Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# گرانەتا

یەکێک لە نیشانەکانی نەخۆشی گرانەتا لەسەر سنگی نەخۆشەکە
**گرانەتا** (بە ئینگلیزی: *Typhoid fever*) یەکێکە لە نەخۆشیەکانی کۆئەندامی ھەرس و یەکێکە لەو نەخۆشیە بڵاوانەی کە لە زۆربەی وڵاتانی نیمچە پێگەیشتوو ھەیە و ساڵانە بە ھەزاران کەس تووشی ئەم نەخۆشیە دەبن.
ھۆکاری توش بوون بە نەخۆشیەکە بەکتریایەکە بەناوی (salmonella typhi) کە لە ڕێگەی خواردن و خواردنەوەی پیس بوو بە بەکتریای نەخۆشیەکە دەگوازرێتەوە. ئەم نەخۆشیە لە ناوچەکانی ھیندستان و ئەفریقا و ئەمریکای لاتین زۆر بڵاوە. بەکتریاکە لەوانەیە تەنانەت دوای چاک بوونەوەی نەخۆشەکەش لە تورەکەی زراوی نەخۆشەکەدا بۆ ماوەی چەندین مانگ یان ساڵ بمێنێتەوە، واتە ئەو کەسە ئەبێت بە هەڵگری نەخۆشیەکە کە ھۆکارێکی سەرەکییە بۆ تووشکردنی کەسانی تر. بەکترياکە توانای ژیانی ھەیە لە خاکدا بۆ ماوەی 1-5 مانگ و لەناو بەفر و ئاودا بۆ ماوەی 2-3 مانگ، لە پیسایی بۆ ماوەی 25 ڕۆژ دەژی و لە شەست پلەی سەدی بۆ ماوەی 20 خولەک دەژی.

ماوەی چوونە ژوورەوەی بەکتریاکە بۆ لەشی نەخۆشەکە ھەتا دەرکەوتنی نیشانەکانی نەخۆشیەکە (١٠-١٤) ڕۆژە .

## نیشانەکانی نەخۆشیەکە

### لەھەفتەی یەکەمدا

1. تا (کە دیارترین نیشانەی نەخۆشیەکەیە) پلەی گەرمى لەسەرووی 39-41 دەبێت.
2. سەرئێشە
3. ئازاری ماسولکەکان.
4. کەمبوونەوەی لێدانی دڵ زیادبوونی ھەناسەدان.
5. قەبزی.
6. سکچوون و ڕشانەوە بە تایبەتی لەمناڵدا.
7. لەرز.
8. بەڵخ بوونی زمان و وشک بوونەوەی ناو دەم.

### لە کۆتایی ھەفتەی یەکەمدا

1. دەرکەوتنی پەڵەى پەمەی لە سنگ و دەموچاوی تەخۆش کە بۆ ماوەی 24 کاتژمێر دەمێنێتەوە دواتر پەڵەی تر درووست دەبن.
2. گەورە بوونی سپڵ و جگەری نەخۆش بە ڕێژەی٪35.
3. کۆخە
4. ئاوسانی سک
5. سکچوون ھەندێ جار ھەبوونی خوێن لەپیسایی.

### لە کۆتایی ھەفتەی دووەمدا

١-وڕ بوون

٢-بوورانەوە

٣-مردن ( ئەگەر چارەسەر نەکرێت)

## تێبینی

1. مەرج نییە نەخۆشەکە ھەموو نیشانەکانی نەخۆشیەکەی ھەبێت.
2. ئێستا گرانەتا لە ناوچەکەی ئێمە زۆر بڵاو بۆتەوە پێدەچێت بەھۆی سەرچاوەی ئاوی پیس یان ئەو کرێکارانەی لە دەرەوەی وڵاتەوە ھاتوون ( کە لەوانەیە ھەڵگری نەخۆشیەکە بن).
3. نيشانەکانی گرانەتا بە سيل و مەلاریا و ڤایرۆسى جگەر و ئەنفلۆنزا دەچێت.

## دەستنیشانکردنی نەخۆشیەکە

1. Blood Culture چاندنی خوێن. (لە ھەفتەی یەکەمدا باشترین دیاریکەری نەخۆشیەکەیە) لەسەدا 90-100 دیاری دەکات.
2. کەمبوونەوەی خڕۆکە سپییەکانی خوێن.
3. لەوانەیە بەکتریاکە لە پیسایی نەخۆشەکە ببینرێت بە مایکرۆسکۆپ.
4. Bone Marrow Culture چاندنی مۆخی ئێسک.
5. Widal Test ویداڵ تێست. (کە ناتوانین زۆر پشتی پێبەستین).
6. چاندنی میز لە ھەفتەی دووەم پۆزەتیڤە.

## چارەسەر

1. chloramphenicol لەوانەیە تا لەدوای چارەسەریش بۆ ماوەی ٥ ڕۆژ ھەر بەردەوام بێت.
2. ciprofloxacin چارەسەر پێویستە بۆ ماوەی ١٤ ڕۆژ بەردەوام بێت ڕۆژی دوو ژەم 500-750 ملگم بۆ ئەو نەخۆشانەی کە باری گشتیان باشە.

لەو کەسانەی ھەڵگری نەخۆشیەکەن چارەسەر دەبێت پێویستە بۆماوەی ٤ ھەفتە بەردەوام بێت و ھەندێکیان پێویستیان بە نەشتەرگەری لابردنی زراو ھەیە.

1. لەکاتی تادا پێوییستە شلە و ئاوی زۆری پێ بدرێت.

## خۆپاراستن

1. ھۆشیاری خەڵکی لە بەکارھێنانی خواردن و خواردنەوەی پاک.
2. بوونی سیستەمی ئاو و ئاوەرۆی چاک و کۆنترۆڵکراو.
3. سەفەر نەکردن بۆ ئەو ناوچانەی کە نەحۆشیەکەی تیا بڵاوە، یان خۆکوتان پێش سەفەرکردن بۆ ئەو ناوچانە .

