێکردنی فڕۆکەکان و ھاژەکەکان لەنێو بەرگەھەوا.

## ئەمانەش ببینە

* فڕۆکەوانی
* ئەندازیاریی ھەوابۆشایی
* ئایرۆستاتیک

## سەرچاوەکان

* دەروازەی فڕین
* دەروازەی زانست
# ڕێکخراوەی لێبوردنی نێونەتەوەیی

بنکەی ڕێکخراوە لە کەنەدا
**لێبوردنی نێونەتەوەیی** (بە ئینگلیزی: Amnesty International) ڕێکخراوێکە بۆ پاراستنی مافی مرۆڤ کار دەکات لە ھەمان کاتدا ڕێکخراوەکە حکوومی نییە و ساڵانەش ڕاپۆرتی خۆی ھەیە. ڕێکخراوەکەش لە تەمموزی ١٩٦١ لە شاری لەندەن دامەزراوە لە لایەن پارێزەرێکی ئینگلیز بەناوی پیتەر بینەسۆن. ڕێکخراوەکە لە جیھان ھاوەردارێکی باشی ھەیە نزیکەی سێ میلیۆن کەس ئەندام و پاڵپشتی لە کارەکانی ڕێکخراوەکە دەکەن.

## سەرۆکەکانی ڕێکخراوە

1. پیتەر بینەسۆن، ١٩٦١-١٩٦٦
2. ئیرک باکەر، ١٩٦٦-١٩٦٨
3. مارتن ئەننالس، ١٩٦٨-١٩٨٠
4. تۆماس ھامەربێرگ، ١٩٨٠-١٩٨٦
5. ئان مارتن، ١٩٨٦-١٩٩٢
6. پێری سانێ، ١٩٩٢-٢٠٠١
7. ئێرنە ئرەنە خان، ٢٠٠١- نھا

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێبگەی فەرمیی لێبوردنی نێونەتەوەیی

* دەروازەی مافەکانی مرۆڤ
# خێرسۆن ئۆبلاست

**خێرسۆن ئۆبلاست** (بە ئوکراینی: Херсо́нська о́бласть، خوێندنەوە: خێرسۆنسکا ئۆبلاست) ئۆبلاستێکە (پارێزگا) لە باشووری ئوکراینا، بەپێی سەرژمێری ٢٠٢١ ژمارەی دانیشتووانی بە ١٬٠١٦٬٧٠٧ و ڕووبەرەکەی بە ٢٨٬٤٦١ کیلۆمەتر دووجا خەمڵینراوە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Kherson Oblast»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٩ی ئازاری ٢٠٢٢.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ئوکراینا
# پێ (یەکە)

**پێ** | **سیستمی ئەمریکایی**/**سیستمی ئیمپڕاتوری** |
| ١٢ ئینچ | ١/٣ یارد |
| **سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکان** |
| ٠٫٣٠٤٨ مەتر |

**پێ** یان **فووت** (بە ئینگلیزی: foot) یەکەی پێوانی درێژایییە و یەکسانە بە ١٢ ئینچ و ٣٠٫٤٨ سانتیمەتر بە ft کورتدەکرێتەوە یان بە پریم (') ھێما دەکرێت.

## ئەمانەش ببینە

* مەتر
* مایل
* یارد

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Foot (unit)»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨.

* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی ئەندازە
* دەروازەی ماتماتیک
# ووھان

چەند دیمەنێکی شارەکە
**ووھان** (بە چینی: 武汉  **ببیستە** ) شارێکە لە ڕۆژھەڵاتی وڵاتی چین و دەکەوێتە ناوەڕاستی ھەردوو ڕووباری یانگتسی (چانگ جیانگ) و ڕووباری ھان. ئەم شارە مەڵبەندێکی بازرگانی و ئابووری و پیشەسازی گەورەی وڵاتی چینە، لە سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦دا ژمارەی دانیشتووانەکەی ٩٬١٠٠٬٠٠٠ بووە. ھەروەھا پایتەختی کەرتی ھوبای وڵاتەکەیە.

