Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# بێرن

| بێرن |
| --- |
| شار |
| Bern |
| وێنەی شاری بێرن |
| دروشمی خانەدانی |
| وڵات |  سویس |
| ژمارەی دانیشتووان (٢٠٠٩) |
|  • سەرجەم | ١٢٣٤٦٦ |
| وێبگە | www.bern.ch |

**بێرن** پایتەختی وڵاتی سویسرایە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٩ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ١٢٣,٤٦٦ کەس بووە.

## سەرچاوەکان

ویکیپیدیای ئینگلیسی

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی سویس
# ١٩١٨

|  |  |
| --- | --- |
| ھەزارە: | ھەزارەی ٢ـەم |
| سەدەکان: | سەدەی ١٩ – **سەدەی ٢٠** – سەدەی ٢١ |
| ساڵەکان: | ١٩١٥ ١٩١٦ ١٩١٧ – **١٩١٨** – ١٩١٩ ١٩٢٠ ١٩٢١ |

١٩١٨ لە ڕۆژژمێرەکانی تر| ڕۆژژمێری کوردی | ٢٦١٧–٢٦١٨ |
| ڕۆژژمێری ئێرانی | ١٢٩٦–١٢٩٧ |
| ڕۆژژمێری زایینی | ١٩١٨ *MCMXVIII* |
| ڕۆژژمێری ئەتیوبیایی | ١٩١٠–١٩١١ |
| ڕۆژژمێری ئەرمەنی | ١٣٦٧ ԹՎ ՌՅԿԷ |
| ڕۆژژمێری کۆچی | ١٣٣٦–١٣٣٧ |
| ڕۆژژمێری ئیگبۆ | ٩١٨–٩١٩ |
| ڕۆژژمێری ئاشووری | ٦٦٦٨ |
| ڕۆژژمێری بەربەری | ٢٨٦٨ |
| ڕۆژژمێری بەنگالی | ١٣٢٥ |
| ڕۆژژمێری بەھایی | ٧٤–٧٥ |
| ڕۆژژمێری بودایی | ٢٤٦٢ |
| ڕۆژژمێری بیزەنتی | ٧٤٢٦–٧٤٢٧ |
| ڕۆژژمێری شیوش | ٧ |
| ڕۆژژمێری چینی | 丁巳年 (ئاگر مار) ٤٦١٤ یان ٤٥٥٤     *— تا —* 戊午年 (زەوی ئەسپ) ٤٦١٥ یان ٤٥٥٥ |
| ڕۆژژمێری ھەتاویی تایلەندی | ٢٤٦١ |
| ڕۆژژمێری دیسکۆردی | ٣٠٨٤ |
| ڕۆژژمێری ژاپۆنی | Taishō ٧ (大正７年) |
| ڕۆژژمێری جولیانی | زایینی کەم ١٣ ڕۆژ |
| ڕۆژژمێری بێرمەیی | ١٢٨٠ |
| ڕۆژژمێری عیبری | ٥٦٧٨–٥٦٧٩ |
| ڕۆژژمێری قبتی | ١٦٣٤–١٦٣٥ |
| ڕۆژژمێری کۆری | ٤٢٥١ |
| ڕۆژژمێری مینگوو | ڕۆژژمێری کۆماری چین ٧ 民國٧年 |
| ڕۆژژمێری ھۆڵۆسن | ١١٩١٨ |
| ڕۆژژمێرە ھیندووەکان |  |
|  - *ڤیکرام سامڤات* | ١٩٧٤–١٩٧٥ |
|  - *شاکا سامڤات* | ١٨٤٠–١٨٤١ |
|  - *کاڵی یوگا* | ٥٠١٩–٥٠٢٠ |
| لە دروستبوونی ڕۆما | ٢٦٧١ |
| ساڵی فەرمانڕەواییی بەریتانیا | ٨ جۆرجی پێنجەم – ٩ جۆرجی پێنجەم |
| ئەم سندووقە: * بینین
* وتووێژ
* دەستکاری
 |

ساڵی **١٩١٨** لە ڕۆژژمێری زایینیدا.

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

نێڵسۆن ماندێلا لە ئەفریقای باشوور لەدایک بوو

## مردنەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی جەنگی جیھانیی یەکەم
* دەروازەی کات
# کۆماری کۆنگۆ

| کۆماری کۆنگۆ*République du Congo* (فەڕەنسی) |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **دروشم:"Unité, Travail, Progrès"* (فەڕەنسی) "Unity, Work, Progress" |
| **سروود:La Congolaise* (فەڕەنسی) *The Congolese* |
| ھەڵکەوتەی  کۆماری کۆنگۆ  (dark blue)– لە Africa  (light blue و dark grey) – لە the African Union  (light blue)  ھەڵکەوتەی  کۆماری کۆنگۆ  (dark blue)– لە Africa  (light blue و dark grey) – لە the African Union  (light blue) |
| **پایتەخت** و گەورەترین شار
  | برازاڤیل **پۆتانەکان: Unable to parse latitude as a number:٤**  |
| زمانە فەرمییەکان | فەڕەنسی |
| زمانە ناوچەییەکان | * کیتوبا
* لینگالا
 |
| **گرووپە ڕەگەزییەکان**  | * ٤٠٫٨٪ کۆنگۆی
* 20% سانغای
* 17% تێکی
* 12% مبۆچی
* 3% ئەورووپی / ئەفریقی
 |
| ناوی هاووڵاتی | کۆنگۆیی |
| دەوڵەت | Presidential republic |
|  -  | President | Denis Sassou Nguesso |
| یاسادانەر | Parliament |
|  -  | ئەنجومەنی باڵا | Senate |
|  -  | ئەنجومەنی خواروو | National Assembly |
| Independence |
|  -  | from France | ١٥ ئاب ١٩٦٠  |
| ڕووبەر |
|  -  | سەرجەم | ٣٤٢٬٠٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە (64th) ١٣٢٬٠٤٧ مایلی چوارگۆشە  |
|  -  | ئاو (%) | ٣٫٣ |
| ژمارەی دانیشتوان |
|  -  | بەراوردی ٢٠١٤ | 4,662,446 (124th) |
|  -  | چڕی | ١٢٫٨ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (204th) ٣٣٫١کەس لە مایلی چوارگۆشە |
| **GDP** (PPP) | بەراوردی ٢٠١٥ |
|  -  | سەرجەم | $28.919 billion  |
|  -  | سەرانە | $6,620  |
| **GDP** (nominal) | بەراوردی ٢٠١٥ |
|  -  | سەرجەم | $8.871 billion  |
|  -  | سەرانە | $2,030  |
| **Gini** (٢٠١١) | ٤٠٫٢  |
| **HDI** (٢٠١٤) | ٠٫٥٩١ (١٣٦th) |
| دراو | Central African CFA franc (`XAF`)  |
| ناوچەی کاتی | WAT (UTC+١) |
| لای لێخوڕین | right |
| پاوانی ئینتەرنێت | .cg |
| کۆدی تەلەفۆن | +٢٤٢ |

