# وەیباک مەشین

وەیباک مەشین (مەکینە ڕێی گەڕانەوە)|  |
| سکرینشات
پەڕگە:WaybackMachineHomepageNovember2015.pngپەڕەی سەرەکی ماڵپەڕی وەیبەیک مشین لە تشرینی دووەمی ٢٠١٥ |
| چەشنی وێبگە | ئەرشیڤ |
| خاوەن | ئەرشیڤی ئینتەرنێت |
| وێبگە |  |
| ڕیزبەندیی ئەلێکسا | ٢٤٩ (لە تشرینی دووەمی ٢٠١٧ەوە) |
| تۆمارکردن | بژاردە |
| خستنەکار | ٢٤ی تشرینی یەکەمی ٢٠٠١ (٢٠٠١-١٠-٢٤) |
| ڕەوشی ھەنووکەیی | Active |
| نووسراو بە | C, Perl |

**وەیباک مەشین** (مەکینەی ڕێی گەڕانەوە) (بە ئینگلیزی: Wayback Machine) ئەرشیڤێکی دیجیتاڵیی تۆڕی بڵاوی جیھانی (ئینتەرنێت)ە و زانیاری تری ئینتەرنێتیش. لە ساڵی ١٩٩٦دا لەلایەن دامەزراوەی «ئەرشیڤی ئینتەرنێت»ەوە دروست کرا و بنکەی لە سان فرانسیسکۆ، ویلایەتی کالیفۆرنیا لە ئەمریکایە.

وەیباک مەشین خزمەتگوزارییەکەی ئەرشیڤکردنی وێبە و ڕێگە بە بەکارهێنەران دەدات ڤێرژنە ئەرشیڤکراوەکانی ماڵپەڕەکان ببینن و بزانن ئەو ماڵپەڕانە لە ڕابردوودا چۆن دیار بوون. ئەرشیڤی ئینتەرنێت دامەزراوەیەکی قازانج نەویستە و کتێبخانەیەکی دیجیتاڵی بۆ ماڵپەڕەکانی ئینتەرنێت و ئاسەوارە کولتوورییەکانی دیکە بە شێوەی دیجیتاڵی دروست دەکات؛ ئامانجی دامەزراوەکە «دەستگەیشتنی گشتی بە هەموو زانیارییەک»ە. وەیباک مەشین لە ساڵی ٢٠٠١دا بۆ بەکارهێنانی گشتی کراوەتەوە، و ئەمڕۆ مێژووی نزیکەی ٣٠ ساڵی وێب و زیاتر لە ١ تریلیۆن لاپەڕەی وێب لە ڕێگەی ئەو خزمەتگوزارییەوە بەردەستە.

## زانیاریی تەکنیکی

نەرمەکاڵای وەیباک مەشین بۆ گەڕان بەناو وێب و هەڵگرتنی ئەو لاپەڕە و پەڕگانە بەکاردێت کە بە شێوەی گشتی دەستپێگەیشتوون. بەڵام ئەم ئەرشیڤە هەموو ناوەڕۆکی ئینتەرنێت ناگرێتەوە؛ لاپەڕەکانی پێویست بە تێپەڕەوشە، لاپەڕەکانی پشت فۆڕم، لاپەڕەکانی سەر ڕاژەی پارێزراو، یان ئەو ماڵپەڕانەی بەهۆی داواکاریی خاوەن ماڵپەڕ یان ڕێکخستنەکانی ڕۆبۆتەوە وەدەرنراون، لەوانەیە ئەرشیڤ نەکرێن. بۆیە هەندێک وەشانی ئەرشیڤکراوی ماڵپەڕەکان تەواو نابێت؛ بۆ نموونە، وێنە، بەستەر یان پەڕگەیەک ئەگەر لە ڕاژەکانی ئەرشیڤدا نەبووبێت، لە لاپەڕەی ئەرشیڤکراودا دیار نابێت، و لاپەڕەکانی جاڤاسکریپت، فۆڕم یان توخمەکانی پێویستیان بە پەیوەندی بە ڕاژەی بنەڕەتی هەبێت زۆرجار بە تەواوی کار ناکەن.

گرتەکانی وەیباک مەشین لە چەندین سەرچاوەوە دێن؛ ئەرشیڤی ئینتەرنێت دەڵێت هەموو ڕۆژێک سەدان گەڕانی وێب بەشداری لە گرتەکانی بەردەست لە وەیباک مەشین دەکەن. بەکارهێنەرانیش دەتوانن لە ڕێگەی تایبەتمەندیی «Save Page Now»ەوە لاپەڕەیەک بۆ جارێک هەڵبگرن، بەڵام ئەم کارە بە تەنیا ئەو لاپەڕەیە هەڵدەگرێت و لاپەڕەکە بە خۆکاری ناخاتە ناو گەڕانەکانی داهاتووەوە. هەروەها خزمەتگوزاریی «Archive-It» ڕێگە بە دامەزراوەکان دەدات کۆمەڵەی ئەرشیڤی دیجیتاڵیی تایبەت بە خۆیان دروست بکەن، بەڕێوەیان ببەن و بگەڕێن؛ ئەو کۆمەڵانە لە ناوەندی داتای ئەرشیڤی ئینتەرنێتدا هەڵدەگیرێن و بە شێوەی بنەڕەتی بۆ گشتی بەردەستن. لە ساڵی ٢٠٢٠دا، ئەرشیڤی ئینتەرنێت و کڵاودفلێر هاوکارییەکیان ڕاگەیاند کە لە ڕێگەی خزمەتگوزاریی «Always Online»ی کڵاودفلێرەوە هەندێک URL بە خۆکاری بۆ وەیباک مەشین بنێردرێن و ئەرشیڤ بکرێن.

لاپەڕە ئەرشیڤکراوەکان لە وەیباک مەشین بە ناونیشانی کاتمۆردار پیشان دەدرێن؛ ئەو ژمارەیەی لە ناوەڕاستی URL ـە ئەرشیڤکراوەکەدا دێت بە شێوەی ساڵ، مانگ، ڕۆژ، کاتژمێر، خولەک و چرکە دەخوێنرێتەوە. کاتێک بەستەر یان سەرچاوەیەکی ناو لاپەڕەیەکی ئەرشیڤکراو نەبووبێت، وەیباک مەشین زۆرجار نزیکترین گرتەی کاتی بۆ ئەو سەرچاوەیە دەهێنێتەوە، و ئەگەر هیچ گرتەیەک نەبووبێت لەوانەیە هەوڵ بدات سەرچاوەکە لە وێبی زیندووەوە بهێنێت.

## بەکارهێنانەکان

وەیباک مەشین لە دوای کردنەوەی بۆ بەکارهێنانی گشتی لە ساڵی ٢٠٠١دا، بووەتە سەرچاوەیەکی گرنگ بۆ توێژینەوەی زانستی، ڕۆژنامەوانی، پشتڕاستکردنەوە و پاراستنی بەڵگەی دیجیتاڵ. توێژەران ئەم خزمەتگوزارییەیان بۆ لێکۆڵینەوە لە شێوازی کۆکردنەوە و هەڵگرتنی داتای وێب بەکارهێناوە، هەروەها بۆ خوێندنەوەی ئەو لاپەڕانەی لە ناو ئەرشیڤەکەدا پارێزراون. بە پێی توێژینەوەیەکی ساڵی ٢٠١٦، تا ساڵی ٢٠١٣ نزیکەی ٣٥٠ بابەتی زانستی دەربارەی وەیباک مەشین نووسرابوون، بە تایبەتی لە بوارەکانی تەکنەلۆژیای زانیاری، زانستی کتێبخانە و زانستە کۆمەڵایەتییەکاندا.

یەکێک لە بەکارهێنانە گرنگەکانی وەیباک مەشین پاراستنی بەستەرەکانی وێبە. کاتێک لاپەڕەیەک ئەرشیڤ دەکرێت، زۆرجار بەستەرەکانی ناویش بە شێوەیەک دەمێنن کە دوای مردنی بەستەری بنەڕەتی یان گۆڕانی ناوەڕۆکەکەش بتوانرێت بگەڕێنرێنەوە. توێژینەوەیەک لەسەر ڕۆڵی وەیباک مەشین لە گەڕاندنەوەی URL ـە ونبووەکان لە بڵاوکراوە زانستییە ئۆنلاینەکاندا دەرخستووە کە ئەم خزمەتگوزارییە توانیویەتی بەشێکی بەرچاو لە بەستەرە مردووەکان بگەڕێنێتەوە.

ڕۆژنامەوانان، توێژەران و نووسەرانی ویکیپیدیا وەیباک مەشین بۆ بینینی ماڵپەڕە مردووەکان، وەشانی کۆنی ڕاپۆرتە هەواڵییەکان و گۆڕانکارییەکانی ناوەڕۆکی ماڵپەڕەکان بەکاردەهێنن. لە ویکیپیدیا، وەیباک مەشین بە تایبەتی بۆ پاراستنی سەرچاوەکان و کەمکردنەوەی کاریگەریی «بەستەری مردوو» گرنگە؛ ئەرشیڤی ئینتەرنێت دەڵێت بۆ ماوەی زیاتر لە پێنج ساڵ، نزیکەی هەموو URL ـێکی ئاماژە پێکراو لە نزیکەی ٣٠٠ ماڵپەڕی ویکیپیدیا بە خێرایی ئەرشیڤ کراوە کاتێک زیاد کراون یان گۆڕدراون.

وەیباک مەشین هەروەها بۆ دروستکردنی بەستەری جێگیر بۆ لاپەڕەکانی وێب بەکاردێت. لە ساڵی ٢٠١٣دا، ئەرشیڤی ئینتەرنێت تایبەتمەندیی «Save Page Now»ی زیاد کرد، کە ڕێگە بە هەر بەکارهێنەرێک دەدات لاپەڕەیەکی وێب بە خێرایی ئەرشیڤ بکات و بەستەرێکی جێگیری بۆ وەرگرێت. لە ساڵی ٢٠٢٠دا، ئەرشیڤی ئینتەرنێت و کڵاودفلێر هاوکارییەکیان ڕاگەیاند کە بەپێی ئەوە، URL ـە نوێیەکانی ماڵپەڕە بەکارهێنەرانی خزمەتگوزاریی «Always Online» دەنێردرێن بۆ وەیباک مەشین بۆ ئەرشیڤکردن؛ وەشانی ئەرشیڤکراوی ئەو URL ـانە دواتر بۆ هەموو بەکارهێنەرانی وەیباک مەشین بەردەست دەبێت.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی کۆمپیوتەر
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی ئینتەرنێت
* ھێمای دەروازەدەروازەی زانستی کۆمپیوتەر