# جوو

ئەم وتارە سەبارەت بە **جوولەکەکان** نووسراوە. بۆ بینینی وتارە هاوشێوەکان بڕوانە **جوولەکە (ڕوونکردنەوە)**.

جووەکان – جوولەکەکان
יהודים| ئەستێرەکانی داوود ھێمایەک بۆ جووەکان
██ ئیسرائیل
██ ١٬٠٠٠٬٠٠٠+
██ ١٠٠٬٠٠٠+
██ ١٠٬٠٠٠+
██ ١٬٠٠٠+ |
| ژمارەی سەرجەمی دانیشتووان |
| **١٣٬٧٤٦٬١٠٠ – ١٧٬٩٣٦٬٤٠٠** |
| ناوچەکان بە ژمارەی دانیشتووانی بەرچاو |
|  ئیسرائیل | ٦٬٠٤٢٬٠٠٠ |
|  ویلایەتە یەکگرتووەکان | ٥٬٧٠٠٬٠٠٠ |
|  فەڕەنسا | ٤٨٠٬٠٠٠ |
|  کەنەدا | ٣٧٥٬٠٠٠ |
|  شانشینی یەکگرتوو | ٢٩١٬٠٠٠ |
|  ڕووسیا | ١٩٤٬٠٠٠ – ٥٠٠٬٠٠٠ |
|  ئەرژەنتین | ١٨٢٬٣٠٠ |
|  ئەڵمانیا | ١١٩٬٠٠٠ |
|  ئوسترالیا | ١٠٧٬٥٠٠ |
|  بەڕازیل | ٩٥٬٣٠٠ |
|  ئەفریقای باشوور | ٧٠٬٨٠٠ |
|  ئوکراینا | ٦٧٬٠٠٠ – ٢٠٠٬٠٠٠ |
|  مەجارستان | ٤٨٬٦٠٠ |
|  مەکسیک | ٣٩٬٤٠٠ |
|  بەلجیکا | ٣٠٬٣٠٠ |
|  ھۆڵەندا | ٣٠٬٠٠٠ |
|  ئیتاڵیا | ٢٨٬٤٠٠ |
|  تورکیا | ٢٦٬٠٠٠ |
|  ئێران | ٢٥٬٠٠٠ |
| وڵاتەکانی تر | ٢٥٠٬٢٠٠ |
| زمانەکان |
| * عیبری
* ئینگلیزی
* ڕووسی
 |
| ئایین |
|  جوولەکایەتی |
| گرووپە ڕەگەزییە پێوەندیدارەکان |
| خەڵکەکانی شام، عەرەبەکان، ئاشوورییەکان  |

**جوو**، **جوولەکە** یان **یەھوود** (بە عیبری: יהודים)، بەپێی سەرچاوەکانی مێژوو ئەم گەلە بۆ نەوەکانی پەیامبەر یەعقووب دادەنرێن، نەوەکانی ئەم گەلە سەر بە ئایینی جوولەکەکان کە سەر بەپەیامی مووسایە.

## سەرچاوەی جوولەکەکان

بەپێی شوێنەوارناسی، جوولەکەکان نەوەی کەنعانییەکانن کە لە وڵاتانی ڕۆژھەڵاتدا نیشتەجێ بوون. بەگوێرەی تەورات، بنەچەی جوولەکەکان دەگەڕێتەوە بۆ ئیبراھیم و دوای ئەو ئیسحاقی کوڕی و دوای ئەویش یەعقووبی کوڕی و دوازدە منداڵەکەی و لەنێویاندا نەوەی ئیسرائیل ھاتوون کە لە میسری کۆندا ژیاون و پاشان گواسترانەو بۆ بیابانی سینا، لەوێ تەورات لەلایەن خوداوە لەسەر دەستی موسا پێیان بەخشرا.