## کۆرۆنا

ووھان بەیەکەم ناوچە دادەنرێت کە ڤایرۆسی کۆرۆنای تێدا بڵاوبووەوە.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی چین
# دیکتاتۆری

ڕادەی دیکتاتۆری لە جیھاندا
**دیکتاتۆری** جۆرێک لە لە دەسەڵاتداریە کە چەندین تایبەتمەندی ھەیە. یەکەم، ھیچ قانوونێک لە کارا نییە بۆ بەربەست کردنی مافەکان و دەسەڵاتی دیکتاتۆر. دەوڵەت یان دیکتاتۆر دەتوانێت بە ئاسایی قانوونەکان بشکێنیت.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی مافەکانی مرۆڤ
* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی مێژوو
# زمانی دانمارکی

| زمانی دانمارکی |
| --- |
|  |
| لقی | East Scandinavian |
| ناو بە زمانی فەرمی | dansk |
| کورتەناو | датский، данська، дацкая، даниаг، датски |
| وڵات | شانشینی دانمارک، دانمارک، دوورگەکانی فارۆ، گرینلاند، ئەڵمانیا |
| ڕەسەن لە | شلێسڤیگ-ھۆلشتاین، دانمارک |
| پۆتانی شوێن | ٥٦°٠′٠″N ٩°٠′٠″E |
| Has grammatical case | nominative case، genitive case |
| Has tense | present tense، preterite، perfect tense، pluperfect، future tense |
| Has grammatical mood | indicative، subjunctive، imperative، چاوگ، participle |
| Has grammatical gender | common، neuter |
| سیستەمی نووسین | ئەلفوبێی لاتین |
| Uses capitalization for | full name، toponym |
| Language regulatory body | Danish Language Council |
| UNESCO language status | 1 safe |
| Ethnologue language status | 1 National |
| لێکۆڵینەوە لەلایەن | Scandinavian studies |
| Category for music in this language | Category:Danish-language music |
| Has conjugation class | first Danish conjugation، second Danish conjugation، third Danish conjugation |
| Female form of label | la langue danoise |
| Entry in abbreviations table | дат. |
| تاگی "ستەک ئێکسچەینج" |  |
| کۆدی زمانی ویکیمیدیا | da |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**زمانی دانمارکی** (بە دانمارکی: dansk) زمانی فەرمی وڵاتی دانمارک و یەکێکە لە زمانە سکاندیناڤییەکان، زمانی دانمارکی لقێکە لە زمانەکانی باکووری ئەڵمانیا کە نزیکەی ٦ ملیۆن کەس قسەی پێدەکەن و زۆرینەیان لە دانمارکن، ھەروەھا نزیکەی ٥٠ ھەزار دانمارکی لە شلێسڤیگ-ھۆلشتاین لە باکووری ئەڵمانیا قسەی پێدەکەن، کە لەوێدا پێگەی فەرمی وەک زمانێکی کەمینە دەپارێزرێت، و یەکێکە لە زمانە فەرمییەکانی یەکێتیی ئەورووپا.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی زمان
* دەروازەی دانمارک
* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی ئەڵمانیا
# ڕیچارد شتراوس

| ڕیچارد شتراوس |
| --- |
|  |
| لەدایکبوون | ١٨٦٤ میونخ، ئەڵمانیا |
| مەرگ | ١٩٤٩ |
| ناسراوە بە | ئۆرکێستڕا |

**ڕیچارد شتراوس** (بە ئەڵمانی: *Richard Strauss*) ئاوازدانەر و ڕێبەری بەتوانای (ئۆرکێستڕای) ئەڵمانیا بوو. لە ساڵی (١٨٦٤) لە شاری میونخ لەدایک بووە. باوکیشی مۆسیقار بووە. ناوبراو لە بناغەدانەرانی مۆسیقای ڕۆمانتیکی نوێیە (سەدەی نۆزدە و بیست). ڕیچارد بەدرێژایی (٦٠) ساڵی تەمەنی خۆی خەریکی ئاوازدانان بوو، لە ٣٠ ساڵی یەکەمی ئاوازدانەرییەکەی بە داھێنان و کارە سەرنجڕاکێشەکانی دەنگدانەوەیەکی گەورەی لە جیھانی مۆسیقادا ھەبوو. ڕیچارد شتراوس لە ١٩٤٩ کۆچی دوایی کرد.

