Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# مۆرناو

| مۆرناو  |
| --- |
|  |
| لەدایکبوون | ٢٨ی کانوونی یەکەمی ١٨٨٨ بیلفێلد، ئەڵمانیا |
| مەرگ | ١١ی ئازار ١٩٣١ سانتا باربارا، کالیفۆرنیا، ئەمریکا |
| پیشە | دەرھێنەر، فیلمنامەنوون، بەرھەمھێنەر، ئێدیتۆر |
| چالاکبوون | ١٩١٩–١٩٣١ |
| خاوەنکار | خۆرھەڵاتن |

**فریدریش ڤیلھیم مۆرناو** (١٨٨٨–١٩٣١) دەرھێنەر، فیلمنامەنووسی ئەڵمانی و ئەمریکییە. مۆرناو بە یەکێک لە کاریگەرترین و بەناوبانگترین دەرھێنەرانی سینەمای بێدەنگ پێناسە دەکرێت. لە ژیانی ھونەریدا، مۆرناو کاری دەرھێنانی زیاتر لە بیت فیلمی کردووە کە ھەندێکیان وەکوو «نۆسفیراتوو»، «فاوست» و «خۆرھەڵاتن» بە شاکاری سینەمای بێدەنگی ئەڵمانی و ئەمریکی پێناسە دەکرێن.

## بیبلیۆگرافی مۆرناو

* کارزان کاردۆزی. سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر، بەرگی شەشەم: مۆرناو (٢٠٢٤/غەزەلنووس/٩٩٨ لاپەڕە)
* Eisner, Lotte (1973). F. W. Murnau. Univ of California Press.
* Rosales, Manuel (2022). Friedrich Wilhelm Murnau. Ediciones Cátedra Cátedra Publication.

## ئەمانەش ببینە

* سینەمای جیھان
* سەد ساڵ سینەما، سەد دەرھێنەر

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* مۆرناو لە بنکەدراوەی ئینتەرنێتیی فیلمەکان

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی ڕۆژھەڵاتی ناوین
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی فیلم
* دەروازەی ھونەرەکان
* دەروازەی نووسین
* دەروازەی ئەڵمانیا
* دەروازەی کۆمەڵگەی پەلکەزێڕینە
# فێدێریکۆ گارسیا لۆرکا

| فێدێریکۆ گارسیا لۆرکا  |
| --- |
| گارسیا لۆرکا لە ساڵی ١٩١٤ |
| لەدایکبوون | Federico del Sagrado Corazón de Jesús García Lorca  (١٨٩٨-0٦-0٥) ٥ی حوزەیرانی ١٨٩٨ گوندی فوئنتێ واکرس، گرانادا |
| مەرگ | ١٩ی ئابی ١٩٣٦(١٩٣٦-٠٨-١٩) (٣٨ ساڵ ژیاوە) Near Alfacar, Granada, Spain |
| نەتەوە | ئیسپانیایی |
| پیشە | شاعیر، نووسەر |
| باوان(ەکان) | Federico García Rodríguez Vicenta Lorca Romero |
| واژوو |
|  |

**فێدێریکۆ خسوس گارسیا لۆرکا** (بە ئیسپانیایی Federico del Sagrado Corazón de Jesús García Lorca) (لەدایکبووی ٥ی حوزەیرانی ١٨٩٨ - کۆچی دوایی ١٩ی ئابی ١٩٣٦) شاعیر و نووسەرێکی ئیسپانیایی بوو. ناوبراو ھەروەھا نیگارکێش، پیانۆژەن و ئاوازدانەریش بوو. لۆرکا لە تەمەنی ٣٨ ساڵی لە شەڕی ناوخۆیی ئیسپانیادا بەدەستی پارتیزانە نەتەوەییەکان کوژرا، لەشی لۆرکا ھەرگیز نەدۆزرایەوە. لە ساڵی ٢٠٠٨، دادوەرێکی ئیسپانیایی پشکنینێکی ئەنجام دا بۆ دۆزینەوەی ھۆی مردنی لۆرکا.

## ژیاننامە

لۆرکا لە ٥ی حوزەیرانی ١٨٩٨ لە گوندی فۆنتێ ڤاکرۆس، شاری گرانادا لەدایک بوو. سەرەتای ژیانی لە گوندەکانی غەرناتە، پایتەختی کۆنی ئیسپانیا، شاری ئەفسانەکانی دۆمەکان و ئاوازە کۆنەکان بەسەر برد. ڕەنگە بەھۆی نەخۆشی فەلەجی کە تا تەمەنی چوار ساڵی لەگەڵیدا بوو و ئەوی لە کایەکانی مناڵانە دوور خستەوە، فێدێریکۆی مناڵ ھۆگری چیرۆک و ئاوازی دۆمەکان بوو. لۆرکا بە یارمەتی دایکی لەگەڵ مۆسیقا ئاشنا بوو و تا ڕادەیەک لەم بوارەدا لێھاتوو دەبێت کە خزم و ئاشناکانی بە یەکێک لە گەورەکانی مۆسیقای ئیسپانیا دایدەنێن. بەڵام کۆچی دوایی مامۆستای پیانۆکەی لە ساڵی ١٩١٦ تا ڕادەیەک کاریگەری لەسەر دەکات و خەمباری دەکات کە بۆ ھەمیشە مۆسیقا بەجێ دەھێڵیت.

