Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# شەمشەمەکوێرە

**شەمشەمەکوێرە** (بە ئینگلیزی: Bat) ئاژەڵێکی شیردەرن بە ڕیزبەندی شیرۆپتێرا. شەمشەمەکوێرە شەوانەن-ئەوان لە شەواندا چالاکن تا بەرەبەیان، و لە ڕۆژدا دەخەون.

زۆربەیان ئیکۆلۆکەیشن بەکاردەھێنن بۆ گرتنی نێچیرەکان و دۆزینەوەی ڕێگای خۆیان. شەمشەمەکوێرەکان زۆربەی جار لە ئەشکەوت یان درەختەکاندا دەژین، لە باکووری ئەمریکا و لە ئەورووپا ھەندێک جار لە خانوو یان باڕەکانی خەڵکدا دەژین، ھەروەھا ئەوان ئاژەڵێکی پارێزراون لە بەریتانیا. وە هەروەها شەمشەمە کوێرەکان تاکە شیردەرن کە بتوانن بفڕن.
زۆربەی شەمشەمە کوێرەکان مێروو گیانەوەرە بچوکەکان دەخۆن وە هەندێکیان خوێنی باڵندەو شیردەرەکان دەمژن
هەندێکیشیان میوەو شلەی گوڵەکان دەمژن

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Bat»، ویکیپیدیای ئینگلیزی سادە. سەردان لە ٢٨ی ئازاری ٢٠٢٢.

* ھێمای دەروازەدەروازەی گیانلەبەران
* دەروازەی باڵندەکان
# شەڕی ڕووباری کالکا

| شەڕی ڕووباری کالکا |
| --- |
| بەشێک لە داگیرکاری مەغۆلییەکان لە کیێڤی ڕووس |
|  تیرهاوێژانی مەغۆلی |
|

|  |  |
| --- | --- |
| ڕێکەوت | 31ی مایۆی 1223 |
| شوێن | ڕووباری کالکا (ئوکرانیای ئێستا)﻿ / ﻿ |
| ئەنجام |
بردنەوەی ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل |

 |
| شەڕکەرەکان |
|
ئیمپراتۆریەتیی مەغۆل هۆزی برۆدینکی ڕووس |
ویلایەتی کیێڤ  ویلایەتی گالیسیا و ڤولینیا ویلایەتی چێرنیگۆڤ ویلایەتی سمۆلێنسک کومانەکان |
| فەرماندە و سەرکردەکان |
|
جێبێ سوبوتای |
مستیسلاڤی بوێر مستیسلاڤی دووەم مستیسلاڤی سێهەم دانیێل پادشای گالیسیا |
| ھێز |
|
20,000–23,000 سەرباز |
8,000–80,000 سەرباز |
| زەرەر و زیانە گیانییەکان |
|
نەزانراو |
نزیکەی ٪٩٠ـی ڕووسەکان. |

**شەڕی ڕووباری کالکا** (بە ئوکراینی: Битва на річці Калка) بریتیبوو لە شەڕێک لەنێوان ئیمپڕاتۆریەتی مەغۆل بە سەرکردایەتی جێىێ و سوبوتای دژی ویلایەتەکانی ئەوکاتی ڕووس لەنێوانیاندا کیێڤ و گالیسیا و کومانەکان. شەڕەکە لە 31ی مایۆی 1223 ئەنجامدرا لەنزیک ڕووباری کالکا کەوا دەکاتە دۆنێتسک، ئوکراینای ئەمڕۆ. جەنگەکەش بە سەرکەوتنی مەغۆلەکان بەکۆتا هات.

دوای داگیرکردنی ناوەڕاستی ئاسیا لەلایەن مەغۆلەکان و شکستی ئیمپراتۆریەتی خەوارزمیەکان، هێزەکانی مەغۆل هەنگاویان نا بەرەو عێڕاقی عەجەم. هەریەک لە جێبێ و سوباتای داوایان لە جەنگیزخان کرد مۆڵەتی ئەوەیان پێبدات کەوا بەرەو قەوقازیش بڕۆن و درێژە بە داگیرکارەکانیان بدەن. لەوکاتەی چاوەڕوانی وەڵامی ئەوییان دەکرد، هێرشیان کردە سەر ئیمپڕاتۆریەتی جۆرجیا و هەریەک لە جۆرجیا و ئەرمینیای ئەمڕۆیان داگیرکرد. دوای بەدەستهێنانی مۆڵەتی جەنگیزخان مەغۆلەکان هەنگاویان نا بەرەو کیێڤی ڕووس. لەوێ مەغۆلەکان بەتەواوەتی لەژێر ‌هەڕەشەدابوون بەهۆی کەمی سەربازانیان بەرامبەر ڕووسەکان کەوا مستیسلاڤی بوێر سەرکردایەتی دەکردن.