**کۆماری کۆنگۆ**، (بە فەڕەنسی: *République du Congo*)، و ناسراو بە **کۆنگۆ-برازاڤیل**، یان **کۆنگۆ** وڵاتێکە لە ئەفریقای ناوەندی.

## ئایین

| ئایینەکان لە کۆماری کۆنگۆ |
| --- |
| **ئایینەکان** |  |  | **ڕێژە** |  |
| مەسیحی (کاتۆلیک) |    | ٥٠٫٠٪ |
| مەسیحی (پرۆتێستانت) |    | ٢٥٫٠٪ |
| موسڵمان (سوننە) |    | ٢٫٠٪ |
| ئەوانی تر |    | ٢٣٫٠٪ |

## ئەمانەش ببینە

زەئیر

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی وڵاتەکان
# چاکسازیی پرۆتیستانتی

| چاکسازیی پرۆتیستانتی |
| --- |
|  |
| لقی | پرۆتێستانت |
| بابەتی لاوەکی | Reformed Christianity، پرۆتێستانت، Lutheranism |
| ئافرێنەر | مارتن لووتر |
| زمان | زمانی ئەڵمانی |
| ڕێکەوتی دەستپێکردن | ٣١ی تشرینی یەکەمی ١٥١٧ |
| ڕێکەوتی کۆتاییھاتن | ١ی کانوونی دووەمی ١٦٤٨ |
| ڕووداوە بەرچاوەکان | posting of the Theses، Diet of Worms، Augsburg Confession، Protestation at Speyer |
| دەبێتە ھۆکاری | Synod of Jassy |
| بڵاوکراوەتەوە لە | Pauly–Wissowa |
| ناوبراو بە | Reformation |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**چاکسازیی پرۆتێستانتی** (بە ئینگلیزی: Protestant Reformation) بە سەردەمێک دەوترێ کە تێیدا کۆمەڵێک گۆڕانکاڕی لە کڵێسەی مەسیحییەتدا دروست بوو. ئەم گۆڕانکارییانە لە لایەن گەلێک کەسەوە بەڕێوەبران، بەڵام ڕێبەرە ھەرەگرنگەکانی چاکسازی بریتی بوون لە مارتین لوتەر و جان کالڤین. لە دوای سەردەمی چاکسازی پرۆتێستانتەکان ئایینی خۆیان ڕاگەیاند و بەشێکی گەورەی ئەورووپایان داگیر کرد و گەلێک گۆڕانکاری لە ئایین، سیاسەت و کۆمەڵگای ئەورووپیدا ڕووی دا.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئایین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ئەورووپا
# ھەرێمی باسک

| Basque Countryباسک  |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |

 |
|   |
| **پایتەخت** | ڤیکتۆریا گاستێر
 |
| گەورەترین | پایتەخت |
| زمانە فەرمییەکان | باسکی و زمانی ئیسپانی |
| دەوڵەت |
|  -  | سەرۆک هەرێم | فڕانشیسکۆ خاڤێر لۆپیز |
| ژمارەی دانیشتوان |
|  -  | بەراوردی  | ٢٬٢٣٠٬٤٥٢   |

**باسک** (بە زمانی باسکی:Euskadi) وە (بە ئیسپانی:País Vasco) هەرێمێکە لە باکووری ئیسپانیا پایتەختی هەرێمەکەش شاری ڤیکتۆریا گاستێرە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئیسپانیا
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی فەڕەنسا
# سی ئێن ئێن

| سی ئێن ئێن |
| --- |
|  |
| دەستپێک | ١ی حوزەیرانی ١٩٨٠ (١٩٨٠-٠٦-0١) |
| خاوەن | واڕنەر میدیا |
| فۆرمەتی وێنە | 1080i HDTV (downscaled to letterboxed 480i for the SDTV feed) |
| دروشم | * *ئەمە سی ئێن ئێنە*
* *پڕ متمانەترین پۆڕتاڵی ھەواڵ*
* *ڕاستییەکان دەخەینە ڕوو*
* *پێشەنگ لە ھەواڵەکانی جیھان*
 |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| زمان | ئینگلیزی |
| ناوچەی وەشان | * ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* کەنەدا
* جیھان (لەڕێگای سی ئێن ئێنی نێودەوڵەتی)
 |
| پێگە سەرەکییەکان | * ئەتڵانتا، جۆرجیا
* ھەدسن یاردس
* نیویۆرک سیتی
 |
| کەناڵە خوشکەکان | * CNN International
* CNN Philippines
* CNN Indonesia
* CNN-News18
* CNN Airport Network
* CNN Türk
* CNN en Español
* HLN
* CNN Chile
 |
| ماڵپەڕ | * cnn.com
* TV schedule (North America)
 |
| تەلەفزیۆنی ئینتەرنێتی |
|  | پەخشی ڕاستەوخۆ |