## گرنگترین بەرھەمەکان

گرنگترین بەرھەمەکانی ڕیچارد بریتین لە:

* پوئم سەمفۆنیاکانی ژۆئان
* قارەمانی گوڵی سوور
* وەھای وت زەردەشت
* ئۆپێڕای سالۆمە
* ئۆپێڕای ئەلکترا

## سەرچاوەکان

* دەروازەی مۆسیقا
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی ئەڵمانیا
# کارڵ فریدریش گاوس

وێنەی گاوس لە پیریدا.
**کارڵ فریدریش گاوس** (بە ئەڵمانی: *Carl Friedrich Gauß*) بیرکار و فیزیکزانی گەورەی سەدەی ھەژدە و نۆزدەی وڵاتی ئاڵمانیایە. لە وتەیەکی خۆیدا بیرکاری بە شاژنی ھەموو زانستەکان ناو دەبات.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی

* دەروازەی ماتماتیک
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی ئەڵمانیا
* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی فڕینی بۆشایی
* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی زانست
# بازل

بازل
**بازل** یەکێکە لەشارەکانی سویسرا و بەسێیەم زۆرترین ڕێژەی دانیشتوان لەشارەکان دادەنرێت لە سویسرا کەنزیکەی١٧٠ هەزار کەس تیایدا دەژین ئەمە بەپێی سەرژمێری ساڵی ٢٠١٢ تیایدا خەڵکی سویس و ئاڵمان و فڕانسی تێیدا دەژین.

## بەستەری دەرەکی

* ماڵپەڕی بازل ٢٦ی نیسانی ٢٠٠٥ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.

* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی سویس
# ئەپارتاید

ئاپارتاید؛ دژی ڕەش پێستەکان موزێنبێرگ ١٩٨٥
**ئاپارتاید** (بە ئینگلیزی: *Aparteid*) بە شێوەیەک لە دڕندانەترین شێوەکانی جیاوازیی ڕەگەزایەتی دەڵێن. بریتییە لە سیاسەتی جیاوازیی ڕەگەزپەرستییانە، کە ڕەگەز پەرستەکانی ئەفریقای باشوور لە دژی زۆربەی دانیشتووان کە ڕەش پێست و ھیندن لەو وڵاتە بە کاریان دەھێنا.

لە ڕووی زانستی زمانەنەوە ئەم زاراوەیە بە مانا لەتکردن و جیاکردنەوە دەگەیەنێت ، ئاپارتاید واتا جیاکردنەوەی ئەو خەڵک و ڕەگەزانەی کە سپی پێست نین، ناچارکردنیان و نیشتەجێکردنیان بە ناچاری کەو شوێنە و ناوچانەی کە بۆیان دادەنرێت.
بێبەش کردنیان لە ھەموو مافێکی سیاسی و خوێندن و پێشکەوتن.

ئەو شوێنانەی کە بە زۆر بۆیان دیاری دەکرێت تیایا نیشتەجێ بکرێن توانای لێ دەرچوونیان نابێت. تەنانەت پێداویستییەکانی ژیانیان بۆ دابین ناکرێت.

لە ئەنجامی ڕاپەڕینی خەڵک و ھەروەھا ھەڵوێست و کرداری خەڵک و دەوڵەتە پێشکەوتووەکانی وڵاتانی ئاسیا و ئەفریقا، ئاپارتاید بە شتێکی نائاسایی ناسراوە، دەزگای نەتەوە یەکگرتووەکان چەند جارێک ئاپارتایدی بە کرداری دژی مرۆڤ داناوە، بەڵام بە ھۆی سیاسەتی دەوڵەتە ئیمپریالیستەکانەوە - کە خۆی لە خۆیدا ڕیشەو سەرچاوەی ڕەگەز پەرستییە - لە زۆربەی ئەو شوێنانەدا کە دەسەڵاتیان تیا ھەیە ئەم سیاسەتە نالەبارە بەردەوامە و کاری پێدەکرێت.

## کەسایەتی ناسراو

دوو کەس لەو کەسانەی کە دژی ئاپارتاید ھەستان ئیستیڤ بیکۆ و نێلسۆن ماندێلا بوون.
ئیستیڤ بیکۆ باوەری بە حکوومەتی ڕەش پێستەکان بوو بەڵام نلسۆن ماندێلا داوای مافی بەرابەری بۆ گشت خەڵکی ئەفریقای باشوور دەکرد.