## سەرچاوە

* DAVIDSONs principles and practice of medicine
* CECIL essentials of medicine
* USMLE step 3 volume 1 internal medicine and neurology.
* INTERNET .
* my daily practise

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی ژینناسی
# مێژووی سەربازی

پیادە یەکەم ھێزی سەربازی بوون لە مێژوودا. ئەم پەیکەرە جەنگاوەرە نیشانی دەدات کە کەلتووری سەربازی بەشێکی گرنگی کۆمەڵگا مێژوویییەکان بووە، نزیکەی ٤٨٠ی پێش زایین، شتاتلیشە ئانتیکنساملونگێن.
**مێژووی سەربازی** بریتییە لە لێکۆڵینەوەی ململانێی چەکداری لە مێژووی مرۆڤایەتیدا، و کاریگەرییەکەی لەسەر کۆمەڵگا، کەلتوور و ئابوورییەکانیان، ھەروەھا ئەو گۆڕانکاریانەی کە لە ئەنجامدا لە پەیوەندییە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکاندا ڕوودەدەن.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی شەڕ
# کەندڕ

چاڵێک لە شێوەی کەندڕ بەمەبەستی گازکاری لە شەقامێکی شار.
**کەندڕ** یان **خەندەق** جۆرێکە لە چاڵکردنی خاک بەڵام لە چاڵ قوڵتر و درێژترە، بەشێوەیەکی گشتی پانییەکەی وەک چاڵ یان قۆرتێکی ئاسایییە بەڵام درێژی و قوڵییەکەی زیاترە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Trench»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٨ی ئەیلوولی ٢٠١٧.

* دەروازەی شەڕ
# سەروەریی ئاسمانی

**سەروەریی ئاسمانی** (ھەروەھا **باڵادەستیی ئاسمانی**) بریتییە لەو ئاستەی کە لایەنێک لە ململانێیەکدا کۆنترۆڵی ھێزی ئاسمانی بەسەر ھێزە بەرامبەرەکاندا ھەیە. چەندین ئاستی کۆنترۆڵکردنی ئاسمان لە شەڕی ئاسمانیدا ھەیە. کۆنترۆڵکردنی ئاسمان ھاوتای ئاسمانیی فەرماندەیی دەریایە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی شەڕ
* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
* دەروازەی فڕین
# شینجی میکامی

| 三上 真司 Shinji Mikami شینجی میکامی  |
| --- |
|  |
| لەدایکبوون |  (١٩٦٥-٠٨-١١) ١١ی ئابی ١٩٦٥ ئیواکونی، یاماگوچی،  ژاپۆن |
| نەتەوە | ژاپۆنی |
| پیشە | نەخشەکێشی یاریی ڤیدۆیی، بەرهەمهێنەری یاریی |
| چالاکبوون | ١٩٩٠- ئێستا |
| کار | دامەزرێنەر و سەرۆکی تانگۆ گەیموۆرکس |
| وێبگە | tangogameworks.com |

**شینجی میکامی** (بە ئینگلیزی: Shinji Mikami؛ بە ژاپۆنی: 三上 真司)، لەدایکبووی ١١ی ئۆگستی ١٩٦٥ لە ئیواکونی، یاماگوچی. بەرهەمهێنەری یاریی ژاپۆنییە، دروستکەری زنجیرە یاری ڕێزدێنت ئیڤڵە.

## سەرچاوە

* ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Shinji Mikami

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی کایەی ڤیدیۆیی
* دەروازەی ژاپۆن
# دیکتاتۆر

سەرکردەکانی سەدەی بیستەم کە بە شێوەیەکی گشتی وەک دیکتاتۆر پێناسە دەکرێن، لە چەپەوە بۆ ڕاست و سەرەوە بۆ خوارەوە، بریتین لە جۆزێف ستالین، سکرتێری گشتیی پارتی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەت؛ ئەدۆڵف ھیتلەر، فووھری ئەڵمانیای نازی، ئابۆ پینۆشێت سەرۆکی چیلی، ماو تسی تۆنگ سەرۆکی حیزبی کۆمۆنیستی چین، بێنیتۆ موسۆلینی، سەرۆک وەزیرانی ئیتاڵیا؛ و کیم ئیل سونگ سەرۆکی باڵای کۆریای باکوور.
**دیکتاتۆر** (بە ئینگلیزی: Dictator) سەرکردەیەکی سیاسییە کە خاوەنی ھێزێکی ڕەھایە. دیکتاتۆری دەوڵەتێکە کە لەلایەن یەک دیکتاتۆرەوە یان لەلایەن سیاسییەکەوە حوکم دەکرێت. وشەکە وەک نازناوی دیکتاتۆری ڕۆم سەرچاوەی گرتووە کە لەلایەن ئەنجومەنی پیرانی ڕۆمانییەوە ھەڵبژێردراوە بۆ ئەوەی لە کاتی نائاساییدا حوکمڕانی کۆمارەکە بکات. وەک زاراوەی "*ستەمکار*" و "*خۆسەپێن*"، *دیکتاتۆر* نزیکەی تەنیا وەک زاراوەیەکی ناتایبەتی بۆ حوکمڕانی ستەمکارانە بەکارھاتووە. لە بەکارھێنانی مۆدێرندا زاراوەی *دیکتاتۆر* بە گشتی بۆ پێناسەکردنی سەرکردەیەک بەکاردێت کە بڕێکی نائاسایی دەسەڵاتی کەسیی بەدەستەوەیە یان خراپ بەکاریدەھێنێت.