**سی ئێن ئێن** یان **کەیبڵ نیوز نێتوێرک** (بە ئینگلیزی: Cable News Network) کەناڵێکی-بەشداری مانگانەی ھەواڵی ئەمەریکییە کەوا کۆمپانیای وارنەر میدیا کە بەشێکی بچووکی کۆمپانیای AT&T یە خاوەندارییەتی دەکات. سی ئێن ئێن لە ساڵی ١٩٨٠ لەلایەن تێد تێڕنەرەوە وەک کەناڵێکی بەردەستی ٢٤-کاتژمێری دامەزراوە. لەگەڵ دەستبەکاربوونی، کەناڵەکە بووە یەکەمین کەناڵ لە مێژووی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا، کەوا بۆ ٢٤ کاتژمێر بێ وەستان پەخشی ھەبێت و یەکەم کەناڵی تایبەت بە ھەواڵ بوو لە سەرتاسەری وڵاتەکە.

بەدەر لە ڕووماڵکردنی ھەواڵی ناوخۆیی لە سەرتاسەری ویلایەتەکانی ئەمریکا، سی ئێن ئێنی نێودەوڵەتیش، کەناڵێکی ترە تایبەت بە ڕووماڵی ھەواڵە نێودەوڵەتییەکان و جیھان بە گشتی.

بەپێی دوایین ئاماری ئەیلوولی ٢٠١٨، سی ئێن ئێن ٩٠٫١ میلیۆن بەشداربووی ماڵانی ھەیە لەسەرتاسەری ئەمریکا، بەوپێیەی کەناڵەکە سیستەمی ئابوونە پەیڕەو دەکات کە پێویستە مانگانە بڕێک پارە بدەیت لەبەرامبەر سەیرکردنی کەناڵەکە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی کۆمپانیا
* دەروازەی تەلەڤیزیۆن
* دەروازەی ڕۆژنامەوانی
* دەروازەی دەیەی ١٩٩٠
* دەروازەی دەیەی ٢٠٠٠
* ھێمای دەروازەدەروازەی دەیەی ٢٠١٠
# دیۆنیسیۆس

**پاپا دیۆنیسیۆس** یەکێک لە پاپاکانی کەنیسەی ڕۆمانی کاتۆلیکە کە لە یۆنان لەدایک بووە. ئەو لە نێوان ساڵانی ٢٥٩ بۆ ٢٦٨ی زایینی پاپا بووە.

## سەرچاوەکان

بەشداربووانی ویکیپیدیا، "لیستی پاپاکان"، ویکیپیدیا، ئینسایکلۆپیدیای ئازاد،  (دەستگەیشتن بە ٩ی شوباتی ٢٠٠٩).

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی یۆنان
# ١٧٥٧

|  |  |
| --- | --- |
| ھەزارە: | ھەزارەی ٢ـەم |
| سەدەکان: | سەدەی ١٧ – **سەدەی ١٨** – سەدەی ١٩ |
| ساڵەکان: | ١٧٥٤ ١٧٥٥ ١٧٥٦ – **١٧٥٧** – ١٧٥٨ ١٧٥٩ ١٧٦٠ |

١٧٥٧ لە ڕۆژژمێرەکانی تر| ڕۆژژمێری کوردی | ٢٤٥٦–٢٤٥٧ |
| ڕۆژژمێری ئێرانی | ١١٣٥–١١٣٦ |
| ڕۆژژمێری زایینی | ١٧٥٧ *MDCCLVII* |
| ڕۆژژمێری ئەتیوبیایی | ١٧٤٩–١٧٥٠ |
| ڕۆژژمێری ئەرمەنی | ١٢٠٦ ԹՎ ՌՄԶ |
| ڕۆژژمێری کۆچی | ١١٧٠–١١٧١ |
| ڕۆژژمێری ئیگبۆ | ٧٥٧–٧٥٨ |
| ڕۆژژمێری ئاشووری | ٦٥٠٧ |
| ڕۆژژمێری بەربەری | ٢٧٠٧ |
| ڕۆژژمێری بەنگالی | ١١٦٤ |
| ڕۆژژمێری بەھایی | −٨٧ – −٨٦ |
| ڕۆژژمێری بودایی | ٢٣٠١ |
| ڕۆژژمێری بیزەنتی | ٧٢٦٥–٧٢٦٦ |
| ڕۆژژمێری شیوش | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری چینی | 丙子年 (ئاگر جرج) ٤٤٥٣ یان ٤٣٩٣     *— تا —* 丁丑年 (ئاگر گا) ٤٤٥٤ یان ٤٣٩٤ |
| ڕۆژژمێری ھەتاویی تایلەندی | ٢٣٠٠ |
| ڕۆژژمێری دیسکۆردی | ٢٩٢٣ |
| ڕۆژژمێری ژاپۆنی | Hōreki ٧ (宝暦７年) |
| ڕۆژژمێری جولیانی | زایینی کەم ١١ ڕۆژ |
| ڕۆژژمێری بێرمەیی | ١١١٩ |
| ڕۆژژمێری عیبری | ٥٥١٧–٥٥١٨ |
| ڕۆژژمێری قبتی | ١٤٧٣–١٤٧٤ |
| ڕۆژژمێری کۆری | ٤٠٩٠ |
| ڕۆژژمێری مینگوو | ١٥٥ پێش ڕۆژژمێری کۆماری چین 民前١٥٥年 |
| ڕۆژژمێری ھۆڵۆسن | ١١٧٥٧ |
| ڕۆژژمێرە ھیندووەکان |  |
|  - *ڤیکرام سامڤات* | ١٨١٣–١٨١٤ |
|  - *شاکا سامڤات* | ١٦٧٩–١٦٨٠ |
|  - *کاڵی یوگا* | ٤٨٥٨–٤٨٥٩ |
| لە دروستبوونی ڕۆما | ٢٥١٠ |
| ساڵی فەرمانڕەواییی بەریتانیا | ٣٠ جۆرجی دووەم – ٣١ جۆرجی دووەم |
| ئەم سندووقە: * بینین
* وتووێژ
* دەستکاری
 |

ساڵی **١٧٥٧** لە ڕۆژژمێری زایینیدا.