## بەرھەمەکان

«سەردەمی نەحسی پەپوولەکان» ١٩٢٠

* کۆمەڵە شیعر ١٩٢١
* «ماریانا پیندا» حوزەیرانی ١٩٢٧
* شانۆنامەی زەماوەندی خوێن ١٩٣٣
* یێرما ١٩٣٤
* ماڵی بێرنارد ئالبا ١٩٣٦
* شاعیر لە نیۆیۆرک ١٩٤٢
* سۆز و پەپوولە

## وەرگێڕان بە کوردی

ھەڵبژاردەیەک لە شیعرەکانی فێدێریکۆ گارسیا لۆرکا لەلایەن سەعید عیبادەتیان لە زمانی فارسییەوە وەرگێڕانەتەوە سەر زمانی کوردیی باشووری و لە ساڵی ٢٠١٩ لە ژێر ناوی *خاڵێگ و شوون سێ زام* چاپ و بڵاو کراونەتەوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی شیعر
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی وێژە
* دەروازەی ژن
* دەروازەی ئیسپانیا
* دەروازەی شانۆ
* دەروازەی مافەکانی مرۆڤ
# پیتێر کاسگرۆڤ

| جەنابی خاوەنپایە بەڕیوەبەری گشتی ئوسترالیا بەڕێز سر پیتێر کۆسگرۆڤ |
| --- |
|  |
| ٢٦-ەمین بەڕێوەبەری گشتی ئوسترالیا |
| **لە پۆستدایە** |
| **گرتنە دەست**  ٢٨ی مارچی ٢٠١٤ |
| پادشا | ئێلیزابێتی دووەم |
| سەرۆک وەزیران | تۆنی ئەبۆت ماڵکم تورنبڵ |
| پێشینە | کوێنتین بریس |
| وردەکاریی تاکەکەسی |
| لەدایکبوون | پیتێر جۆن کۆسگرۆڤ  (١٩٤٧-٠٧-٢٨) ٢٨ی تەممووزی ١٩٤٧ سیدنی, نیو ساوت وێلز |
| ھاوسەر(ەکان) | لایێن, خانمی کۆسگرۆڤ |
| منداڵ(ەکان) | ستێفن فلیپ دێیڤید |
| نیشتەجێ | خانەی دەوڵەت، کانبێرا |
| خوێندن لە | کۆلێجی سەربازی شاهانە، دانتروون |
| ئایین | کاسۆلیک |
| خەڵاتەکان |
| دڵسۆزی |  ئوسترالیا |
| خزمەت/لق | هێزی سەربازی ئوسترالیا |
| ساڵانی خزمەت | ١٩٦٥-٢٠٠٥ |
| پلە | بەڕیوەبەری گشتی ئوسترالیا |
| فەرمانەکان | بەڕێوەبەری وەزارەتی بەرگری (٢٠٠٢-٠٥) بەڕێوەبەری هێزی سەربازی (٢٠٠٠-٠٣) هێزی نێونەتەوەیی تیمۆری ڕۆژهەڵات (١٩٩٩-٢٠٠٠) بەشکەری یەکەمی ئوسترالیا (١٩٩٨-٩٩) هێزی شەشەمی ئوسترالیا (١٩٩٢-١٩٩٣) تیپی یەکەم, کەتیبەی شاهانی ئوسترالیا (١٩٨٣-٨٤) |
| شەڕەکان | شەڕی ڤیێتنام هێزی نێونەتەوەیی بۆ تیمۆری ڕۆژهەڵات |
| خەڵاتەکان | سوارچاکی دەستنیشان کراوی ئوسترالیا خاچی سەربازی |

بەڕێوەبەری گشتی ئوسترالیا جەنابی خاوەن پایە **سر پیتێر جۆن کاسگۆرڤ** لە دایک بووی  (١٩٤٧-٠٧-٢٨) ٢٨ی تەممووزی ١٩٤٧ ئەفسەرێکی پایەبەرزی خانەنشینکراوی هێزی سەربازی ئوسترالیا و هەروەها ٢٦-ەمین بەڕێوەبەری گشتی ئوسترالیاە کە بە فەرمانی ئێلیزابێتی دووەم دانراوە و بە شیوەیەکی ڕەمزی بەڕیوەبەرایەتی ئەم وڵاتە دەکات.

## سەرچاوە

* ، «en:Peter Cosgrove»، ویکی ئینگلیزی.

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی شەڕ
* دەروازەی سیاسەت
# ئەدۆلف ئایشمان

| ئەدۆلف ئایشمان |
| --- |
| Eichmann in 1942 |
| Otto Adolf Eichmann  |
| لەدایکبوون | Otto Adolf Eichmann  ١٩ی ئازاری ١٩٠٦  سۆلینگن (ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانی)  |
| مەرگ | ٣١ی ئایاری ١٩٦٢  (٥٦ ساڵ ژیاوە) ڕەملە (ئیسرائیل)  |
| گۆڕ | دەریای ناوین  |
| زانکۆ | * ئامادەیی فیدڕاڵی لینز فادینگەرستراس
 |
| پیشە | ئەنجامدەری ھۆلۆکۆست  |
| شوێنکار | * نووسینگەی سەرەکی ئاسایشی ڕایش
 |
| حیزب | پارتی نازی  |
| ھاوسەر | ڤێرۆنیکا ئایشمان  |
| مناڵ | Ricardo Eichmann، Klaus Eichmann، Dieter Eichmann  |
| باوان | * ئەدۆلف کارل ئایشمان
* ماریا ئایشمان
 |
| خەڵاتەکان | * Anschluss Medal (Unknown)
* Iron Cross 2nd Class (Eichmann was awarded the EKII for "his excellent leadership over his 'commando' in Hungary."، ١٩٤٤)
* Honour Chevron for the Old Guard (Unknown)
* SA Sports Badge in Bronze (Unknown)
* SS-Ehrenring (Unknown)
* War Merit Cross 2nd Class with Swords (١٩٤٤)
* War Merit Cross 1st Class with Swords (١٩٤٤)
 |
| واژوو |
|  |
| پلە | پێشکار  |
| Rank | Obersturmbannführer  |
| لق | ئێس ئێس  |