زۆرجار دیکتاتۆرەکان بە ھەندێک لەمانەی خوارەوە تایبەتمەندن: ڕاگرتنی ھەڵبژاردن و ئازادییە شارستانییەکان؛ ڕاگەیاندنی باری نائاسایی؛ سەرکوتکردنی نەیارانی سیاسی؛ پابەند نەبوون بە ڕێکارەکانی سەروەریی یاسا؛ و بوونی ھەستێکی خودایی. دیکتاتۆرییەتەکان زۆرجار دەوڵەتی تاک حیزبی یان حیزبی باڵادەستن. جۆرەھا سەرکردە کە لە جۆرە جیاوازەکانی ڕژێمدا ھاتوونەتە سەر دەسەڵات، وەک دەوڵەتی تاک حیزبی یان حیزبی باڵادەست و حکوومەتە مەدەنییەکان لەژێر دەسەڵاتی کەسیدا، بە دیکتاتۆر پێناسە کراون.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دیکتاتۆرەکانی ئێستای جیھان

* دەروازەی سیاسەت
* ھێمای دەروازەدەروازەی زانستی سیاسەت
* دەروازەی شەڕ
* دەروازەی وڵاتەکان
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی کۆمەڵگا
# دوایت د. ئایزێنھاوەر

**دوایت دەیڤید ئایزێنھاوەر** (بە ئینگلیزی: Dwight David "Ike" Eisenhower، ناسراو بە «ئایک»؛ ١٤ی تشرینی یەکەمی ١٨٩٠ لە تێکساس – ٢٨ی ئازاری ١٩٦٩) جێنراڵی پێنج ئەستێرە و سیاسەتمەداری ئەمریکییە و لە ساڵی ١٩٥٣ تا ١٩٦١، ٣٤ەمین سەرۆککۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بوو.

دوایت دەیڤید ئایزێنھاوەر
## ئەمانەش ببینە

* بەرنامەی ئەپۆلۆ

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Dwight D. Eisenhower»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٢ی شوباتی ٢٠١٨.

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی مێژوو
* ھێمای دەروازەدەروازەی شەڕی سارد
* دەروازەی جەنگی جیھانیی یەکەم
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی ژن
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
# بی-٥٢ ستراتۆفۆرتریس

فڕۆکەی بی-٥۲ لە ئاسماندا
بی-٥۲ لەکاتی بۆردوومانکردن لە جەنگی ڤیێتنام.
**بی-٥۲ ستراتۆفۆرترێس** فڕۆکەیەکی گەورە و زەبەلاحی تابیەت بە سووپای ئەمەریکایە کە تایبەتە بەھەڵگرتنو ناردنی بۆمبە قورسەکان وەکو چەکی ئەتۆمی و بۆمبی ئاسای و بۆمبی هێشوویی و موشەکی کروز و موشەکی دژە کەشتی, سووپای ئەمریکا تاکە وڵاتە کە خاوەنی ئەم جۆرە فڕۆکەیە, یەکەم فڕینی لەساڵی ۱٩٥٢ بوو لەساڵی ۱۹٥٥ەوە هێنرایە خزمەتی سەربازی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، وادەی کارپێکردنیشی پێشبینیکراوە تا ساڵی ۲۰٤٤, بەپێی ئامارێکی ساڵی ۲۰۱۲ ئەمریکا خاوەنی ۸۰ فڕۆکەی بی-٥۲یە.خێراییەکەی ۱۰۸۰ کیلۆمەترە لەکاژێرێکدا و دەتوانێ لەبەرزی ۱٥ کیلۆمەتر بفڕێت لە ئاسماندا, کێشی ئەم فڕۆکەیە ۲۲۰ تۆنە و توانای ھەڵگرتنی ۳۲ تۆن بۆمب و مووشەکی جیاواز ھەیە. سووپای ئەمریکا لەئێستادا بۆ پاراستنی گیانی سڤیلەکان تەنھا چەکی بۆمب و ئاراستەکراو لەم فڕۆکەیە بەکاردەھێنێت, چونکە ئەم فڕۆکەیە بۆ وێرانکردنی شارەکان بەکاردێت، سووپای ئەمریکا ئەوجۆرەی فڕۆکەیە بەکاردەھێنێت بۆ ئەوجەنگە تایبەتانەی کە پێویستە یەکلایان بکاتەوە

## مێژووی بەکارھێنانی

ئەو جۆرەی فڕۆکەیە شەش جار بەکارھاتووە لەلایەن سووپای ئەمریکاوە، کە سێ جاریان لە عێراق بەکاری ھێناوە. بۆ یەکەمجار لەساڵی ۱۹٦٤ لە جەنگی ڤێتنام بەکارھاتووە، دژی سووپای ئازادیخوازی ڤێتنام. لە جاری دووەمدا لەساڵی ۱۹۹۱ لە عێراق لە دژی سووپای عێراق بەکارھاتووە، کاتێک جۆرێکی فڕۆکەی بی-٥۲ لە (ویلایەتی ویزیانا) وە بەماوەی ۱۳ کاژێر، (۲۳) ھەزار کیلۆمەتری بڕیوە و گەیشتووەتە بەغدا، لەم ئۆپڕاسیۆنەدا فڕۆکەکە توانیویەتی لەسەدا (۹٥) ئامانجەکانی بپێکێت و بگەڕێتەوە ئەمریکا. بۆجاری سێیەم لە (۳ی ئەیلولی ۱۹۹٦) بووە لە عێراق، کە بەدوو فڕۆکەی بی-٥۲ ھێرشی کردە سەر عێراق و بە مووشەکی کرووس، چەند ئامانجێکیان لەعێڕاق پێکا، ئەو ھێرشەش دوای ئەوە ھات کە سووپای عێراق لە (۳۱ی ئاب) ھێرشی کردە سەر ھەولێر. بۆ جارێکی تر لەساڵی ۱۹۹۱ ئەم فڕۆکەیە لەلایەن ئەمریکاوە بەکارھاتووە لە جەنگی سڕبیا. وە لە ساڵی ۲۰۰۱ دا لە جەنگی ئەفغانستان ئەم فڕۆکەیە بەکارھاتووە. وە لە ساڵی ۲۰۰۳ دووبارە بۆ ھێرشکردنە سەر عێڕاق، ئەم فڕۆکەیە بەکارھاتووە.