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

* ٢٨ی تشرینی دووەم - ویلیام بلەیک ، شاعیر و وێنەکێشی بەریتانی

## مردنەکان

* دەروازەی کات
* دەروازەی ڕۆژژمێر
# ١٨٥٣

|  |  |
| --- | --- |
| ھەزارە: | ھەزارەی ٢ـەم |
| سەدەکان: | سەدەی ١٨ – **سەدەی ١٩** – سەدەی ٢٠ |
| ساڵەکان: | ١٨٥٠ ١٨٥١ ١٨٥٢ – **١٨٥٣** – ١٨٥٤ ١٨٥٥ ١٨٥٦ |

١٨٥٣ لە ڕۆژژمێرەکانی تر| ڕۆژژمێری کوردی | ٢٥٥٢–٢٥٥٣ |
| ڕۆژژمێری ئێرانی | ١٢٣١–١٢٣٢ |
| ڕۆژژمێری زایینی | ١٨٥٣ *MDCCCLIII* |
| ڕۆژژمێری ئەتیوبیایی | ١٨٤٥–١٨٤٦ |
| ڕۆژژمێری ئەرمەنی | ١٣٠٢ ԹՎ ՌՅԲ |
| ڕۆژژمێری کۆچی | ١٢٦٩–١٢٧٠ |
| ڕۆژژمێری ئیگبۆ | ٨٥٣–٨٥٤ |
| ڕۆژژمێری ئاشووری | ٦٦٠٣ |
| ڕۆژژمێری بەربەری | ٢٨٠٣ |
| ڕۆژژمێری بەنگالی | ١٢٦٠ |
| ڕۆژژمێری بەھایی | ٩–١٠ |
| ڕۆژژمێری بودایی | ٢٣٩٧ |
| ڕۆژژمێری بیزەنتی | ٧٣٦١–٧٣٦٢ |
| ڕۆژژمێری شیوش | *نەزانراو* |
| ڕۆژژمێری چینی | 壬子年 (ئاو جرج) ٤٥٤٩ یان ٤٤٨٩     *— تا —* 癸丑年 (ئاو گا) ٤٥٥٠ یان ٤٤٩٠ |
| ڕۆژژمێری ھەتاویی تایلەندی | ٢٣٩٦ |
| ڕۆژژمێری دیسکۆردی | ٣٠١٩ |
| ڕۆژژمێری ژاپۆنی | Kaei ٦ (嘉永６年) |
| ڕۆژژمێری جولیانی | زایینی کەم ١٢ ڕۆژ |
| ڕۆژژمێری بێرمەیی | ١٢١٥ |
| ڕۆژژمێری عیبری | ٥٦١٣–٥٦١٤ |
| ڕۆژژمێری قبتی | ١٥٦٩–١٥٧٠ |
| ڕۆژژمێری کۆری | ٤١٨٦ |
| ڕۆژژمێری مینگوو | ٥٩ پێش ڕۆژژمێری کۆماری چین 民前٥٩年 |
| ڕۆژژمێری ھۆڵۆسن | ١١٨٥٣ |
| ڕۆژژمێرە ھیندووەکان |  |
|  - *ڤیکرام سامڤات* | ١٩٠٩–١٩١٠ |
|  - *شاکا سامڤات* | ١٧٧٥–١٧٧٦ |
|  - *کاڵی یوگا* | ٤٩٥٤–٤٩٥٥ |
| لە دروستبوونی ڕۆما | ٢٦٠٦ |
| ساڵی فەرمانڕەواییی بەریتانیا | ١٦ [[ڤیکتۆریا (شاژن)|شاژن ڤیکتۆریا) – ١٧ [[ڤیکتۆریا (شاژن)|شاژن ڤیکتۆریا) |
| ئەم سندووقە: * بینین
* وتووێژ
* دەستکاری
 |

ساڵی **١٨٥٣** لە ڕۆژژمێری زایینیدا.

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
# سەردەمی بەستەڵەک

وێنەی چینەکانی بەستەڵەک کە لە جەمسەری باشووری گۆی زەوی گیراوە، ھاوشێوەی سەردەمی بەستەڵەک
**سەردەمی بەستەڵەک** سەردەمێکە لە سەردەمەکانی مێژووی گۆی زەوی، کە لەم سەردەمەدا چینەکانی بەفر ناوچەیەکی بەرفراوانی گۆی زەوی داپۆشی بوو، مەزندە دەکرێت کە چەندین سەردەمی بەستەڵەک ھەبووبێت کە ھەر یەکەیان ملیۆنان ساڵی خایاندبێت. لە دوایەمین سەردەمی بەستەڵەکدا ئاژەڵە شیردەرەکان تووشی لەناو چوون بوون کاتێک بەستەڵەک زۆربەی خاکەکانی داپۆشی.

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی جوگرافیا
# پاپیامێنتۆ

| پاپیامێنتۆ |
| --- |
|  |
| لقی | Upper Guinea Creole |
| بەشێکە لە | Portuguese-based creole languages، Spanish-based creole languages |
| ناو بە زمانی فەرمی | Papiamentu، Papiamento |
| وڵات | ئارووبا، کوراساو، بۆنێر |
| پۆتانی شوێن | ١٢°١٢′٠″N ٦٩°٠′٠″W |
| سیستەمی نووسین | ئەلفوبێی لاتین |
| Ethnologue language status | 1 National |
| کۆدی زمانی ویکیمیدیا | pap |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**پاپیامێنتۆ** یان **پاپیامێنتوو**، زمانێکی کریۆڵی لەسەر بنەمای پورتوگالییە کە لە کاریبیی ھۆڵەندا قسەی پێ دەکرێت. بڵاوترین زمانی قسەکردنە لە ئارووبا، بۆنێر، و کیوراساو (دوورگەکانی ئەی بی سی).