نەوەکانی ئیسرائیل بە عیبرانییەکان ناسراو بوون بەھۆی باوکیان ئیبراھیم کە بە زمانی عیبری و پەڕینەوەی لە ڕووبارێکەوە لە خاکی ئاشوورەوە ناسرابوو و جوولەکەکان ئەوانەن کە شوێن موسا کەوتوون و باوەڕیان بە ئایینی جوولەکە ھەیە، کە بنەچەیەکی ئایینییە و بنەچەیەکی نەتەوەیی نییە، بەڵام موسا تەنیا بۆ نەوەکانی ئیسرائیل نێردراوە و لەو کاتەدا دوازدە ھۆز بوون، نەوەکانی یووسف و ئەو براکانی کە بە گوێرەی ڕاڤەکارانی تەورات لە میسر نیشتەجێ بوون دوای ئەوەی یووسف بوو بە یەکێک لە کەسایەتییە دیارەکان تێیدا. تا خودا موسای پێغەمبەری لە نێوانیاندا نارد و ھەموویانی کۆکردەوە و ھانی جووەکانی دا کە میسر بەجێبھێڵن و بگەڕێنەوە بۆ زێدی پێغەمبەر یەعقووب و ئیسحاق، کە تێیدا ھۆزەکانی کەنعان ھەبوون کە بتیان دەپەرست و سەرپێچی فەرمانی خوادایان دەکرد، بۆیە بەپێی تەورات خودا خاکەکەی بەخشی بە نەوەکانی ئیسرائیل و ناوی لێنا خاکی ئیسرائیل.

## ناوەڕۆک

جوولەکایەتی لە ھەندێک لە تایبەتمەندییەکانی نەتەوە و ڕەگەز و ھەروەھا ئایین و چانددا ھاوبەشە، ئەمەش وا دەکات پێناسەی جوولەکە کەمێک جیاواز بێت بەپێی ئەوەی کە ئایا وەک ناسنامەی ئایینی بەکاردەھێندرێت یان نەتەوەیی. بەگشتی لە چاندی جوولەکە جیھانگەرییە ھاوچەرخەکاندا جوولەکەکان لە سێ کۆمەڵەدا پێناسە دەکرێن: ئەو کەسانەی کە لە خێزانێکی جوولەکەدا لەدایکبوون جا ئایینی جوولەکە پەیڕەو بکەن یاخود نا، و ئەوانەی کە ھەندێک زانیاری بنچینەییان ھەیە لەسەر باوباپیرە جوولەکەکانیان یان ڕەچەڵەکی دایکێکی جوولەکەیان ھەیە (ھەندێکجاریش ئەوانە لەخۆدەگرێت کە لە لایەنی باوکییەوە ڕەچەڵەکی جوولەکەیان ھەیە)، و ئەو کەسانەی کە ھیچ پاشخان و ڕەچەڵەکی جوولەکەیان نییە بەڵام بە فەرمی چوونەتە ناو ئایینی جوولەکە و شوێنەوتووین. لەکاتێکدا بەپێی یاسای جوولەکایەتی، بەتایبەتی بەپێی مەزھەبی جوولەکە ئۆرتۆدۆکسەکان، کەسێک بە جوولەکە دادەنرێت ئەگەر کوڕی ژنێکی بە بنەچە جوولەکە بێت.

## سەرکردایەتی ئایینی

یەک دەستەی کارگێڕی بۆ کۆمەڵگەی جوولەکە نییە، و نە یەک دەسەڵات بەرپرسیارە لە ڕێبازی ئایینی. بەڵکو لە ئاستی نێوخۆیی و نیشتمانی و نێونەتەوەییدا چەندین دامەزراوەی جیھانگەری و ئایینی جۆراوجۆر ھەن کە ڕۆڵی جیاواز دەگێڕن لە سەرکردایەتیکردنی کۆمەڵگەی جوولەکەکان و کارکردن بۆ ئەو دۆسییانەی کە بەلای جوولەکەکانەوە گرنگن.

## بەشدارییەکان

جوولەکەکان بەشدارییەکی زۆریان لە بواری بەرفراواندا کردووە، لەوانە زانست، ھونەر، ڕامیاری، بازرگانی. ھەرچەندە جوولەکەکان تەنیا ٠٫٢٪ی دانیشتووانی جیھان پێکدەھێنن، بەڵام زیاتر لە ٢٠٪ی براوەی خەڵاتی نۆبڵ جوولەکە بوون.

## کاریگەری کولتووری جوولەکە لەسەر جیھان

کولتووری جوولەکەکان کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر ئاستی جیھانی لە سەرانسەری بوارە جیاوازەکاندا ھەبووە، لەوانە ھونەر، زانست، فەلسەفە، کارگێڕی، دادپەروەری کۆمەڵایەتی و پەروەردە.