## سەرچاوە

* ویکیپیدای ئینگلیزی.

* دەروازەی فڕین
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* ھێمای دەروازەدەروازەی شەڕی سارد
# شێرپەنجەی سییەکان

**شێرپەنجەی سییەکان** وەرەمێکی جۆری (malignant) لە سییەکان بە گەشەیەکی نائاسایی کۆنترۆل نەکراوی خانەکانی ناو شانەکان لە سییەکان دەناسرێت لە پزیشکیدا.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Lung cancer»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٤ی تەممووزی ٢٠٢١.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* شێرپەنجەی سییەکان لە کێرلی

|  |  |
| --- | --- |
| پۆلێنکردن | D* **ICD-10**: C33-C34
* **ICD-9-CM**: 162
* **OMIM**: 211980
* **MeSH**: D002283
* **DiseasesDB**: 7616
 |
| بەستەرە دەرەکییەکان | * **MedlinePlus**: 007194
* **eMedicine**: med/1333 med/1336 emerg/335 radio/807 radio/405 radio/406
* **Patient UK**: شێرپەنجەی سییەکان
* **NCI**: شێرپەنجەی سییەکان
 |

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی زانست
# پەرێسترۆیکا

پولێکی دراوی *کۆپک* کە چاکسازی پەرێسترۆیکا نیشان دەدات
**پەرێسترۆیکا** (بە ئینگلیزی: Perestroika، /ˌpɛrəˈs trɔɪkə/؛ بە ڕووسی: перестройка, romanized: *pʲɪrʲɪˈstrojkə*) بزووتنەوەیەکی چاکسازی سیاسی بوو لەناو حیزبی کۆمۆنیستی یەکێتیی سۆڤیەت (CPSU) لە کۆتایی ھەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا بە شێوەیەکی بەرفراوان پەرەی سەند لەژێر دروشمی *چاکسازی سیاسی*. مانای ڕستەیی پەرێسترۆیکا لە *دووبارە داڕشتن*ەوە ھاتووە، کە ئاماژەیە بۆ داڕشتنەوەی سیستەمی سیاسی و ئابووری یەکێتیی سۆڤیەت، لە ھەوڵێکدا بۆ کۆتایی ھێنان بە سەردەمی دواکەوتویی.

## چاکسازیی سیاسی

میخائیل گۆرباچۆڤ گەیشتبووە ئەو ئەنجامەی جێبەجێکردنی چاکسازییەکانی لە کۆنگرەی بیست و حەوتەمی حیزبدا، پێویستی بە زیاتر ڕێکخستنەوە ھەیە، بۆیە ماستەر پلانی خۆی گۆڕی لە ھەوڵدان بۆ کارکردن بۆ حیزب، لەبری ئەوە بۆ خەڵک. بەمەش گۆڕانکاری کرد لە دەسەڵاتی سیاسیی یەکێتی سۆڤیەت

## چاکسازی ئابووری

لە مانگی ئایاری ساڵی ١٩٨٥ گۆرباچۆڤ لە شاری لێنینگراد وتارێکی پێشکەش کرد کە تێیدا دانی بە خاوبوونەوەی گەشەسەندنی ئابووری و ناتەواوی ئاستی ژیاندا لە یەکێتی سۆڤیەتدا و بەڵێنیدا چاکسازی ڕیشەیی بکات لە وڵاتەکەدا.

ئەم چاکسازیە لە کۆنگرەی بیست و حەوتەمی حیزبی کۆمۆنیستی سۆڤیەت لە ڕاپۆرتێکی گۆرباچۆڤدا بۆ کۆنگرەکە خرایە ڕوو و چەندین پێشنیار درایە ئەندامانی کۆنگرەکە.

لە ماوەی ١٩٨٥‒١٩٨٧ی سەردەمی دەسەڵاتی میخائیل گۆرباچۆڤدا، ھیچ گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی ڕاستەقینە نەکرا، پاشان گۆرباچۆڤ و تیمی ڕاوێژکارە ئابوورییەکان، چاکسازیی بنەڕەتیتریان ھێنایە ئاراوە، کە ئەویش بە *پەرێسترۆیکا* ناسرا.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی ژیاننامە
* ھێمای دەروازەدەروازەی شەڕی سارد
* دەروازەی ڕووسیا
* دەروازەی دەیەی ١٩٩٠
# ناوەندی بارستە

دیاگرامی یارییەکی پەروەردەیی کە هاوسەنگی لەسەر خاڵێک هەیە: CM (C) لە خوار پشتگیرییەکەیەوە (P) جێگیر دەبێت. هەر شتێک کە CM ی لە خوار fulcrum بێت، ناڕوخێت.
**ناوەندی بارستە** یان **ناوەندی باری**ی سیستەمێک بریتییە لە تێکڕای شوێنی هەموو بارستە لە سیستەمدا.

لە تەنێکی ڕەقدا، ناوەندی بارستە هەمیشە لە یەک شوێندایە. لە کۆمەڵەیەکی شلدا ڕەنگە ناوەندی بارستە لە بۆشاییدا بێت، وەک چۆن لە کۆمەڵەی خۆردا هەیە. هەروەها، لەگەڵ گۆڕانی کەمێک لە خولگەی هەسارەکان، شوێنی ناوەندی باریش بە هەمان شێوە دەگۆڕێت.