لە ساڵی ١٩٦٢ ماندێلا گیرا و لە تەمەنی ٧٢ ساڵی دا ئازاد کرا و دیسان دەستی بە چالاکی بۆ وەرگرتنی مافی مرۆڤایەتی خەڵکی ئەفریقای باشوور کردەوە.

ئەو جار اف. دەبلیو. دیکلێرک سەرۆک کۆماری ئافریقای باشوور لە گەڵ ماندێلا دانیشت و پاش ساڵێک کۆنگرەی نەتەوەیی ئافریقای باشوور سەر کەوت و نلسۆن ماندێلا بە سەرۆک کۆماری ئەفریقای باشوور ھەڵبژێردراو سیاسەتی ئاپارتاید لەو وڵاتە لاچوو.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی مافەکانی مرۆڤ
* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی دەیەی ١٩٩٠
* دەروازەی دەیەی ٢٠٠٠
# ماسی قاژوودار

| ماسی قاژوودار |
| --- |
|  |
| لقی | خواردنە دەریاییەکان |
| Natural product of taxon | Mollusca، Crustacea، Echinoidea، Hexacorallia |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

گوێچکەماسیی خاو کە کراوەتەوە و لەسەر قاپێک پێشکەش کراوە
کۆکتێلێکی ڕۆبیان
**ماسیی قاژوودار**، لە بەکارھێنانی ڕۆژانە و ماسیگریدا، بریتین لە بێبڕبڕە ئاوییەکانی خاوەن ئێسکەپەیکەری دەرەکی کە وەک خۆراک بەکاردێن، لەوانە جۆرە جیاوازەکانی نەرمەڵەکان، توێکڵدارەکان، و دڕکاودەستەکان. ئەگەرچی زۆربەی جۆرەکانی ماسیی قاژوودار لە ژینگەکانی ئاوی سوێرەوە کۆدەکرێنەوە، ھەندێکیان لە ئاوی شیریندا دەدۆزرێنەوە. جگە لەوەش، چەند جۆرێکی کەرژاڵەی وشکانی دەخورێن، بۆ نموونە *Cardisoma guanhumi* لە کاری بی. ماسیی قاژوودار لەنێوان باوترین ھۆکارەکانی ھەستیاریی خۆراکیدان.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی خۆراک
# ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٨٥، پێروو

| ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٨٥، پێروو |
| --- |
| وڵات | پێروو |
| دەسەڵاتی دادوەری دەگرێتەوە | پێروو |
| لە پێش | ھەڵبژاردنی گشتیی پێروو، ١٩٨٠ |
| لە دوای | ھەڵبژاردنی گشتیی پێروو، ١٩٩٠ |
| کاتی ڕوودان | ١٤ی نیسانی ١٩٨٥ |
| نووسینگەی ململانێکراو | President of Peru، member of the Congress of the Republic of Peru |
| کاندیدی براوە | Alan García |
| کاندید | Alan García |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ھەڵبژاردنی گشتیی ١٩٨٥ی پێروو** ھەڵبژاردنی گشتی لە پێروو لە ١٤ی نیسانی ١٩٨٥ بۆ ھەڵبژاردنی سەرۆک و ھەردوو ژووری کۆنگرێس بەڕێوەچوو. ئالان گارسیا لە ھاوپەیمانیی شۆڕشگێڕی جەماوەریی ئەمریکی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی بە ڕێژەی ٥٣٫١٪ی دەنگەکان بردەوە، لەکاتێکدا پارتەکەی زۆرینەی لە ھەردوو ژووری کۆنگرێس بەدەستھێنا.