**ئەدۆلف ئایشمان** (١٩ی ئازاری ١٩٠٦ – ١ی حوزەیرانی ١٩٦٢) بەرپرسێکی باڵا بووە لە ڕایشی سێیەم و ئەفسەر بووە لە ھێزە تایبەتەکانی ئەڵمانیا، سەربازانی زریان. وەک سەرۆکی گێستاپۆ بەرپرسیار بوو لە ڕێکخستنە لۆجستییەکانی ئامادەکردنی پێداویستییەکان بۆ ھاووڵاتیانی مەدەنی لە ئۆردوگاکانی کۆکردنەوە و لەناوبردنیان کە ئەوکات بە چارەسەری کۆتایی ناسرابوو.

## گرنگترین کارەکان

* ڕێکخستنی دیپۆرتکردنەوەی جوولەکەکان:

ئایشمان سەرکردایەتی ڕاگواستنی زیاتر لە یەک ملیۆن و ٥٠٠ ھەزار جوولەکە لە وڵاتانی جۆربەجۆری ئەورووپاوە بۆ کەمپەکانی لەناوبردن، وەک ئاوشڤیتز، لەوێ کوژران.

* بەرپرسی بەشی کاروباری جوولەکەکان لە فەرمانگەی سەرەکی ئاسایشی ڕایش:

بەرپرسیار بوو لە چاودێریکردنی چالاکییەکانی جوولەکەکان و ڕێکخستنی کۆچی زۆرەملێ و ڕاگواستن.

* بەشداریکردن لە کۆنفرانسی وانسی (١٩٤٢):

کۆنووسی ئەم کۆنفرانسەی نووسیوە، کە تێدا سەرکردەکانی نازییەکان بڕیاریاندا کۆمەڵکوژیی جوولەکەکان ئەنجام بدەن.

* ھەماھەنگی ڕاگواستن لە چەند وڵاتێک:

لەوانەش سلۆڤاکیا، ھۆڵەندا، فەڕەنسا، بەلجیکا، یۆنان و باکووری ھەنگاریا، کە بە شێوەیەکی کەسیی سەرپەرشتی ڕاگواستنی نزیکەی ٤٤٠ ھەزار جوولەکەی ھەنگاری بۆ ئاوشڤیتز کردووە لە ساڵی ١٩٤٤.

* ھاوکاری لەگەڵ ڕێکخراوە تاوانبارەکانی نازی:

وەکو ھێزەکانی ڕەشەبا (SA) و ئامێری ئەمن (SD) و گێستاپۆ.

## دوای جەنگ

ئایشمان بە نھێنی بەرەو چەند وڵاتێک ھەڵات تا لە ئەرژەنتین نیشتەجێ بوو، لەوێ خۆی لەژێر ناو و ناسنامەیەکی نوێدا خۆی شاردەوە، خۆی لە ھەر دەرکەوتنێک بەدوور دەگرت کە ڕەنگە ئاشکرای بکات یان ناسنامەی ڕاستەقینەی خۆی ئاشکرا بکات. ئەمەش تا ساڵی ١٩٦٠ بەردەوام بوو، کاتێک بریکارەکانی مۆساد دەستگیریان کرد و گواسترایەوە بۆ ئیسرائیل، لەوێ دادگایی کرا و سزادرا و لە ساڵی ١٩٦٢دا لەسێدارە درا، دواتر تەرمەکەی سووتێنرا و خۆڵەمێشەکەی فڕێدرایە دەریای ناوەڕاست.

## دادگاییکردنی لە ئیسرائیل

لە ١١ی ئایاری ١٩٦٠، بریکارەکانی مۆسادی ئیسرائیل سەرکەوتوو بوون لە ڕفاندنی ئەدۆلف ئایشمانی نازی لە ئەرژەنتین. لە ئیسرائیل دادگایی کرا و لە ساڵی ١٩٦٢ لە سێدارە درا.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی ئەڵمانیا
* دەروازەی ئیسرائیل
* دەروازەی ئەرژەنتین
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی مافەکانی مرۆڤ
# مارگرێت تاچر