زمانەکە، کە لە ئارووبا بە پاپیامێنتۆ و لە بۆنێر و کیوراساو بە پاپیامێنتوو دەنووسرێت، بە شێوەیەکی بەرفراوان لەسەر بنەمای پورتوگالی وەک ئەوەی لە سەدەکانی ١٥ و ١٦دا قسەی پێ دەکرا دامەزراوە، و بە شێوەیەکی بەرچاو لەژێر کاریگەریی ھۆڵەندی و ئیسپانیدا بووە. بەھۆی لێکچوونی وشەیی لە نێوان پورتوگالی و ئیسپانی، دەستنیشانکردنی بنەچەی تەواوی ھەندێک وشە قورسە. ئەگەرچی تیۆریی جیاواز لەسەر بنەچەکەی ھەیە، بەڵام زۆربەی زمانناسان ئێستا پێیان وایە کە پاپیامێنتۆ لە زمانە کریۆڵییەکانی سەر بنەمای پورتوگالی لە کەناراوەکانی ڕۆژاوای ئەفریقاوە سەری ھەڵداوە، چونکە لێکچوونی زۆری لەگەڵ کریۆڵی کیپ ڤێرد و کریۆڵی گینێ بیساو ھەیە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی زمان
# جەنەراڵ ئێلەکتریک

**جەنەڕاڵ ئێلەکتریک** (بە ئینگلیزی: General Electric) کۆمپانیایەکی هەمەنەتەوەیی ئەمریکییە لە ویلایەتی نیویۆرک.

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی کۆمپانیا
* دەروازەی وزە
* دەروازەی فڕین
* دەروازەی شەمەندەفەر
# باروخ سپینۆزا

سپینوزا
باروچ سپینۆزا (بارۆچ سپینۆزا) (24ی تشرینی دووەمی 1632 – 21ی شوباتی 1677)، بە ناوی قەڵەمی لاتینییەکەی (بنێدیکتوس دی سپینۆزا) ناسراوە، فەیلەسوفێک بووە بە ڕەچەڵەک پورتوگالی-جوولەکە، کە لە کۆماری هۆڵەندا لەدایک بووە و ژیاوە. پێشەنگێکی سەردەمی ڕۆشنگەری، سپینۆزا کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر ڕەخنەی ئینجیلی مۆدێرن و عەقڵانیزمی سەدەی ١٧ و کولتوری ڕۆشنبیری هۆڵەندی هەبوو، خۆی وەک یەکێک لە گرنگترین و ڕادیکاڵترین فەیلەسوفەکانی سەرەتای سەردەمی مۆدێرن جێگیر کرد. سپینۆزا لە ژێر کاریگەری ستۆیکیزم و تۆماس هۆبز و ڕێنی دیکارت و ئیبن توفایل و مەسیحییە هێتێرۆدۆکسەکان، فەیلەسوفێکی پێشەنگی سەردەمی زێڕینی هۆڵەندا بووە.

سپینۆزا لە ئەمستردام لە خێزانێکی مارانۆ لەدایک بووە کە لە پورتوگال هەڵهاتن و بەرەو کۆماری هۆڵەندا کە لێبوردەتر بوون. خوێندنی نەریتی جوولەکەکانی وەرگرتووە، فێری زمانی عیبری بووە و دەقە پیرۆزەکانی لەناو کۆمەڵگەی جوولەکە پورتوگالیەکاندا خوێندووە، کە باوکی بازرگانێکی دیار بووە. سپینۆزا لە تەمەنی گەنجیدا تەحەدای دەسەڵاتی ڕابینی دەکرد و عەقیدەی جوولەکەکانی خستە ژێر پرسیارەوە، ئەمەش بووە هۆی دەرکردنی هەمیشەیی لە کۆمەڵگەی جولەکەکەی لە ساڵی ١٦٥٦.دوای ئەو دەرکردنە خۆی لە هەموو پەیوەندییە ئایینییەکان دوور خستەوە و خۆی تەرخان کرد بۆ لێکۆڵینەوەی فەلسەفی و وردکردنی عەدەسە. سپینۆزا بازنەیەکی تایبەتمەند لە شوێنکەوتوانی بۆ خۆی ڕاکێشا کە بۆ گفتوگۆکردن لەسەر نووسینەکانی کۆدەبوونەوە و لەگەڵیدا بوون لە بەدواداچوونی فیکریی حەقیقەتدا.

سپینۆزا لە ژیانیدا بە کەمی چاپی کردووە بۆ ئەوەی گۆشەگیری و سەرکوتکردنی بەرهەمەکانی بەدوور بگرێت. سپینۆزا لە کتێبی (Tractatus Theologico-Politicus)دا کە ستیڤن نادلێر بە "یەکێک لە کتێبە گرنگەکانی بیری ڕۆژئاوا" وەسفی کردووە، سەرچاوەی خودایی کتێبی پیرۆزی عیبری و سروشتی خودای خستۆتە ژێر پرسیارەوە لە هەمان کاتدا باسی لەوە کردووە کە دەسەڵاتی کەنیسەی نابێت هیچ ڕۆڵێکی هەبێت لە دەوڵەتێکی عەلمانی و دیموکراسیدا. ئەخلاق بانگەشە بۆ تێڕوانینێکی پانتێستی بۆ خودا دەکات و شوێنی ئازادی مرۆڤ لە جیهانێکدا دەگەڕێت کە خاڵی لە بەستنەوەی تیۆلۆژی و گەردوونی و سیاسی. سپینۆزا بە ڕەتکردنەوەی مەسیحیەت و جەختکردنەوە لەسەر ژیانی دوای مردن، جەختی لە قەدرزانین و بەهادان بە ژیان بۆ خۆی و ئەوانی دیکە کردەوە. سپینۆزا بە داکۆکیکردن لە ئازادی تاک لە ڕەهەندە ئەخلاقی و دەروونی و میتافیزیکییەکانیدا، یارمەتی دامەزراندنی ژانری نووسینی سیاسی دا کە پێی دەوترێت لاهووتگەرایی عەلمانی.