## سەرچاوەکان
# کوشتنی عەلی خامنەیی

| کوشتنی عەلی خامنەیی |
| --- |
|  |
| بەشێکە لە | شەڕی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران |
| بابەتی لاوەکی | عەلی خامنەیی |
| وڵات | ئێران |
| دابەشکاریی کارگێڕی | تاران |
| جێ | Office of the Supreme Leader of Iran Complex |
| پۆتانی شوێن | ٣٥°٤١′٣١″N ٥١°٢٣′٥٦″E |
| کاتی ڕوودان | ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦ |
| ئامانج | عەلی خامنەیی |
| قوربانی | عەلی خامنەیی |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، عەلی خامنەیی، دووەم ڕێبەری باڵای ئێران، لە چوارچێوەی زنجیرەیەک ھێرشی مووشەکی ئیسرائیل لە دەوروبەری تاران بە ئامانجی بە ئامانجگرتنی بەرپرسانی باڵای ئێران تیرۆر کرا. کوژرانی خامنەیی لە ئۆپەراسیۆنی ھێرشی ئاسمانی ھاوبەشی ئەمریکا و ئیسرائیل بە کەڵک وەرگرتن لە ھەواڵگری شوێنە ستراتیژییەکانی دەزگای ھەواڵگریی ناوەندی ئەمریکا سەبارەت بە شوێنی چەند سەرکردەیەک ڕوویدا. وێنە مانگە دەستکردەکان باس لەوە دەکەن کە لەکاتی ھێرشەکەدا شوێنی نیشتەجێبوونی خامنەیی لەو شارە زیانێکی زۆری بەرکەوتووە.

دوابەدوای ڕاپۆرتە سەرەتاییەکانی ئیسرائیل سەبارەت بە کوژرانی خامنەیی لە ئۆپەراسیۆنەکەدا، دۆناڵد ترامپ، سەرۆکی ئەمریکا و بێنیامین نێتانیاھو، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل ڕایان گەیاند کە خامنەیی مردووە. میدیاکانی دەوڵەتی ئێران لە سەرەتای ڕۆژی دواتردا گیانلەدەستدانی ناوبراویان پشتڕاستکردەوە و حکوومەتیش ٤٠ ڕۆژ ماتەمینی و حەوت ڕۆژ پشووی فەرمی ڕاگەیاند. ئاژانسی ھەواڵی فارس ڕای گەیاند لە بەئامانجگرتنەکاندا کچ و زاوا و نەوە و بووکەکەی خامنەیی بەھەمان شێوە کوژراون.

ھاوکات لەگەڵ پشتڕاستکردنەوەی کۆچی دوایی خامنەیی، بەشێکی زۆر لە خەڵکی مەدەنی ئێران بۆ ئاھەنگگێڕان لە شەقامەکاندا چوونە دەرەوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ڕووداوە بەردەوامەکان
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی ئێران
* دەروازەی شەڕ
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی دەیەی ٢٠٢٠
# ئەبووزەبی

| ئەبووزەبی
أَبُو ظَبِي |
| --- |
| شار |
| دیمەنێکی شاری ئەبووزەبی |
| **شاری ئەبووزەبی** |
| وڵات |  میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان |
| میرنشین |  ئەبووزەبی |
| دامەزران | 1761.0 |
| دەسەڵات |
|  • جۆر | پاشایەتیی ڕەھا |
|  • دەسەڵاتدار | محەممەد کوڕی زاید ئال نەھیان |
| ڕووبەر |
|  • سەرجەم | ٩٧٢٫٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٣٧٥٫٣ میلی چوارگۆشە) |
| بەرزایی | ٢٧٫٠ مەتر (٨٨٫٦ پێ) |
| ژمارەی دانیشتووان (2024.0) |
|  • سەرجەم | ٢٬١٨٩٬٨٦٠٫٠ |
|  • چڕی | ٢٬٢٥٠٫٠ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (٥٬٨٢٧ کەس لە میلی چوارگۆشە) |
| ناوچەی کاتی | +٤:٠٠ (ستاندارد) |

**ئەبووزەبی** (بە عەرەبی: أَبُو ظَبِي) شارێکە لە میرنشینی ئەبووزەبی، میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان. بەپێی ئاماری ساڵی 2024.0، ژمارەی دانیشتووانی شارەکە 2189860.0 کەس بووە. ڕووبەری ئەم شارە 972.0 کیلۆمەتری چوارگۆشە و چڕیی دانیشتووانی 2250.0 کەسە لە ھەر کیلۆمەتری چوارگۆشەدا.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی شارەکانی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* ھێمای دەروازەدەروازەی شارەکان
* دەروازەی میرنشینە یەکگرتووە عەرەبییەکان
* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
* دەروازەی ڕۆژھەڵاتی ناوین