لە سەرەتادا هێزەکانی ڕووس توانییان سەرکەوتنێکی کاتی بەدەستبهێنن و مەغۆلەکان دەستیانکرد بە کشانەوە و ئەم کشانەوەیە چەندین ڕۆژی خایاند تا ئەوکاتەی گەیشتنە نزیک ڕووباری کالکا. لەوێ مەغۆلەکان پێکهاتەیەکی گرینگیان داڕشت بۆ ڕووبەروبوونەوەی ڕووسەکان لەنزیک ڕووبارەکە. ئەوکاتەی مستیسلاڤ گەیشتە نزیک ڕووبارەکە، سەرەڕای ئەوەی هێشتا سوپاکەی بەتەواوەتی لەگەڵی نەبوون، بڕیاریدا هێرش بکاتە سەر مەغۆلەکان بەوپێیەی وایدەزانی ئەوان هێشتا لە کشانەوەدان. بەڵام مەغۆلەکان توانییان کەمبوونەوەی ژمارەی ڕووسەکان بەشێوەیەکی کاتی بقۆزنەوە و سوپاکەیان ببەزێنن. مستیسلاڤی کیێڤ توانی دەربازی بێت و خۆی گەیاندە کەمپێکی خۆیان. مەغۆلەکان دوای کەوتن و دوای سێ ڕۆژ شەڕکردن، بڕیاری خۆبەدەستەوەدانیدا بە مەرجی ئازادکردنیان، بەڵام هەر کە چەکیان دانا مەغۆلەکان سەرجەمیانیان کوشت، سەرەڕای ئەمەش مستیسلاڤی بوێر خۆی دەرباز کرد و مەغۆلەکانیش براوە بوون و چوونەوە ڕیزی جەنگیزخان بۆ ئەوەی خۆیان بۆ هێرشی گەورەتر ئامادە بکەن.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئوکراینا
* دەروازەی شەڕ
* دەروازەی ڕووسیا
# بازاڕی نوێپێگەیشتوو

| بازاڕی نوێپێگەیشتوو |
| --- |
| لقی | بازاڕ |
| بەشێکە لە | emerging economy |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**بازاڕی نوێپێگەیشتوو** (**ئی ئێم**، ھەروەھا وڵاتێکی نوێپێگەیشتوو یان ئابوورییەکی نوێپێگەیشتوو) بازاڕێکە کە ھەندێک تایبەتمەندیی بازاڕێکی گەشەسەندووی ھەیە، بەڵام بەتەواوی ناگاتە پێوەرەکانی ئەو. ئەمە ئەو بازاڕانە دەگرێتەوە کە لەوانەیە لە داھاتوودا ببنە بازاڕی گەشەسەندوو یان لە ڕابردوودا وابووبن. زاراوەی «بازاڕی پێشەنگ» بەگشتی بۆ وڵاتانی پەرەئەستێن بەکاردێت کە بازاڕی سەرمایەی بچووکتر، پڕ مەترسیتر، یان کەم نەختینەترن لە «نوێپێگەیشتووەکان». تا ساڵی ٢٠٢٥، ئابووری چین و ھیندستان بە گەورەترین بازاڕە نوێپێگەیشتووەکان دادەنرێن. دە گەورەترین ئابوورییە نوێپێگەیشتووەکان بەپێی جی دی پیی ناوکی بریتین لە ٤ وڵات لە ٩ وڵاتەکەی بریکس (بەڕازیل، ڕووسیا، ھیندستان، و چین) لەگەڵ مەکسیک، کۆریای باشوور، ئیندۆنیزیا، تورکیا، عەرەبستانی سعوودی، و پۆڵەندا. تێدابوونی کۆریای باشوور، پۆڵەندا، و ھەندێک جار تایوان جێگەی مشتومڕە، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە چیتر لەلایەن ئای ئێم ئێف و بانکی جیھانییەوە وەک بازاڕی نوێپێگەیشتوو دانانرێن (بۆ کۆریا و تایوان). ئەگەر کۆریای باشوور، پۆڵەندا و/یان تایوان دەرکەین، ئەم لیستەی دە بازاڕە نوێپێگەیشتووە پێشەنگەکە ئەرژەنتین و تایلەند دەگرێتەوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ئابووری
# ١٩٦٦