فەلسەفەی سپینۆزا باس لە چەندین بوار لە گوتاری فەلسەفی دەکات، لەوانە میتافیزیک، زانستناسی، فەلسەفەی سیاسی، ئەخلاق، فەلسەفەی دەروون و فەلسەفەی زانست. بەرهەمەکانی لە دوای مردنی لەلایەن هاوڕێکانیەوە بڵاوکرانەوە و کاریگەرییان لەسەر فەیلەسوفەکان هەبوو بۆ ماوەی دوو سەدەی داهاتوو. سپینۆزا وەک یەکێک لە بیرمەندە ڕەسەن و کاریگەرەکانی سەدەی حەڤدەهەم ئاهەنگ دەگێڕدرێت. ڕێبێکا گۆڵدشتاین بە "ئەو جوولەکە لادەرەی کە مۆدێرنیتی پێبەخشیوین" وەسفی کردووە.

## سەرچاوەکان

ویکیی ئینگلیزی: تشرینی یەکەمی ٢٠١٤

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی فەلسەفە
* دەروازەی دەروونناسی
* دەروازەی ئایین
# ھێڵی ھەژاری

ڕێژەی ھەژاری جیھانی
**ئاستی ھەژاری** یان **ھێڵی ھەژاری** (بە ئینگلیزی: poverty threshold) (بە ئینگلیزی: poverty line) ئاستی داھاتە کە کەسێک یان خێزانێک پێویستی پێیەتی بۆ ئەوەی بتوانێت ژیانێکی گونجاو لە وڵاتێکدا دابین بکات. لێرەوە زاراوەی **ئەوپەڕی ھەژاری** دەردەکەوێت (بە ئینگلیزی: absolute poverty) لە ھەژاری کە بە نەتوانینی دابینکردنی تێچووی کەمترین پێداویستییە پێویستەکانە لە ڕووی خۆراک، جل و بەرگ، چاودێری تەندروستی و شوێنی نیشتەجێبوون. بە واتایەکی تر ئەو کەسانەی لە خوار ھێڵی ھەژاری دیاریکراوەوە دەژین، ئەو کەسانەن کە دەتوانرێت لە دۆخی ئەوپەڕی ھەژاریی وەسف بکرێن.

ھێڵی ھەژاری پەسەندکراوی نێونەتەوەیی نزیکەی یەک دۆلار بوو بۆ ھەر کەسێک، بەڵام بانکی نێودەوڵەتی لە ساڵی ٢٠٠٨ گەڕایەوە و ئەم ھێڵەی بەرزکردەوە بۆ یەک دۆلار و ٢٥ سەنت لە ئاستی ھێزی کڕیندا لە ساڵی ٢٠٠٥، پاشان دواجار بۆ یەک دۆلار و ٩٠ سەنت بۆ ھەر ڕۆژێک لە ساڵی ٢٠١٥ بە نرخەکانی ساڵی ٢٠١١، زۆرێک لە وڵاتان ھی ھێڵی ھەژاری خۆیان دادەنێن بەپێی بارودۆخی خۆیان. بۆ نموونە لە ساڵی ٢٠٠٩دا ھێڵی ھەژاری لە ئەمریکا بۆ تاکێکی خوار تەمەنی ٦٥ ساڵ ساڵانە ١١ ھەزار و ١٦١ دۆلار بووە، و بۆ خێزانێکی چوار کەسی کە دوو منداڵیان تێدایە، ساڵانە ٢١ ھەزار و ٧٥٦ دۆلار بووە.

ئاستی ھەژاری بە کۆی گشتی ئەو سەرچاوە سەرەتاییانە دیاری دەکرێت کە لەلایەن گەورەکانەوە لە ماوەی دیاریکراودا بەکاردەھێنرێن، بەزۆری لە ساڵێک. ھەروەھا ئابووریناسانی وڵاتانی پێشکەوتوو زۆر گرنگی بە نرخی خانووبەرە و تێچووی کرێی خانووبەرە دەدەن، ئەمەش بەھۆی گرنگییەکەیانەوە لە دیاریکردنی ھێڵی ھەژاریدا.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئابووری
# ناوەندی بۆشاییی گویانا

| ناوەندی بۆشاییی گویانا |
| --- |
|  |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٩٦٤ |
| ناو بە زمانی فەرمی | Centre spatial guyanais |
| وڵات | فەڕەنسا |
| دابەشکاریی کارگێڕی | Kourou |
| پۆتانی شوێن | ٥°١٤′١٤″N ٥٢°٤٥′٣٨″W |
| کارپێکەر | دەزگای بۆشاییی ئەورووپی |
| Place served by transport hub | Kourou |
| وێبگە |  |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ناوەندی بۆشاییی گویانا** (بە ئینگلیزی: Guiana Space Centre) یەکێکە لە ناوەندە بۆشایییەکانی وڵاتی فەڕەنسا، کە لە گویانا لە قەراخی ئۆقیانووسی ئاتلانتیک لە ئەمریکای باکوور ھەڵکەوتووە. ئەو ناوەندە لە ساڵی ١٩٦٨ دامەزراوە و لەلایەن دەزگای بۆشاییی ئەورووپی، دەزگای بۆشاییی فەڕەنسا و کۆمپانیای ئاریان سپەیس بۆ بەکارھێنانی مووشەکی بۆشایی و کاری بازرگانی بەکاردێت.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێبگەی فەرمی
* لیستی باڵۆنە ستراتۆسپێریکەکان کە لە CSG ەوە خرایە بازاڕەوە – زانیاری لە ستراتۆکاتەوە

* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی فڕینی بۆشایی
* دەروازەی ئەمریکای لاتین
* دەروازەی فەڕەنسا
# بۆریس ڤیان

| بۆریس ڤیان Boris Vian |
| --- |
| لەدایکبوون | ١٩٢٠ |
| مردن | ١٩٥٩ |
| پیشە | نووسەر، شاعیر، گۆرانیساز، گۆرانیبێژ، مۆسیقار، وێنەکێش و ئاوازدانەر |
| نەتەوە | فەڕەنسی |

**بۆریس ڤیان** (بە فەڕەنسی: *Boris Vian*) نووسەر، شاعیر، گۆرانیساز، گۆرانیبێژ، مۆسیقار، وێنەکێش و ئاوازدانەری سەدەی بیستەمی خەڵکی فەڕەنسایە.

## ئەمەش ببینە

* پێرستی نووسەران بە زمانی فەڕەنسی

## سەرچاوەکان

* «Auteurs contemporains : rassembler le discours critique» (بە ئینگلیزی). لە ٨ی ئابی ٢٠١٣ ھێنراوە.

* دەروازەی مۆسیقا
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی فەڕەنسا
* دەروازەی وێژە
* دەروازەی وێژەی فەڕەنسی
* دەروازەی شیعر
* دەروازەی کۆمیدیا
* دەروازەی شانۆ
# کلاسیزمی نوێ

*سایکێ بە ماچی کیوپید زیندوو بووەوە،* لەلایەن ئەنتۆنیۆ کانۆڤا، ١٧٨٧، لووڤر
**کلاسیزمی نوێ** یان **نیوکلاسیکیزم**، وەک بزووتنەوەیەکی کلتووری ڕۆژاوایی لە ھونەری ڕازاندنەوە و بینراوەکان، ئەدەب، شانۆ، مۆسیقا و تەلارسازیدا سەریھەڵدا، کە کاریگەری ھونەر و کلتوری دێرینی کلاسیکی لەسەر بووە. نیوکلاسیکیزم لە ڕۆما سەریھەڵدا کە زۆرتر بەھۆی نووسینەکانی یۆھان واکیم وینکلمانەوە بوو، لە کاتی دۆزینەوەی پۆمپای و ھێرکۆلینیۆم. بزووتنەوەی سەرەکی کلاسیزمی نوێ ھاوکات بوو لەگەڵ سەردەمی ڕۆشنگەری سەدەی ھەژدە، و تا سەرەتای سەدەی نۆزدەھەم بەردەوام بوو، لە کۆتاییدا کێبڕکێی لەگەڵ ڕۆمانسیزمدا کرد. لە بواری تەلارسازیدا، ئەو شێوازە بە درێژایی سەدەی نۆزدەھەم و بیستەم و تا سەدەی ٢١یەم بەردەوام بوو.

## سەرچاوەکان

* Celac، Mariana؛ Carabela، Octavian؛ Marcu-Lapadat، Marius (٢٠١٧). *Bucharest Architecture – an annotated guide*. Order of Architects of Romania. ژپنک ٩٧٨-٩٧٣-٠-٢٣٨٨٤-٦.
* Clark، Kenneth (١٩٧٦). *The Romantic Rebellion: Romantic versus Classic Art*. Omega. ژپنک ٠-٨٦٠٠٧-٧١٨-٧.
* de Martin، Henry (١٩٢٥). *Le Style Louis XVI* (بە فەرەنسی). Flammarion.
* Fortenberry، Diane (٢٠١٧). *The Art Museum* (چاپی Revised). London: Phaidon Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٧١٤٨-٧٥٠٢-٦. لە ٢٣ی نیسانی ٢٠٢١ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٣ی نیسانی ٢٠٢١ ھێنراوە.
* Gontar، Cybele (تشرینی یەکەمی ٢٠٠٣). «Neoclassicism». New York: The Metropolitan Museum of Art.
* Hodge، Susie (٢٠١٩). *The Short Story of Architecture* (بە ئینگلیزی). Laurence King Publishing. ژپنک ٩٧٨-١-٧٨٦٢٧-٣٧٠-٣.
* Hopkins، Owen (٢٠١٤). *Architectural Styles: A Visual Guide* (بە ئینگلیزی). Laurence King. ژپنک ٩٧٨-١-٧٨٠٦٧-١٦٣-٥.
* Honour، Hugh (١٩٦٨). *Neo-classicism. Style and Civilisation*. Penguin.. Reprinted 1977.
* Hunt، Lynn (١٩٩٨). «Freedom of Dress in Revolutionary France». لە Melzer، Sara E.؛ Norberg، Kathryn (eds.). *From the Royal to the Republican Body: Incorporating the Political in Seventeenth- and Eighteenth-Century France*. University of California Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢٠-٢٠٨٠٧-٠.
* Jones، Denna، ed. (٢٠١٤). *Architecture The Whole Story* (بە ئینگلیزی). Thames & Hudson. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٠٠-٢٩١٤٨-١.
* Lăzărescu، Cezar؛ Cristea، Gabriel؛ Lăzărescu، Elena (١٩٧٢). *Arhitectura Românească în Imagini* (بە ڕۆمانی). Editura Meridiane.
* Novotny، Fritz. *Painting and Sculpture in Europe, 1780–1880* (چاپی 2nd (reprinted 1980)).
* Rifelj، Carol De Dobay (٢٠١٠). *Coiffures: Hair in Nineteenth-Century French Literature and Culture*. University of Delaware Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٧٤١٣-٠٩٩-٧.