### ھونەر و ئەدەب

نووسەر و مۆسیقاژەن و ھونەرمەندە بەناوبانگەکانی جوولەکە وەک فرانز کافکا، مارک شاگال، مۆدیگیلیانی وێنەکێشی ئیتالی، و لیۆنار بێرنشتاین جێپەنجەی نەسڕاوەیان لەسەر بوارەکانی خۆیان بەجێھێشتووە، بە داھێنان و داھێنانەکانیان کولتووری جیھانییان دەوڵەمەند کردووە. م

### زانست و پزیشکی

زانا و پزیشکە دیارەکانی جوولەکە، لەوانە ئەلبەرت ئایینشتاین و جۆناس سالک، دۆزینەوە و پێشکەوتنی پێشکەوتوویان ئەنجامداوە، بەشدارییان لە پێشخستنی زانستی مرۆڤ و باشترکردنی تەندروستی گشتی لە سەرانسەری جیھاندا کردووە.

### فەلسەفە و ھزر

فەیلەسوفە جوولەکەکانی وەک باروخ سپینۆزا و مارتین بوبەر گوتاری فەلسەفی ڕۆژاوایان لە قاڵب داوە، پرسیارە قووڵەکانی ئەخلاق و میتافیزیک و بوونی مرۆڤیان لێکۆڵییەوە.

### کارگێڕی و داھێنان

خاوەنکارە جوولەکەکان ڕۆڵی سەرەکییان بینیوە لە داڕشتنی پیشەسازییەکانی وەک تەکنەلۆژیا و دارایی، کەسایەتییەکانی وەک سێرجی برین و مارک زوکەربێرگ شۆڕشیان لە دیمەنی دیجیتاڵیدا کردووە و گەشەی ئابوورییان ھانداوە.

### دادپەروەری کۆمەڵایەتی و چالاکی

تاک و ڕێکخراوە جوولەکەکان داکۆکیکارێکی دیار بوون بۆ مافە مەدەنییەکان، مافەکانی مرۆڤ و دۆزی دادپەروەری کۆمەڵایەتی، لەگەڵ سەرکردەکانی وەک ڕوت بەدەر گینسبێرگ و ئێلی ویزل ئیلھامبەخش بوون بۆ گۆڕانکاری و پێشکەوتن لەسەر ئاستی جیھانی.

### کۆمەڵگاکانی ڕەوەند

کۆمەڵگە جوولەکەکان لە ڕەوەندەکاندا بەشدارییان لە ھەمەجۆریی کولتووری گەلان کردووە لە سەرانسەری جیھاندا، بە نەریت و چێشتخانە و دەربڕینە ھونەرییەکانیان کولتوورە ناوخۆیییەکانیان دەوڵەمەند کردووە.

### پەروەردە و سکۆلەرشیپ

دامەزراوە پەروەردەیییەکان و زانایانی جوولەکەکان بەشدارییەکی بەرچاویان لە بواری ئەکادیمی و گوتاری فیکریدا کردووە، پەرەپێدانی توێژینەوە و داھێنان و فێربوون لە بوارە جیاوازەکاندا.

## ئایینی جوولەکە

نەوەکانی ئەم گەلە سەر بە ئایینی جوولەکەن کە سەر بەپەیامی مووسان، لەنێو جوولەکان دوو پەرتووک نێوبانگی ھەیە یەکەمیان تەورات و دووەمیش تەلەمودە کە لەلایەن حاخامەکانەوە نووسراوە.

## زمانی عیبری

زمانی عیبری زمانێکە لە بنەماڵەی زمانە سامییەکان کە خەڵکی کەونارای فەلەستین قسەیان پێدەکرد و ئێستاکە لە ئیسرائیلدا زمانی فەرمییە.

## بنیادی دەوڵەتی جوو

لە ١٤ی ئایاری ١٩٤٨، لەخاکی فەلەستین دەوڵەتی ئیسرائیل دامەزرا، ئەمەش بەیەکەم دەوڵەتی فەرمی بۆ جووەکان دادەنرێت.

## ئەمانەش ببینە

* مووسا
* ھۆلۆکۆست
* تیۆدۆر ھیرتزل
* حاخام

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی ئەرژەنتین
* دەروازەی ئەڵمانیا
* دەروازەی ئیسرائیل
* دەروازەی ئوسترالیا
* دەروازەی بەڕازیل
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
* دەروازەی ڕووسیا
* دەروازەی کەنەدا
* دەروازەی فەڕەنسا