| مارگرێت تاچر |
| --- |
| بە ئینگلیزی: Margaret Thatcher |
|  |
| لەدایکبوون | ١٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٥ Grantham، شانشینی یەکگرتوو |
| مردن | ٨ی نیسانی ٢٠١٣(٢٠١٣-٠٤-٠٨) (٨٧ ساڵ ژیاوە) The Ritz Hotel, London، شانشینی یەکگرتوو |
| ناوی کاتی لەدایکبوون | Margaret Hilda Roberts |
| نازناو | بارۆن |
| شوێنی ناشتن | Royal Hospital Chelsea |
| باوک | Alfred Roberts |
| دایک | Beatrice Ethel Stephenson |
| ھاوسەر | Denis Thatcher |
| منداڵ | Mark Thatcher، Carol Thatcher |
| بواری کار | سیاسەت، کیمیا |
| پەروەردە | City Law School، Kesteven and Grantham Girls' School، Somerville College |
| شوێنی کار | لەندەن |
| پەیوەستبوون | The Open University |
| ئەندامی حیزبی | پارتی پارێزگاران |
| نەژاد | White British |
| ئایین | میتۆدیزم، ئەنگلیکانیزم |
| ناکۆکی | Falklands War |
| ئەندامی | ئەنجومەنی پادشایی، Privy Council of the United Kingdom، Carlton Club، Pilgrims Society |
| لایەنگیریی سیاسی | ڕاستڕەوی |
| وێبگە |  |
| بەستەری وەسفکراو |  |
| وێنا کرا | Conservative Party Conference, Brighton 1982، Margaret Thatcher، Margaret Thatcher |
| کتێبنامە | bibliography of Margaret Thatcher |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**مارگرێت هیلدا تاچر بارۆنێس تاچر** ناسراو بە مارگرێت تاچر (بە زمانی ئینگلیزی: Margaret Thatcher؛ ١٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٥ - ٨ی نیسانی ٢٠١٣) کەسایەتی ژنە سیاسەتوانی بەریتانی بوو، ئەو لە ماوەی ١٩٧٩ بۆ ١٩٩٠ بووە یەکەم سەرۆکوەزیرانی ژن لە مێژووی شانشینی یەکگرتوو. ئەو سەرکردایەتی پارتی کۆنەپارێزی بەریتانی کرد لە ماوەی ١٩٧٥ بۆ ١٩٩٠. لە سەددەی بیستەم، زۆرترین ماوە وەک سەرۆکوەزیرانی بەریتانیا کاری کردووە. لەلایەن ڕۆژنامەنووسێکی سۆڤییەتەوە لە ڕۆژنامەی ئەستێرەی سوور نازناوی "خانمی ئاسنین" لێننرا، ئەم ناوەش بەهۆی شێوازی کارکردنی بوو، دواتر ئەم ناوە بووە نازناوێک بۆ ئەو. هەندێکجار شێوازەکەی بە تاچریزم ناو دەبردرێت.

تاچر لە کۆلێژی سەمڤیل، لە ئۆکسفۆرد لە بەشی کیمیا خوێندی، ئەو ماوەیەکی کەم خەریکی توێژینەوە بوو دەربارەی کیمیا، دواتر بوو بە پارێزەر. لە ساڵی ١٩٥٩، بووە ئەندام پەرلەمانی بەریتانیا. دواتر لە ماوەی ٢٠ی حوزەیرانی ١٩٧٠ بۆ ٤ی ئازاری ١٩٧٤، لە سەردەمی کابینەی ئێدوارد هیت کرا بە سکترێری دەوڵەت بۆ کارووبەری پەروەردە و زانست. لە ساڵی ١٩٧٥، بەسەر ئێدوارد هیت سەرکەوت و بووە سەرکردەی پارتی کۆنەپارێزی بەریتانی، بەڵام لە هەڵبژاردننەکان سەرکەوتوو نەبوو بۆیە وەک سەرکردەی حیزبێکی بەرهەڵستیار (ئۆپۆزسیۆن) مایەوە تا ساڵی ١٩٧٩. دواتر لە هەڵبژاردنەکانی ١٩٧٩، سەرکەوتنی بەدەستهێنا و بووە یەکەمین سەرۆکوەزیرانی ژنی بەریتانیا.

مارگرێت تاچر لە ڕۆژی ٨ی نیسانی ٢٠١٣ لە تەمەنی ٨٧ ساڵیدا کۆچی دواییی کرد.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژن
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی ئابووری
* دەروازەی مێژوو
* ھێمای دەروازەدەروازەی شەڕی سارد
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
* دەروازەی لەندەن
# دەزگای نەھێشتنی ماددە ھۆشبەرەکان

باجی سەرەکی دەزگاکە
هەندێ ماددەی سڕکەر و پارەی بازرگانی ماددە هۆشبەرەکان کە دەستبەسەر کراوە لەلایەن بریکارانی ئەم دەزگایە
**دەزگای نەهێشتنی ماددە هۆشبەرەکان**  (بە ئینگلیزی: Drug Enforcement Administration) (ناسراو بە DEA)، دەزگایەکی یاسایی سەر بە بەشی دادە لە ئەمەریکا بۆ یاسای ماددە هۆشبەرەکان. ئەم دەزگایە تاکە دەزگایە کە بەرپرسیارەتیی ماددە هۆشبەرەکانی خراوەتە ئەستۆ. هەروەها زۆرجار لەگەڵ دەزگای هەواڵگریی ئێف بی ئای بەهەماهەنگی ئۆپەراسیۆنەکان ئەنجام دەدەن. جگە لەوەش ئەم دەزگایە ڕێی پێدراوە لە چەندان وڵاتی تر کاری لێکۆڵینەوە بکات. بەناوبانگترین کاری ئەم دەزگایە لەناوبردنی پاشای ماددە هۆشبەرەکان پابلۆ ئیسکۆبار بوو لە کۆڵۆمبیا کە لەساڵانی ٨٠ەکان %٩٠ی ماددە هۆشبەرەکانی ئەمەریکا لەلایەن ئەوەوە ڕەوانەی ئەمەریکا دەکران.

## مێژووی دەزگاکە

دوو بریکاری دی ئی ئەی لەکاتی ڕاهێنان بۆ ئۆپەراسیۆنەکان
ئەم دەزگایە لە ١ی تەمووزی ١٩٧٣ بەبڕیاری سەرۆکی ئەوکاتەی ئەمەریکا ڕیچارد نیکسن دروست کرا، و لە ٢٨ی مارسی ١٩٧٣ دەستبەکار بوو.

لەساڵی ١٩٩٩دا، دەزگاکە هەستا بە کردنەوەی مۆزەخانەی تایبەتی خۆی. هەروەها لە فێبرایەری ٢٠٠٣ هەستا بە کردنەوەی تاقیگەی دیجیتاڵی تایبەت بە ماددە هۆشبەرەکان.

## سەرچاوەکان

* "Drug Enforcement Administration: Drug Abuse Prevention Service Award" (PDF). Learning for Life. Retrieved 2007-12-13.
* "1999-2003". DEA. Retrieved 2007-06-03.