|  |  |
| --- | --- |
| ھەزارە: | ھەزارەی ٢ـەم |
| سەدەکان: | سەدەی ١٩ – **سەدەی ٢٠** – سەدەی ٢١ |
| ساڵەکان: | ١٩٦٣ ١٩٦٤ ١٩٦٥ – **١٩٦٦** – ١٩٦٧ ١٩٦٨ ١٩٦٩ |

١٩٦٦ لە ڕۆژژمێرەکانی تر| ڕۆژژمێری کوردی | ٢٦٦٥–٢٦٦٦ |
| ڕۆژژمێری ئێرانی | ١٣٤٤–١٣٤٥ |
| ڕۆژژمێری زایینی | ١٩٦٦ *MCMLXVI* |
| ڕۆژژمێری ئەتیوبیایی | ١٩٥٨–١٩٥٩ |
| ڕۆژژمێری ئەرمەنی | ١٤١٥ ԹՎ ՌՆԺԵ |
| ڕۆژژمێری کۆچی | ١٣٨٥–١٣٨٦ |
| ڕۆژژمێری ئیگبۆ | ٩٦٦–٩٦٧ |
| ڕۆژژمێری ئاشووری | ٦٧١٦ |
| ڕۆژژمێری بەربەری | ٢٩١٦ |
| ڕۆژژمێری بەنگالی | ١٣٧٣ |
| ڕۆژژمێری بەھایی | ١٢٢–١٢٣ |
| ڕۆژژمێری بودایی | ٢٥١٠ |
| ڕۆژژمێری بیزەنتی | ٧٤٧٤–٧٤٧٥ |
| ڕۆژژمێری شیوش | ٥٥ |
| ڕۆژژمێری چینی | 乙巳年 (دار مار) ٤٦٦٢ یان ٤٦٠٢     *— تا —* 丙午年 (ئاگر ئەسپ) ٤٦٦٣ یان ٤٦٠٣ |
| ڕۆژژمێری ھەتاویی تایلەندی | ٢٥٠٩ |
| ڕۆژژمێری دیسکۆردی | ٣١٣٢ |
| ڕۆژژمێری ژاپۆنی | Shōwa ٤١ (昭和４１年) |
| ڕۆژژمێری جولیانی | زایینی کەم ١٣ ڕۆژ |
| ڕۆژژمێری بێرمەیی | ١٣٢٨ |
| ڕۆژژمێری عیبری | ٥٧٢٦–٥٧٢٧ |
| ڕۆژژمێری قبتی | ١٦٨٢–١٦٨٣ |
| ڕۆژژمێری کۆری | ٤٢٩٩ |
| ڕۆژژمێری مینگوو | ڕۆژژمێری کۆماری چین ٥٥ 民國٥٥年 |
| ڕۆژژمێری ھۆڵۆسن | ١١٩٦٦ |
| ڕۆژژمێرە ھیندووەکان |  |
|  - *ڤیکرام سامڤات* | ٢٠٢٢–٢٠٢٣ |
|  - *شاکا سامڤات* | ١٨٨٨–١٨٨٩ |
|  - *کاڵی یوگا* | ٥٠٦٧–٥٠٦٨ |
| لە دروستبوونی ڕۆما | ٢٧١٩ |
| ساڵی فەرمانڕەواییی بەریتانیا | ١٤ ئێلیزابێتی\_دووەم – ١٥ ئێلیزابێتی\_دووەم |
| ئەم سندووقە: * بینین
* وتووێژ
* دەستکاری
 |

ساڵی **١٩٦٦** لە ڕۆژژمێری زایینیدا.