ڕێگەیەکی سادە بۆ تێگەیشتن لە چەمکی باریسەنتەر بریتییە لە پاڵنانی سووپەرمارکێت ترۆلی. ئەگەر تەنها یەک گۆشە بگرێت و پاڵ بنێیت، ئەوا تەنها بە هێڵێکی ڕاست دەڕوات کاتێک پاڵ بە ناوەندی بارستەدا دەنێیت. ئەگەرنا هێزێکی وەرچەرخان دروست دەبێت. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە جەماوەر وەک ئەوەی تەنها لە یەک شوێندا بێت مامەڵە دەکات.

**ناوەندی کێشکردن** زاراوەیەکی نزیک و پەیوەندیدارە. ئەو خاڵەیە کە دەتوانرێت تەنێک بە شێوەیەکی تەواو هاوسەنگ بکرێت بەهۆی خاڵێکی تیژەوە کە لە ژێر تەنەکەدا بەرزی دەکاتەوە. ناوەندی کارکردنی بارستەیە لە کێڵگەیەکی ڕاکێشان دا

## سه‌رچاوه‌کان

## سەرچاوەکان

* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی ماتماتیک
# عوسکە

وێنەی عوسکەیەکی سەردەمی عوسمانی
**عوسکە** (بە کورمانجی: Huske؛ حوسکە) تفەنگێکە کە ناواخنەکەی بۆشە و لە ڕێی دەمی لوولەکەیەوە بارووتی تێ دەکرێت و ئامادە دەبێت بۆ تەقاندن.
ئەم چەکە بە شێوەیەکی بەر بڵاو لە سەردەمی میرنشینە کوردییەکان لە کوردستان بەکارھاتووە.
# خەنجەر

خەنجەر
**خەنجەر** چەقۆیەکی نووکتیژە، لایەک یان ھەردوو لای تیژکراون. وەک چەکێک بۆ بەرگری و شەڕکردن بەکاردێت. خەنجەرە ئەوروپییەکان لە شێوەی شمشێرێکی کورتن و دەمیان ڕاستە، لە کاتێک خەنجەرە ڕۆژھەڵاتییەکان کەوانەیین. لەنێو چەندین کولتوور خەنجەر وەک کەرەستەیەکی جوانکاری لەبەردەکرێت لە بۆنەکان. لە کوردەواری پێشتر پیاوان خەنجەریان لەژێر پشتێنەکانیان دەبەست، ئێستا تەنیا لە بۆنە نەتەوەیی و کلتوورییەکان ھەڵی دەگرن.

## ئەمانەش ببینە

* شمشێر
* چەقۆ
* تیخ

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Dagger»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٨.

* دەروازەی شمشێربازی
* دەروازەی مێژوو
# ھێزی وشکانیی کووەیت

**ھێزی وشکانییی کووەیت** (عەرەبی:القوة البرية الكويتية)ھێزی وشکانی پێکدێت لە چەندین لیوا و ڕێژەی ئەندامان دەگاتە نزیکەی ١٥٠٠٠.

ھێزی وشکانی ١٥٠ تانکی ئێم ٨٤ی یووگۆسلافی ھەیە  ھەروەھا ٢١٨ تانکی ئێم ١ ئابرامسی ئەمریکی و ٢٥٤ زرێپۆشی ئێف ڤی ٥١٠ واریۆر و ١٢٠ زرێپۆشی بی ئێم پی-٣  و ٧٦ زرێپۆشی بی ئێم پی-٢ .

## ئەمانەش ببینە

* سوپای کووەیت
* ھێزی دەریاییی کووەیت
* ھێزی ئاسمانیی کووەیت
* پاسەوانی نەتەوەیی کووەیت

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* سایتی سوپای کووەیت

* دەروازەی کووەیت
# ڤۆستۆک ١

| ڤۆستۆک ١ |
| --- |
|  |
| بەشێکە لە | Vostok programme |
| وڵات | یەکێتیی سۆڤیەت |
| لە دوای | Vostok 2 |
| ڕووداوە بەرچاوەکان | rocket launch، نیشتنەوە |
| خاڵی دەستپێک | Gagarin's Start |
| مووشەکی بەکارھاتوو | Vostok-K |
| کارپێکەر | بەرنامەی بۆشاییی سۆڤیەت |
| ئەندامانی تیمی فڕۆکەوانی | یوری گاگارین |
| بەرواری دەستپێکردن | ١٢ی نیسانی ١٩٦١ |
| Location of landing | کازاخستان |
| بەرواری نیشتنەوە | ١٢ی نیسانی ١٩٦١ |
| Type of orbit | خولگەی نزیکی زەوی |
| دروستکەر | کۆمپانیای ئێس. پی کۆرۆلیڤ کۆمپانیای مووشەک و بۆشایی ئاسمان ئینێرگا |
| Call sign | Кедр |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ڤۆستۆک ١** یەکەم فڕینی بۆشاییی بەرنامەی ڤۆستۆک و یەکەم فڕینی بۆشاییی خولگەیی مرۆیی بوو لە مێژوودا. کەپسوولی بۆشاییی ڤۆستۆک ٣ کەی ئەی لە ناوەندی بۆشاییی بایکۆنور لە ١٢ی نیسانی ١٩٦١ ھەڵدرا، کە کۆسمۆنۆتی سۆڤیەتی یوری گاگارینی لەسەر بوو، کە کردییە یەکەم مرۆڤ کە بگاتە خێراییی خولگەیی بە دەوری زەویدا و خولگەیەکی تەواو بە دەوری زەویدا تەواو بکات.

فڕینی بۆشاییی خولگەییەکە لە یەک خولگە بە دەوری زەویدا پێکھاتبوو کە بە بەرگەھەوای سەرەوەدا تێپەڕی لە نزمترین خاڵیدا کە ١٦٩ kiloمەتر (١٠٥ mi; ٩١ nmi) بوو. فڕینەکە ١٠٨ خولەکی خایاند لە ھەڵدانەوە تا نیشتنەوە. گاگارین بە جیا لە کەپسوولەکەی بە پەڕەشووت نیشتەوە سەر زەوی دوای ئەوەی لە بەرزیی ٧ kiloمەتر (٢٣٬٠٠٠ پێ) خۆی ھەڵدایە دەرەوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی فڕینی بۆشایی
# تی-٧٢

| تی-٧٢ |
| --- |
|  |
| لقی | تانکی شەڕکەر |
| ناونراوە لەدوای | ١٩٧٢ |
| لە پێش | تی-٦٤ |
| لە دوای | T-80 |
| پەرەپێدەر | ئورالڤاگۆنزاڤۆد |
| وڵاتی بنەڕەت | یەکێتیی سۆڤیەت |
| کۆکردنەوە | مۆزەخانەی بوندەسوێر بۆ تەکنەلۆژیای بەرگری ئەڵمانیا |
| دروستکەر | ئورالڤاگۆنزاڤۆد |
| چەک و تەقەمەنی | 2A46 125 mm gun |
| شێوەساز | ئورالڤاگۆنزاڤۆد |
| چوونە خزمەت | ١ی کانوونی دووەمی ١٩٧٣ |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**تی-٧٢** (بە ئینگلیزی: T-72) تانکی جەنگی سەرەکی سۆڤیەت کە دیزاینەکەی لە تانکی سەرەکی شەڕی سۆڤیەت تی-٦٢ وەرگیراوە. وەک پەرەسەندنی تانکی تی-٦٢، تانکەکە لە ساڵی ١٩٧١ ھاتە ناو بەرھەمھێنانەوە و لە ساڵی ١٩٧٣ ھاتە خزمەت.

تی-٧٢ بە شێوەیەک دیزاین کرابوو کە بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک تەواوکەری تی-٦٤ بەرھەم بھێنرێت نەک وەک جێگرەوە یان پەرەپێدانی. ئەمەش لەوەدا دیارە کە تی-٦٤ تەنھا بۆ یەکەکانی سۆڤیەت جێگیرکراوی پێشەوە جێگیرکرابوو، لەکاتێکدا تی-٧٢ لە سەرانسەری یەکێتی سۆڤیەت جێگیرکرابوو و ھەناردەی سوپای پەیمانی وارشۆ و سووریا و وڵاتانی دیکە دەکرا.

ڕووسیا لە سەرەتای ساڵانی نەوەدەکاندا وەشانێکی مۆدێرنکراوی تی-٧٢ی پەرەپێدا، کە ناوی تی-٩٠ بوو کە لە ساڵی ١٩٩٥ بەرھەم ھێنرا.

## سەرچاوەکان

* ھێمای دەروازەدەروازەی شەڕی سارد
# ئیمپراتۆریەتیی دووەمی فەڕەنسا

| ئیمپراتۆرییەتیی فەڕەنسا*Empire Français* (فەڕەنسی) |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| ئاڵا |  |

 |
| **سروود:Partant pour la Syrie* (de facto) "Departing for Syria" |
| شوێنی فەڕەنسا   |
| **پایتەخت** | پاریس
 |
| ناوی هاووڵاتی | فەڕەنسی
 |
| دەوڵەت | * یەکگرتوو بۆناپارتی پادشایەتی ڕەھا لەژێر دیکتاتۆری سەربازی (١٨٥٢–١٨٥٨)
* یەکگرتوو بۆناپارتی پادشایەتی ڕەھا (١٨٥٨–١٨٦٩)
* یەکگرتوو پەرلەمانی پاشایی نیمچە دەستووری (١٨٦٩–١٨٧٠)
 |
| یاسادانەر | پەرلەمان |
| دراو | فڕانکی فەڕەنسی  |

نەخشەی ئیمپراتۆرییەتیی دووەمی فەرەنسا
**ئیمپراتۆرییەتیی دووەمی فەڕەنسا** (بە فەڕەنسی: Second Empire) کە بە فەرمی بە ئیمپراتۆرییەتی فەڕەنسی (بە فەڕەنسی: Empire français) ناسراوە، سیستەمی ئیمپراتۆری بۆناپارتی ناپلیۆنی سێیەم بوو لە ساڵی ١٨٥٢ تا ١٨٧٠، لە نێوان کۆماری دووەم و سێیەمی فەڕەنسا.

مێژوونوسانی ساڵانی ١٩٣٠ و ١٩٤٠ زۆرجار ڕەخنەیان لە ئیمپراتۆرییەتی دووەم دەگرت وەک پێشەکییەک بۆ فاشیزم. ئەم لێکدانەوەیە چیتر بڵاونەکرایەوە و تا کۆتایی سەدەی بیستەم بە نموونەیەکی پێشەنگی سیستەمی مۆدێرنیزاسیۆن دادەنرا. مێژوونووسان بەگشتی ھەڵسەنگاندیان بۆ ئیمپراتۆرییەتەکە بە شێوەیەکی نەرێنی کاتێک ھاتە سەر ڕامیاری دەرەوەی ئیمپراتۆرییەتەکەی، و زیاتر بە ئەرێنی ھەڵسەنگاندنیان بۆ دەکرد کاتێک پەیوەندی بە ڕامیارییە ناوخۆیییەکانییەوە ھەیە، بەتایبەتی کاتێک ناپلیۆنی سێیەم لە دوای ساڵی ١٨٥٨ دەسەڵاتی خۆی ئازاد کرد و ھانی بازرگانی و ھەناردەکردنی فەڕەنسی دا. گەورەترین دەستکەوت لە پێشکەوتنی ماددیدا بوو، لە شێوەی تۆڕێکی شەمەندەفەری گەورەدا کە ئاسانکاری بۆ بازرگانی دەکرد و میللەت یەکیگرت و پاریسی کردە ناوەندی خۆی. ئەم ھێڵی ئاسنینە کاریگەری ھاندانی گەشەی ئابووری و گەیشتن بە خۆشگوزەرانی لە زۆربەی ناوچەکانی وڵاتدا ھەبوو. ئیمپراتۆرییەتی دووەم شانازییەکی زۆری پێدەدرێت بۆ دووبارە بنیاتنانەوەی پاریس بە شەقامی فراوان و بینا گشتییە سەرج ڕاکێشەکان و ناوچەی نیشتەجێبوون کە زۆر سەرنجڕاکێشن بۆ پاریسییە ئاست بەرزەکان. لە ڕامیاری نێودەوڵەتیدا ناپلیۆنی سێیەم ھەوڵیدا شوێنپێی مامی بگرێت، بەشداری لە زۆر پڕۆژەی ئیمپراتۆرییەت لە سەرانسەری جیھان و ھەروەھا چەندین شەڕی ئەورووپادا کرد. بە بەکارھێنانی شێوازی زۆر توند، ئیمپراتۆرییەتی فەڕەنسی لە باکووری ئەفریقا و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا بنیاتنا. ناپلیۆنی سێیەم ھەوڵیدا ئابووری مەکسیک نوێ بکاتەوە و بیکێشێتە خولگەی فەرەنسا، بەڵام ھەوڵەکانی شکستی ھێنا. ناپلیۆنی سێیەم بە ھەڵە مامەڵەی لەگەڵ ھەڕەشەکانی پروسیا کرد و تا کۆتایی دەسەڵاتی خۆی لە بەرامبەر دەسەڵاتی سەرسەختی ئەڵمانیادا خۆی بەبێ ھاوپەیمان بینییەوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی فەڕەنسا
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی وڵاتەکان
# سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان

**سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان** (بە ئینگلیزی: "President of the United States "POTUS)، سەرۆک وڵات و سەرۆک حکومەتی ویلایەتە یەکگرتووەکانە، کە ڕاستەوخۆ دەسەڵاتی بەسەر حکوومەتی فیدراڵ و ھێزە چەکدارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان هەییە. لە ٢٠ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٥ەوە دۆناڵد ترامپ وەک سەرۆک کۆماری ئەمریکا خزمەت دەکات.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی سەرۆک کۆمارەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ President of the United States

* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی یاسا
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی ژاپۆن
* دەروازەی ژیاننامە
# ھێمای نەتەوەیی

ھێمای شاری لەندەن
**ھێمای نەتەوەیی** یان **درووشمی نەتەوەیی** ڕستەیەکە کە وڵات بۆ ڕەنگدانەوەی ئاڕاستەی گشتی کۆمەڵگا دای ڕشتووە، ھەروەھا باس لەو پاڵنەرە گشتییە دەکات کە سیستەمی میری یان مەبەستەکانی گرووپی دەسەڵاتدار دەباتە پێشەوە. درووشم بە زۆری بە زمانی فەرمی دەنووسرێت، بەڵام ڕەنگە بە زمانەکانی دیکەش بنووسرێت.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی وڵاتەکان
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی سیاسەت
# ڕێکخراوەی سەربازی

نەخشەی ڕێکخراوەیی سوپای شاهانەی دانیمارک، نیسانی ١٩٤٠
**ڕێکخراوەی سەربازی** بریتییە لە پێکهاتەسازیی هێزە چەکدارەکانی دەوڵەتێک بۆ ئەوەی توانای سەربازیی وا پێشکەش بکات کە لەوانەیە سیاسەتێکی بەرگریی نیشتمانی پێویستی پێی بێت.

## سەرچاوەکان
# شەڕی بیابان

ئۆتۆمبێلە شەڕکەرەکانی سوپای فەرەنسا لە بیابانەکانی عێراق لە کاتی شەڕی کەنداودا
**شەڕی بیابان** شەڕە لە بیابانەکان یان ژینگە وشکە ھاوشێوەکان یان نیمچەوشکەکان. زاراوەکە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی ژێر کاریگەریی زەوی، کەشوھەوا، و بەردەستیی سەرچاوەکانی ئەم ناوچانە دەگرێتەوە، ھەروەھا ئەو ستراتیژی و تاکتیکانەی کە ھێزە سەربازییەکان لەم بارودۆخ و ژینگانەدا بەکاریدەھێنن.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی شەڕ
# شەڕی ڕووەکی

**شەڕی ڕووەکی** شەڕێکی دەریایییە کە کەشتییە سەرزەوییەکان دەگرێتەوە. یەکێکە لە چوار بوارە ئۆپەراسیۆنییەکەی شەڕی دەریایی، ئەوانی تر بریتین لە شەڕی ژێردەریا، شەڕی ئاسمانی، و شەڕی زانیاری. شەڕی ڕووەکی کۆنترین و بنەڕەتیترین جۆری شەڕی دەریاییە، هەرچەندە ڕێبازی شەڕی ڕووەکی مۆدێرن لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا سەریهەڵدا.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی شەڕ
# ھێرشباران

**ھێرشباران**، لە بەکارھێنانی سەربازیدا، بریتییە لە تەقەی چڕی بەردەوامی تۆپخانە (تۆپبارانکردن) کە ئاراستەی زنجیرەیەک خاڵ کراوە بە درێژایی ھێڵێک. جگە لە ھێرشکردنە سەر ھەر دوژمنێک لە ناوچەی کوشتندا، ھێرشباران مەبەستی سەرکوتکردنی جووڵەی دوژمنە و ڕێگریکردنە لە دەستگەیشتن بە درێژایی ئەو ھێڵی ھێرشبارانە. خاڵەکانی پێکدادان بە درێژایی ھێڵەکە لەوانەیە ٢٠ بۆ ٣٠ یارد لە یەکەوە دوور بن، و درێژاییی کۆی ھێڵی ناوچەی ھێرشبارانەکە لە چەند سەد یاردێکەوە تا چەند ھەزار یاردێک درێژ بێت.

## سەرچاوەکان

```
# تاکتیکی سوارە

بۆ بەشێکی زۆری مێژوو، مرۆڤ جۆرێک لە سوارەی بۆ شەڕ بەکارهێناوە و، لە ئەنجامدا، **تاکتیکی سوارە** بە تێپەڕبوونی کات پەرەی سەندووە. لە ڕووی تاکتیکییەوە، سوودە سەرەکییەکانی سوارە بەسەر پیادەدا بریتی بوون لە جووڵەی زیاتر، کاریگەریی گەورەتر، و پێگەیەکی سواربوونی بەرزتر.

## سەرچاوەکان
# گەمارۆدان

**گەمارۆدان** (لە لاتینی sedere 'دانیشتن') گەمارۆیەکی سەربازیی شارێک، یان قەڵایەکە، بە مەبەستی داگیرکردن لە ڕێگەی لاوازکردنەوە، یان بە ھێرشێکی باش ئامادەکراو. **شەڕی گەمارۆدان** (ھەروەھا پێی دەوترێت **ھونەری گەمارۆدان** یان **پۆلیۆرسێتیکس**) جۆرێکە لە ململانێی بەردەوامی کەم-چڕی کە بەوە تایبەتمەندە کە یەکێک لە لایەنەکان پێگەیەکی بەرگریی بەھێز و وەستاوی ھەیە. لایەنی ھێرشبەر دەوترێت **گەمارۆ دادەنێت**.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی شەڕ
* دەروازەی جەنگی جیھانیی یەکەم
# زانستی سەربازی

**زانستی سەربازی** زانستێکی تایبەتە بە لێکۆڵینەوە لەبارەی سوپاکان و ستراتیژیە سەربازیەکان و چەک و تفاقی جەنگیەوە، ئەم زانستە لە سەردەمێکی کۆنەوە ھەبووە بەڵام لە سەدەی بیستەمدا پەرەی پێدراوە و پێشکەوتووە و بوەتە زانستێکی سەربەخۆ و چەندین لقی لێ جیا بوەتەوە.

* دەروازەی زانست
* دەروازەی شەڕ
* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
# دەروونناسیی سەربازی

**دەروونناسیی سەربازی** لقێکە لە زانستی دەروونناسی بایەخ و لێکۆلینەوە بەو گرفتە دەرونیانە دەدات کەتایبەتن بە ھێزە چەکدارەکان وەک گرفتی ھەڵبژاردن و ڕاھێنان و پاڵنەرەکان و گیانی ورە و جەنگی دەروونی، یەکیکە لەو زانستانەی لەلایەن ھێزەکان گرینگی پێدەدرێت.
ھەندێک لە ئامانجەکانی ئەم زانستە:

1. دەستنیشانکردن و دانانی سەرباز لە شوێنی ئەوتۆ کە لەگەڵ زیرەکی و توانا و کەسێتیان بەگونجێ. ئەمیش پشت بە شارەزایانی دەروونی دەبەستێ
2. ئاشکراکردنی باری نائاسایی سەربازان و لاوازی ئەقڵیان و کەم و کورتیان بۆ ئەوەی ئەگەر یەکیکَ بۆ شوێنێکی دیاریکراو دەست نەدات لەو شوێنە دوور بخرێتەوە
3. چارەسەرکردن و نەھێشتنی نەخۆشی و گرفتە دەرونییەکانی نێو ڕیزەکانی سوپا بەمەبەستی بەرزکردنەوە و زیادکردنی گیانی ورەی سەربازان

## سەرچاوەکان

کتێبی دەروونناسی میدیایی نوسینی کەمال فاروق، محمد عبداللە کەلاری چاپی یەکەم ژمارەی سپاردن ٧٤ سالی ٢٠١٣
کتێبی سایکۆلۆژیای گشتی نوسینی دکتۆر کەریم شەریف قەرەچەتانی چاپی چوارەم ٢٠١٥ ژمارەی سپاردن ٨٢٣ساڵی٢٠٠٥

* دەروازەی دەروونناسی
* دەروازەی شەڕ
# ھێزی دژەناوەند

**‌ھێزی دژەناوەند** یان **ھێزی دژەچەق** یان **ھێزی ھەڵاتن لە ناوەند** ھێزێکی ناڕاستەقینەیە کە لە کاتی شرۆڤەکردنی فیزیک لە چواچێوەیەکی ئاماژەپێدانی خەریکی خولانەوەدا دەردەکەوێ و لەسەر ھەر شتێکی خاوەن بارستە لەو چوارچێوەیەدا کار دەکا.

## ئەمانەش ببینە

* ھێزی بەرەوناوەند

* دەروازەی فیزیک
# چەکی ڕاوکردن

| چەکی ڕاوکردن |
| --- |
|  |
| لقی | چەک |
| بەکارھێنان | ڕاو |
| بەکارهێنەر | hunter |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**چەکی ڕاوکردن** ئەو چەکانەیە کە زۆرجار بۆ ڕاوکردنی ئاژەڵەکان بەکاردەھێنرێن، ھەروەھا بۆ ئامادەکردنی خۆراک و وەکو کات بەسەربردن و وەرزش بەکاردێت، و تاڕادەیەک جیاوازن لە چەکی بەرگری یان ئەو چەکانەی کە لە شەڕدا بەکاردەھێنرێن. بەو پێیەی مرۆڤ چەکی سروشتی نییە، ھەر لەسەرەتاوە ھەوڵی دروستکردنی ئامرازێکیان داوە بۆ قەرەبووکردنەوەی ئەم لاوازییە.

## سەرچاوەکان

بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Hunting weapon»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢١ی ئەیلوولی ٢٠٢٣.