* دەروازەی ھونەرەکان
* دەروازەی وێژە
* دەروازەی نژیاروانی
* دەروازەی فەلسەفە
# مۆسیقای ڕۆمانتیک

**مۆسیقای ڕۆمانتیک** دەمەیەکی مۆسیقای کلاسیکی ئەورووپییە کە لە کۆتاییەکانی سەدەی ھەژدەھەم یان زووەکانی سەدەی نۆزدەھەم دەستی پێ کردووە. ئەم شێوازە دەچێتەوە سەر ڕۆمانتیزم، ئەو جووڵە ھونەرییەی کە دەستی پێکرد لە نیوەی دووەمی سەدەی ھەژدەھەمدا.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، ««Romantic music»»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٧ی نیسانی ٢٠١٧.

* دەروازەی مۆسیقا
# کان

| کان |
| --- |
| بە فەرەنسی: Cannes |
|  |
| ناو بە زمانی فەرمی | Cannes، Canas |
| ئەرشیڤەکان لە | archives municipales de Cannes |
| وڵات | فەڕەنسا |
| پایتەختی | canton of Cannes-Centre، canton of Cannes-Est، canton of Cannes-2، canton of Cannes-1 |
| دابەشکاریی کارگێڕی | arrondissement of Grasse، Alpes-Maritimes، canton of Cannes-Centre، canton of Cannes-Est، canton of Mandelieu-Cannes-Ouest |
| خاکی ئاماری | Q108921304، Q3551094 |
| پۆتانی شوێن | ٤٣°٣٣′٩″N ٧°١′١٧″E |
| نووسینگەی بەڕێوەبردن | Mayor of Cannes |
| سەرۆک | David Lisnard |
| دانیشتووان | ٧٤٬٣٥٠ |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ٠ مەتر، ٢٦٠ مەتر، ٤٤ مەتر |
| خوشکەشارەکان | فلۆرێنس |
| ھاوسنوورە لەگەڵ | Le Cannet، Mandelieu-la-Napoule، Mougins، La Roquette-sur-Siagne، Vallauris |
| خەڵاتەکان | 100% Éducation artistique et culturelle |
| ڕووبەر | ١٩٫٦٢ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| کۆدی پۆستە | 06400، 06150 |
| Phone number | +33-4-97-06-40-00 |
| Fax number | +33-4-97-06-40-40 |
| ناونیشانی ئیمەیڵ | mailto:mairie@ville-cannes.fr |
| وێبگە |  |
| Contact page URL |  |
| شوێنەوارەکان | Q15968242 |
| کۆدی تابلۆی ئۆتۆمۆبیل | 06 |
| تاگی "ستەک ئێکسچەینج" |  |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**کان** (فەڕەنسی: [kan] ( گوێگرتن)، /kæn, kɑːn/ *KAN, KAHN*) شارێکە دەکەوێتە ڕیڤێرای فەرەنسی. شاری میوانداری فێستیڤاڵی ساڵانەی فیلمی کانە و میدێم و فێستیڤاڵی نێودەوڵەتی شێرەکانی کانە بۆ داھێنان. شارەکە بە پەیوەندی لەگەڵ دەوڵەمەند و ناودارەکان و ھۆتێل و چێشتخانە و کۆنگرە گەورەکان ناسراوە.

## پێشانگا

* باخچەی کرۆیسێت
* بەندەرە کۆنەکەی کان
* لێ سکوێت، شاری چارەکە کۆنی کان
* پرۆمناد دێ لا کرۆسێت
* کان لە ساڵی ١٩٥٠

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* کان لە کێرلی (ئینگلیزی)
* وێبگەی فەرمیی گەشتیارانی کان (ئینگلیزی)
* وێبگەی فێستیڤاڵی فیلمی کان (فەڕەنسی و ئینگلیزی)
* ڕێنوێنی ئەمڕۆی کان (ڕووسی و ئینگلیزی)

* دەروازەی فەڕەنسا
* دەروازەی جوگرافیا
# ئابووری ئەڵمانیا

| ئابووریی ئەڵمانیا |
| --- |
|  |
| لقی | economy of Eurozone، economy of the European Union، ئابووریی ئەوروپا |
| وڵات | ئەڵمانیا |
| جێ | ئەڵمانیا |
| دراو | یۆرۆ |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

ئەڵمانیا خاوەنی ئابوورییەکی بازاڕی کۆمەڵایەتیی زۆر پێشکەوتووە. وەک گەورەترین ئابووری لە ئەورووپا، ئەڵمانیا سێیەم گەورەترین تێکڕای بەرھەمی ناوخۆییی (GDP) ڕواڵەتی لە جیھاندا، ھەروەھا شەشەم گەورەترین تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی بەپێی یەکسانیی ھێزی کڕین (PPP) دەپارێزێت. بەھۆی ناجێگیریی نرخی ئاڵوگۆڕی دراوەوە، تێکڕای بەرھەمی ناوخۆییی ئەڵمانیا وەک ئەوەی بە دۆلار دەپێورێت بە توندی ھەڵبەز و دابەز دەکات، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٠وە لە ڕیزبەندی چوار باشترینەکانی جیھاندا بووە. ئەڵمانیا ٢٣٫٧٪ی ئابووریی ناوچەی یۆرۆی لە ساڵی ٢٠٢٥دا پێکھێناوە، کە لەگەڵیدا گەیشتووەتە ئاستێکی بەرزی یەکگرتنی ئابووری. بە ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٨٣٬٠٠٠٬٠٠٠ کەس، ئەڵمانیا گەورەترین بازاڕی بەکاربەر لە یەکێتیی ئەورووپادا نیشان دەدات. ئەوە ئەندامێکی دامەزرێنەری ھەم یەکێتیی ئەورووپا و ھەم ناوچەی یۆرۆیە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەڵمانیا
* دەروازەی ئابووری