## ڕووداوەکان

* ٣٠ی ئەیلوول  : سەربەخۆیی بۆتسوانا
* ٣٠ی تشرینی دووەم  : سەربەخۆیی باربادۆس

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
# ڕۆژژمێری چینی

Chinese Calendar of 2017
لاپەڕەیەک لە ڕۆژژمێری چینی
**ڕۆژژمێری چینی**، جۆرێک ڕۆژژمێری ھەتاوی-مانگییە، واتە ھاوکات ھەڵگری تایبەتمەندییەکانی ھەتاوی و مانگییە.
بەپێی ئەم ڕۆژژمێرە ھەر مانگ لە ڕۆژی ھیلالی (ھێڤکی) مانگی نوێوە دەست پێ دەکا. دەسپێکی ساڵی چینیش بەپێی شوێنی مانگ دیاری دەکرێ، واتە ئەو کاتەی مانگ دەکەوێتە نێوان ھەڵگەڕانەوەی زستانی (کورتترین ڕۆژی ساڵ و شەوی یەڵدا) و ھاوسانیی بەھاری.
بە فەرمی لە وڵاتی چیندا ڕۆژژمێری زایینی دانراوە بەڵام ڕۆژژمێری چینیش بۆ بۆنە و جێژن و پشووەکان کەڵکی لێ وەردەگیرێ.
سەرەتای ساڵی نوێی چینی دەکەوێتە نێوان ٢١ی کانوونی دووەم و ٢١ی شوبات. ڕۆژژمێری ئاماژەپێدراو ١٢ مانگی قەمەری ھەیە و ھەر مانگەش لە نیوەشەوی ئەو ڕۆژەوە کە مانگ تاریک دەبێت دەست پێدەکا. ھەر مانگ ٢٩ یان ٣٠ ڕۆژە و ھەر چەند ساڵ یەک جار مانگێک زیاد دەکرێتە سەر مانگە ئاساییەکانی ڕۆژژمێرەکە تا ڕۆژژمێری چینی بەرامبەری لەگەڵ ڕۆژژمێری ھەتاوی لە باری زەمەنەوە بکات.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «گاه‌شماری چینی»، ویکیپیدیای فارسی. سەردان لە ٣١ ئابی ٢٠١٨.

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی چین
* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
# میلارد فلیمۆر

| میلارد فلیمۆر |
| --- |
|  |
| Millard Fillmore  |
| لەدایکبوون | ٧ی کانوونی دووەمی ١٨٠٠  Summerhill  |
| مەرگ | ٨ی ئازاری ١٨٧٤  (٧٤ ساڵ ژیاوە) بەفاڵۆ  |
| گۆڕ | Forest Lawn Cemetery  |
| پیشە | سیاسەتوان، پارێزەر، کەسایەتی دەوڵەت، دادوەر، سەرۆکی کۆمار  |
| حیزب | Know Nothing Party، Whig Party  |
| ھاوسەر | Abigail Fillmore، Caroline C. Fillmore  |
| مناڵ | Mary Abigail Fillmore، Millard Powers Fillmore  |
| باوان | * Nathaniel Fillmore
* Phoebe Millard
 |
| خێزان | Charles Dewitt Fillmore، Darius Ingraham Fillmore  |
| واژوو |
|  |
| پلە | سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان (١٨٥٠–١٨٥٣)، ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (١٨٣٧–١٨٤٣)، جێگری سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان (١٨٤٩–١٨٥٠)، ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (١٨٣٣–١٨٣٥)، ئەندامی ئەنجومەنی ویلایەتی نیوویۆرک (١٨٢٩–١٨٣١)، board member (١٨٤٩–١٨٥٠)  |

**میلارد فیلمۆر** (بە ئینگلیزی: Millard Fillmore؛ ٧ی کانوونی دووەمی ١٨٠٠ – ٨ی ئازاری ١٨٧٤) ١٣یەمین سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (١٨٥٠–١٨٥٣)ە، دوا ئەندامی پارتی ڕاستڕەو بوو کە گەیشتە کۆشکی سپی. فیلمۆر ئەندامی کۆنگرێسی پێشووی خەڵکی نیویۆرکە و لە ساڵی ١٨٤٨ بە جێگری سەرۆک ھەڵبژێردراوە و دوای ئەوەی زاکاری تەیلەر لە ناکاو کۆچی دوایی کرد، دەست بەکار بوو. فیلمۆر ڕۆڵێکی سەرەکی ھەبوو لە گەیشتن بە ڕێکەوتنەکەی ساڵی ١٨٥٠، ئەو ڕێککەوتنەی کە بووە ھۆی ئاگربەستێکی کورت لە ناکۆکی لەسەر کۆیلایەتی. بۆ ماوەی سێ ساڵ سەرۆکی ئەمریکا بوو.