## ماڵپەڕەکان

* ماڵپەڕی فەرمیی دەزگای نەهێشتنی ماددە هۆشبەرەکان

* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
# ئەندامی کۆمیسیۆنی کشتوکاڵ

لە حکومەتەکانی ویلایەتەکانی ئەمریکادا ھەر ٥٠ ویلایەتەکە پۆستی جێبەجێکاری **نوێنەری کشتوکاڵ** و **بەڕێوەبەری کشتوکاڵ** یان **وەزیری کشتوکاڵیان** ھەیە. ئەم بەرپرسە، بەرپرسی بەشی کشتوکاڵی ویلایەتە. نوێنەرایەتی کشتوکاڵ لەسەر ئاستی نیشتمانی لەلایەن کۆمەڵەی نیشتمانی وەزارەتەکانی کشتوکاڵی دەرەوە ڕێکخراوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی یاسا
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی سیاسەت
# حکوومەتی خۆجێی لە ئەمریکا

| حکوومەتی خۆجێی لە ئەمریکا |
| --- |
| لقی | حکوومەتی ناوچەیی |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

حکوومەتی خۆجێیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە شێوەی جۆراوجۆر بەپێی یاسای تاکەکەسی ویلایەتەکان پێکھاتووە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Local government in the United States»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٦ی ئایاری ٢٠٢٤.

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی سیاسەت
# ھەڵبژاردنەکان لە ئەمریکا

ئاھەنگی ھەڵبژاردنی ڕۆناڵد ڕیگان
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا فیدراسیۆنێکە کە بەرپرسەکانی لەسەر ئاستی فیدراڵی (نیشتیمانی) و ویلایەتی و ناوخۆیی لەلایەن ھاووڵاتیانی ئەم وڵاتە ھەڵدەبژێردرێن. لەسەر ئاستی نیشتمانی سەرۆک بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ لەلایەن خەڵکەوە لە ڕێگەی کۆلێژی ھەڵبژاردنەکانەوە ھەڵدەبژێردرێت. ئەمڕۆ زۆرجار ئەندامانی ئەم مەجلیسانە بەپێی دەنگی جەماوەری دەوڵەتەکەیان دەنگ دەدەن. ھەموو ئەندامانی ئەنجومەنی یاسادانانی نیشتمانی (کۆنگرێس) ڕاستەوخۆ ھەڵدەبژێردرێن. ھەروەھا لەسەر ئاستی ویلایەتەکان چەندین نووسینگەی ھەڵبژێردراو ھەن و ھەر ویلایەتێک پارێزگارێکی ھەڵبژێردراو و دەسەڵاتێکی یاسادانانی ھەیە. **سیستەمی ھەڵبژاردن لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا** پرۆسەیەکە نزیکەی ساڵێک دەخایەنێت. ھەروەھا پۆستی ھەڵبژاردە لە ئاستی ناوخۆیی وەک شار و شارۆچکەکاندا ھەیە. بەپێی لێکۆڵینەوەکانی جێنیفر لاولێس، مامۆستای زانستە سیاسییە ئەمریکییەکان، ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٢دا ٥١٩ ھەزار و ٦٨٢ بەرپرسی ھەڵبژێردراوی ھەبووە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی یاسا
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
# ئابووری تێکەڵ

**ئابووری تێکەڵ** (بە ئینگلیزی: Mixed economy) بە جۆراوجۆری پێناسە دەکرێت ھەروەک سیستەمێکی ئابووری پێکھاتەی ئابووریی بازاڕ لەگەڵ پێکھاتەی ئابووریی پلانکراو، بازاڕی ئازاد لەگەڵ دەستێوەردان دەوڵەتی، یان کۆمپانیای تایبەت لەگەڵ کۆمپانیای گشتی تێکەڵ دەکات. پێناسەی تەنیا نییە ئابووریێکی تێکەڵ جیا بکاتەوە.
یەک پێناسە دەربارەی تێکەڵی بازاڕە لەگەڵ دەستێوەردانی دەوڵەت، ئاماژە بۆ ئابووریی بازاڕی سەرمایە لەگەڵ چاودێری بەھێز، سیاسەتی دەستێوەردان و دابینکردنی حوکمەتی خزمەتگوزاریی گشتی دەکات.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئابووری
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی سۆشیالیزم
# کار

**کار** بریتییە لە ھەر چالاکییەکی یاسایی کە ڕێگە بە تاکێک دەدات خزمەتگوزارییەک ئەنجام بدات و لە بەرامبەردا پارە بەدەست بھێنێت کە دەتوانێت بۆ کڕینی شتەکان بەکاری بھێنێت. تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە تاقیکردنەوە

کارێک دەتوانێت بە مانای «ھەندێک کار کە دەبێت ئەنجام بدرێت»، بۆ نموونە: کارێک ھەیە کە دەبێت لە ماڵدا ئەنجام بدرێت: شۆردن، چاککردنەوەی ئەو شتانەی کە شکاوە و ھتد.

ھەروەھا کار دەتوانێت بە مانای: کارێک بێت کە کەسێک بۆ بەدەستھێنانی پارە ئەنجامی دەدات. وشەی "کار" لەوانەیە کاتێک بەکاربھێنرێت کە کەسێک بۆ کەسێکی تر کاردەکات " خاوەنکارێک " کە پارەی کارەکە دەدات. بۆ نموونە کاری مامۆستا فێرکردنی منداڵان یان گەورەکانە. کاری شۆفێری تەکسی ئەوەیە کە خەڵک بە تاکسی بگەیەنێتە شوێنی مەبەست. ئاگرکوژێنەوەیەک خەڵک لە سووتانی بیناکان ڕزگار دەکات و ئاگر دەکوژێنێتەوە. کاری پزیشکی پێست بریتییە لە دەستنیشانکردن و چارەسەرکردنی نەخۆشییەکانی پێست. ھەندێک لە کارەکان مووچەیەکی زۆر کەمیان ھەیە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Job (role)»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٨ی ئازاری ٢٠٢٤.

* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی ئابووری
# ھەمان بڕی مووچە بۆ ھەمان کار

ئەم دەستەواژەیەی سەرەوە بەشێکە لە یاسای مافەکانی کرێکاران کە دەڵێت ئەو کەسانەی کە ھەڵدەستن بە ھەمان جۆری کار دەبێت ھەمان بڕە مووچە وەربگرن، پڕۆژە یاسەکە ھەریەک لەم بڕگانە لەخۆ دەگرێت یەکسانی لە ھەریەک لە مووچە، سەرموچە، پاداشت ھەروەھا مۆڵەت بۆ ھەردوو ڕەگەزەکە، لەم ڕووەوە ھەندێک وڵات ھەنگاوی لەپێشتریان ناوە بۆ ئەم مەبەستە.

## مێژووی یاساکە

لە سەردەمی شۆڕشی پیشەسازیدا ژنان مووچەیەکی کەمتریان وەردەگرت لە پیاوان جا بە ھۆکاری ئەوەبێت کە مێ بوون یان نا ئەم جۆرە لە مووچە وەرگرتن ببوە دیاردە بەڵام لەگەڵ سەرھەڵدانی یەکەمین بیروڕای فێمینیزم دا بابەتی یەکسانی مووچە ھاتە ئاراوە. دوا بە دوای ئەمەش دوای جەنگی جیھانی دووەم یەکێتی بازرگانی جیھان بابەتی یەکسانی لە مووچەدا بە ھەند وەرگرت لەمەشەوە زۆرینەی وڵاتانی جیھان کەوتنە ئەوەی دانبنێن بە یاسای یەکسانی مووچەدا و لەم ساڵانەی دوایشدا یەکێتی بازرگانی ئەورووپا کەوتنە پێداگرتن لە پەیڕەوکردنی یاساکە.

## یەکێتی ئەورووپا و گۆڕانکارییە ئابورییەکان

ئەورووپا لە دوای جەنگی جیھانی دووەمەوە گۆڕانکارییەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی لە ڕووی ھەوڵدان بۆ یەکسان کردنی مووچەی ھەردوو ڕەگەزی نێر و مێ. لە ساڵی ١٩٥٧ دا کۆمەڵگایەکی مەدەنی دروست بوو بەناوی کۆمەڵگای ئابووری ئەورووپا (EEC)ئەم کۆمەڵگا یان ئەنجومەنە ھەستا بە ھەموارکردنەوەی کۆمەڵە یاسایەک یەکێک لەوانە یاسای مووچەی یەکسان بوو بۆ ھەردوو ڕەگەزەکە لە بەشێکی یاساکەدا ھاتووە کە ھەریەک لەڕگەزی نێر و مێ پێویستە ھەمان بڕە مووچە وەربگرن لەبەرامبەر ھەمان جۆر و ماوەی کار کردندا. ئەوەی جێی سەرنجە کۆمەڵێک وڵات پێش دروستبوونی کۆمەڵگای ئابووری ئەورووپا دەسپێشخەربوون لە ھەوڵدان بۆ یەکسانکردنی مووچەی ھەردوو ڕەگەزەکە. لە دوای دروستبوونی ئەم کۆمەڵگایە ھەر یەکە لە وڵاتانی ئەورووپا لە چەند ساڵێکی جیا جیادا یاساکەیان پەیڕەوکرد بە نموونە سوید – ١٩٨٠، ئینگلتەرا – ١٩٧٠، نەرویج ١٩٧٨، ئێرلەندا- ١٩٧٧. ئەوەی گرنگە ئەم یاسایە پێکھاتبوو لە چەند بەشێک بەڵام لە ساڵی ٢٠٠٦ دا جارێکیتر یاساکە ھەموارکرایەوە و لە یەک بەشی تەواودا کۆکرایەوە.

کۆمەڵێک وڵاتی تر ھەن کە یاسای یەکسانی مووچە پەیڕەو دەکەن بەڵام بەجۆرێکیتر لێرەدا ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە نموونە وەردەگرین. لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ یەکەمین جار یاسای یەکسانی مووچە لە نێوان نێر و مێ دا لە ساڵی ١٩٦٤ دا تاوتوێ کرا ئەویش بە جۆرێک بوو کا یاساکە لە بنەڕەتدا یاسایکی سەربەخۆ نەبوو لەبارەی یەکسانی لە مووچەدا بەڵکو یاساکە دەربارەی مافەکانی مرۆڤ بوو و بەشێکی یاساکە تەرخان کرابوو بۆ یەکسانی لە مووچەدا بەڵام لە ساڵی دواتر یاساکە تایبەتکرا بە یەکسانی لە مووچەدا.

لەسەدەی ٢٠ دا ژنان لە سەدا ٢٥ ی ھەموو ئەو فەرمانبەرانەیان پێکدەھێنا کە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کریان دەکرد بەڵام بە مووچەیەکی کەمتر لە پیاوان. تەنانەت لە ھەندێک لە ویلایەتەکاندا یاسای جیا جیا ھەبوو لەسەر چۆنییەتی کارکردنی ژنان بە نموونە ژنان بۆیان نەبوو بە شەو کاربکەن بەڵام کەمبوونەوەی ڕێژەی پیاوان لە دوای جەنگی جیھانی دووەمەوە وای کرد کە ژنان زیاتر بچنە کارگە و چەندەھا کاری جیاوازبکەن و بە ھەمان بڕی مووچەی کەم بە بەراورد بە مووچەی پیاوان. یەکەمین ھەوڵ بۆ نەھێشتنی ئەو جیاوازییە لە ساڵی ١٩٤٤ دا بوو کاتێک ھەوڵدرا ژنانیش بە ھەمان بڕی مووچە کار بکەن و دوای ٢٠ ساڵ واتە لە ١٩٦٤ دا یاساکە بە تەواوی ھەموارکرایەوە بەم یاسایە کە دەبێت ئەو کەسانەی کە ھەڵدەستن بەھەمان جۆری کار لە ھەمان کات و ماوەدا دەبێت ھەمان بڕی مووچە وەربگرن بە بێ ڕەچاو کردنی جێندەر، دین، ڕەنگی پێست و بنەچە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی سیاسەت
# تۆنی ئەبۆت

| Tony Abbott تۆنی ئەبۆت |
| --- |
|  |
| ٢٨ەمینسەرۆکوەزیرانی ئۆسترالیا |
| **لە پۆستدا بووە** ١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٣ – ١٥ی ئەیلوولی ٢٠١٥ |
| پێشینە | کێڤن ڕود |
| پاشینە | Malcolm Turnbull |
| سەرکردەی حیزبی لیبرال |
| **لە پۆستدا بووە** ١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٠٩ – ١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥ |
| پاشینە | Malcolm Turnbull |
| وردەکاریی تاکەکەسی |
| لەدایکبوون | ئەنتۆنی جۆن ئەبۆت  (١٩٥٧-٠٨-٢٠) ٢٠ی ئابی ١٩٥٧ لەندەن, بەریتانیا |
| پارتی سیاسی | حیزبی لیبرالی ئۆسترالی |
| ھاوسەر(ەکان) | Margie Aitken (١٩٨٨–ئێستا) |
| ئایین | ڕۆمان کاتۆلیک |

**ئەنتۆنی جۆن "تۆنی" ئەبۆت** لەدایکبووی ٤ی تشترینی دووەمی ١٩٥٧ لە لەندەن لە ئینگلتەرا. کەسایەتی سیاسیی ئۆسترالی کە لەوەتەی ساڵی ٢٠١٣ بووەتە ٢٨ەمین سەرۆککوەزیرانی ئۆسترالیابوو لەماوەی ١٨ی ئەیلوولی ٢٠١٣ تاکوو ١٥ی ئەیولووی ٢٠١٥ . وەهەروەها ناوبراو سەرکردەی حیزبی لیبرالی ئۆسترالییە لەماوەی ٢٠٠٩ تاکوو ١٤ی ئەیلوولی ٢٠١٥.

ئەبۆت لەدایکبووی شاری لەندەنە لە ئینگلتەڕا، ناوبراو لەدایکێکی ئۆسترالی و باوکێکی بەریتانی لەدایبووە، لەساڵی ١٩٦٠ خێزانەکەی ئاوارەی سیدنی بوون لە ئۆسترالیا. تۆنی ئەبۆت بڕواننامەی بەکالۆریۆسی هەیە لەهەریەکە لە ئابووری و یاسا لەزانکۆی سیدنی. هەروەها بەکالۆریۆسی هونەری هەیە لە فەلسەفە، سیاسەت و ئابوورییەکان.

## ژێدەرەکان

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی ئۆقیانووسیا
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
# ڕامبرانت

| ڕامبرانت |
| --- |
| „Автопортрет с барета и изправена яка“, 1659. Национална художествена галерия на САЩ, Вашингтон. |
| Rembrandt Harmenszoon van Rijn  |
| لەدایکبوون | Rembrandt Harmenszoon van Rijn  ١٥ی تەممووزی ١٦٠٦  Leiden  |
| مەرگ | ٤ی تشرینی یەکەمی ١٦٦٩  (٦٣ ساڵ ژیاوە) ئەمستەردام  |
| گۆڕ | Westerkerk  |
| زانکۆ | * Universiteit Leiden
* Stedelijk Gymnasium Leiden
 |
| پیشە | وێنەکێش (١٦٢٥–١٦٦٩)، وێنەکار، چاپکەر، art collector، ھەڵکۆڵەر، collector، visual artist، old master، engraver، art dealer، ھونەرمەند  |
| کارەکان | Belshazzar's Feast، Self-portrait، Syndics of the Drapers' Guild، The Jewish Bride، The Night Watch  See Rembrandt catalogue raisonné, 1908  |
| شێواز | portrait painting، religious painting، mythological painting، genre painting، history painting، خۆپۆرترەیت، وێنەکێشانی سروشت، portrait، tronie، still life، vanitas، hunting still life، mythological art، winter landscape  |
| ھاوسەر | Saskia van Uylenburgh  |
| مناڵ | Titus van Rijn، Cornelia van Rijn  |
| باوان | * Harmen Gerritszoon van Rijn
* Neeltje Willemsdr. Zuytbrouck
 |
| واژوو |
|  |

**ڕامبرانت** (بە ھۆڵەندی: Rembrandt Harmenszoon van Rijn؛ ١٥ی تەممووزی ١٦٠٦ – ٤ی تشرینی یەکەمی ١٦٦٩) وێنەکێش و ڕەگسازی ھۆڵەندییە، لە ئەمستەردام کۆچی دوایی کردووە، سەردەمی ئەم بەسەردەم زێڕینی ھۆڵەندا دادەنرێت.

## کارەکان

1. وێنەی پۆرترەیتی ساسکیا ڤان یولنبرێگ
2. تابلۆی Titus ی کە کوڕەکەی خۆی بوو
3. زریانێک لەسەر دەریای گالیلی (The Storm on the Sea of Galilee)
4. The Abduction of Europa
5. سێ خاچکراوی ھەڵکوراو (The Three Crosses, etching)
6. سەیرکردنی شەوا (یان دیمەنێکی شەو)
7. ئەسپسوارێکی پۆلەندی

* چەند بەرھەمێکی تر

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژیاننامە
# ڕووباری گەنگ

دیمەنێک لە گەنگ
**ڕووباری گەنگ** گەورەترین ڕووباری نیمچە دوورگەی ھیندە. گەنگ لە چیاکانی ھیمالایا سەرچاوە دەگرێت و لە ئەنجامدا دەڕژێتە ناو کەنداوی بەنگال. لە سەر ڕێگای گەنگ چەندین شاری گەورە و مووچەی وەرزێڕی زۆر بوونیان ھەیە. گەنگ لە ئایینی ھیندوودا ڕووبارێکی پیرۆزە و ھیندووەکان باوڕیان وایە کە گوناھان دەشۆرێتەوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ھیندستان
# سزای مەرگ

سزادانی کەسێ بە مەرگ بەھۆی فیل
گوولە بارانکردنی کەسێ لە مەکسیک ساڵی ١٩١٤
**سزای مەرگ**، **لەسێدارەدان**، **ئیعدام**، یا **کوشتن بەپێی یاسا** واتە کوشتنی کەسێک بە فەرمانی دادگا وەک سزایەکی پێشگرتنی گشتیی و قەدەغکردنی ئەو کارەی کە سزادراو ئەنجامی داوە. ئەو تاوانانەش کە سزاکەیان کوشتنە بە تاوانی مەرگ ناو دەبرێن. سزای مەرگ گرانترین سزایەکە کە دەکرێ بۆ مرۆڤ ببڕێتەوە و زیاتر دەوڵەت بڕیارەکەی دەدا.

پێویستە سزای مەرگ بەپێی یاسا جێبەجێ بکرێ. ئیعدام بۆ لەناوبردنی دژبەران ھەمیشە بەکار ھاتووە. لە کوردستان بە ھەزاران کورد، لەبەر ئەوەی کە داوای مافی خۆیان کردووە، لەلایەن داگیرکەرانی کوردستانەوە سزای مەرگیان بەسەر داسەپاوە. زۆرینەی ئەو سزایانەش پێچەوانەی یاسا بوونە. بۆ نموونە، بەپێی یاسا نەدەبوو سەرۆکی کورد سەید ڕەزا لە سێدارە بدرابا، چونکوو یاسای تورکیا لەسێدارەدانی تەمەندرێژانی قەدەغە کردبوو.

تەنانەت لەلایەن دەوڵەتانی نووژەنیشەوە بەسەر ئەو کەسانەی کە بە تاوانی سیخوڕی یا خەیانەت یا گوێنەدان بە فەرمان لە کاتی شەڕدا، قۆڵبەست دەکرێن، سزای مردن دەبڕێتەوە. ئێستاکەش لە زۆرێک لە وڵاتاندا سزای مردن ھەر ھەیە. لەناو دەوڵەتانی داگیرکەری کوردستان، لە ئێراق، ئێران و سووریا ئیعدام بەشێوەی قانوونی بوونی ھەیە. تورکیا ساڵی ٢٠٠١ سزای مردنی نەھێڵا و لای برد.

بە سەدان ساڵە کە لەسەر بوونی سزای مەرگ گوتوبێژ دەکرێ، زیاتر ھۆکەشی ئەوەیە کە لەم سزایەدا *قەرەبوو* بێمانایە. واتە ئەگەر ھات و کەسێک بە ھەڵە سزا درا، لەبەر ئەوەی کە ئیتر ناژی، ناکرێ بۆی قەرەبوو بکرێتەوە.

## شێوەکانی جێبەجێبوونی سزای مەرگ

Cesare Beccaria, *Dei delitti e delle pene*
* لەسێدارەدان، لە ئێراق، ئێران، ژاپۆن و تا چەند ساڵ لەمەوبەر لە تورکیا.
* گوللەبارانکردن: لە ئێران، چین و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.
* کورسیی کارەبایی: لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.
* دەرزیلێدان: لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.
* خنکاندن بە بەند یا بە دەست: لە تورکیا گەلێک کورد بەم شێوەیە بەدەستی ژیتەم لەناوچوون.
* سەرقرتاندن: ئەمڕۆکەش لە عەرەبستانی سەعوودیدا ھەیە.
* بەچوارمێخەکێشان: ئیتر باو نییە.
* برسیھێشتن: لە شەڕی دووەمی جیھانیدا، دەوڵەتی ئەڵمانیا بۆ کوشتنی جوولەکەکان ئەو شێوەیەی بەکار ھێناوە.
* ژووری گاز: لە شەڕی دووەمی جیھانیدا، دەوڵەتی ئەڵمانیا بۆ کوشتنی جوولەکەکان ئەو شێوەیەی بەکار ھێناوە.
* گیۆتین: لە ئەورووپا، بەتایبەت لە فەڕەنسا زۆرجار بەکار ھاتووە.
* ڕەجم یا بەردلێدان: لە ئێران و لە عەرەبستانی سەعوودیدا.

## سەرچاوەکان

* نەخشە و پێڕست
* ڕێکخراوەی ناونەتەوەییی عەفوو
* Death Penalty Information Center

* دەروازەی مافەکانی مرۆڤ
* دەروازەی مەرگ
* دەروازەی کۆمەڵگا