## سەرچاوەکان

* میلارد فلیمۆر ١٨ی ئایاری ٢٠٢٠ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* کارەکانی میلارد فلیمۆر لە پڕۆژەی گەتنبێرگ
* کارەکانی میلارد فلیمۆر لە ئەرشیڤی ئینتەرنێت

کارەکانی میلارد فلیمۆر لە لایبریڤۆکس (دۆمەینی گشتی پەرتووکە دەنگییەکان)

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
# نیبراسکا

| نیبراسکا |
| --- |
| بە ئینگلیزی: State of Nebraska |
|  |
| بەشێکە لە | ویلایەتە یەکگرتووە پێکلکاوەکان |
| دامەزران | ١ی ئازاری ١٨٦٧ |
| ناو بە زمانی فەرمی | Nebraska |
| ناسناو | Cornhusker State |
| کورتەناو | NE، Nebr.، Neb. |
| ئەرشیڤەکان لە | History Nebraska |
| ناونراوە لەدوای | Platte River |
| ناسناوی خەڵک | Nebraskan، Nebraskano |
| زمانی فەرمی | زمانی ئینگلیزی |
| سروودی نیشتمانی | Beautiful Nebraska |
| دروشم بە کوردی | Equality before the law |
| دروشم | Equality before the law |
| کیشوەر | ئەمریکای باکوور |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| پایتەخت | لینکۆڵن، نیبراسکا |
| دابەشکاریی کارگێڕی | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| ناوچەی کاتی | UTC−07:00، ئەمریکا/شیکاگۆ |
| پێداچوونی ناوچەیی | Ioway Reservation |
| پۆتانی شوێن | ٤١°٣٠′٠″N ١٠٠°٠′٠″W |
| Coordinates of geographic center | ٤١°٣٢′١٦″N ٩٩°٤٧′٤٢″W |
| Coordinates of northernmost point | ٤٣°٠′٠″N ١٠٠°٠′٠″W |
| بەرزترین خاڵ | Panorama Point |
| نزمترین خاڵ | Missouri River |
| نووسینگەی بەڕێوەبردن | Governor of Nebraska |
| سەرۆک | Jim Pillen |
| دەسەڵات | State of Nebraska |
| ئەنجومەنی یاسادانەر | Nebraska Legislature |
| دەسەڵاتی دادوەری باڵا | Nebraska Supreme Court |
| دانیشتووان | ١٬٩٦١٬٥٠٤ |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ٧٩٠ مەتر |
| دەقی بنەڕەتی | Nebraska Constitution of 1866 |
| زمانەکان | Dakota، وینێباگۆ، Omaha–Ponca، Lakota، Sac-Fox-Kickapoo |
| ڕووبەر | ٢٠٠٬٥٢٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| وێبگە |  |
| ھاشتاگ | Nebraska |
| وەسفی ئاڵا | flag of Nebraska |
| مۆر (نیشانە) | Seal of Nebraska |
| جوگرافیای ئەم بابەتە | geography of Nebraska |
| شوێنەوارەکان | National Register of Historic Places listings in Nebraska |
| ئابووری بابەت | economy of Nebraska |
| دیمۆگرافیای بابەت | demographics of Nebraska |
| ئاستی زوومکردنی نەخشەی شەقامی کراوە | 6 |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**نێبراسکا** (بە ئینگلیزی: Nebraska) ویلایەتێکە کە دەکەوێتە ڕووبەری دەشتی ئێسکداراوە و ڕۆژئاوای ناوەند لە
سنوردارە لەگەڵ ویلایەتەکانی داکۆتای باشوور ھەتا باکوور، ئایۆوا لە ڕۆژھەڵات و میزوری ھەتا باشووری ڕۆژھەڵات، و ڕووباری میزوری لە ڕۆژھەڵاتی سرووشتی، و کانزاس ھەتا باشوور، کۆلۆرادۆ ھەتا باشووری ڕۆژاوا و وایۆمینگ ھەتا ڕۆژاوا. پێوەر دەکرێت ڕووبەرەکەی زیاتر لە ٧٧٫٢٢٠ میل چوارگۆشە (٢٠٠٫٠٠٠ کم چوارگۆشە) و ژمارەی دانیشتووانی پێوەر دەکرێت نزیک ١٫٩ ملیۆن بێت، پایتەختی ویلایەتەکە شاری لینکۆڵنە، گەورەترین شاری ویلایەتەکە ئۆماھایە، کە دەکەوێتە سەر ڕووباری میزوری.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Nebraska»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٢ی نیسانی ٢٠٢٠.

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا