Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ئەنگێلا مێرکڵ

| ئەنگێلا مێرکڵ  |
| --- |
| ئەنگێلا مێرکڵ لە ساڵی ٢٠١٩ |
| لەدایکبوون | ١٧ تەممووزی ١٩٥٤ ھامبورگ، باکووری ئەڵمانیا |
| نیشتەجێی | بەرلین |
| نەتەوە | ئەڵمانی |
| پەروەردە | پلەی دکتۆرا لە بواری کیمیا و فیزیک |
| پیشە | ڕاوێژکاری ئەڵمانیا |
| چالاکبوون | ٢٠٠٥ - تائێستا |
| حیزبی سیاسی | یەکێتیی دیموکراتی مەسیحی |
| ئایین | مەسیحییەت |
| وێبگە |  |
| واژوو |
|  |

**ئەنگێلا مێرکڵ** (لەدایکبووی ١٧ی تەممووزی ١٩٥٤، ھامبۆرگ لە باکووری ئەڵمانیا) یەکێکە لە کاندیداکانی یەکێتیی دیموکراتی مەسیحی، لە ٢٢ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥ تاوەکوو ٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ ڕاوێژکاری ئەڵمانیا بوو. مێرکڵ یەکەم ژنە کە ئەو پۆستەی وەرگرتووە. مێرکڵ لە شاری بەرلین ژیاوە و لە ناوەندی فیزیا و کیمیای شارەکە خوێندوویەتی پلە یا بڕوانامەی دکتۆراشی وەرگرتووە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەڵمانیا
* دەروازەی ژن
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی کیمیا
* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی سیاسەت
# ھێرشەکانی مزگەوتی کرایستچرچ

**هێرشەکانی مزگەوتی کرایستچرچ** دوو تەقەکردن تیرۆریستی مەسیحی بوون لە ١٥ی ئازاری ٢٠١٩، بۆ سەر دوو مزگەوت لە شاری کرایستچەرچ لە نیوزلەندا.هێرشەکان لەلایەن چەکدارێکی تاقانە ئەنجامدراوە کە لە کاتی نوێژی هەینیدا چووەتە ناو هەردوو مزگەوتەکە، کاتژمێر ١:٤٠ خولەکی پاشنیوەڕۆ لە مزگەوتی ئەلنوور لە گەڕەکی ڕیکارتۆن دەستیپێکردووە و کاتژمێر ١:٥٢ی پاشنیوەڕۆ لە ناوەندی ئیسلامی لینوود بەردەوام بووە. لە ئاکامدا ٥١ کەس گیانیان لەدەستدا و ٤٠ کەسیش بریندار بوون.

چەکدارەکە ناوی برێنتۆن هاریسۆن تارانتی تەمەن ٢٨ ساڵە و خەڵکی ئوسترالیایە. دوای ئەوەی ئۆتۆمبێلەکەی لەلایەن ئۆتۆمبێلێکی پۆلیسەوە کەوتە خوارەوە و لەکاتی لێخوڕینی بۆ مزگەوتی سێیەم لە شاری ئاشبێرتۆن دەستگیرکرا. باڵادەستی سپی پێست و توندڕەوی مەسیحی بوو.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئیسلام
* ھێمای دەروازەدەروازەی دەیەی ٢٠١٠
* دەروازەی نیوزیلاند
# کوو کڵەس کڵان

کوو کڵەس کڵان|  ئاڵای کوو کڵەس کڵان |
| In existence |
| 1st Klan | ١٨٦٥–١٨٧١ |
| 2nd Klan | ١٩١٥–١٩٤٤ |
| 3rd Klan | ١٩٤٦–ئێستا |
| ئەندامەکان |
| 2nd Klan | 3,000,000–6,000,000 (peaked in ١٩٢٤–١٩٢٥) |
| 3rd Klan | 5,000–8,000 |
| Properties |
| Political ideologies | * Nordicism
* Neo-Confederate (first and third Klans)
* White supremacy
* White nationalism
* Nativism (second and third Klans)
* Anti-immigration (second and third Klans)
* Anti-communism (second and third Klan)
* Christian terrorism
* Anti-Catholicism (second Klan)
* Prohibition (second Klan)
* Antisemitism (second and third Klans)
* Neo-fascism (third Klan)
* Neo-Nazism (third Klan)
* دژە-ئیسلام (third Klan)
* Anti-LGBT (third Klan)
 |
| Political position | Far-right |
| Espoused religion | * Protestantism (second Klan)
* Christian Identity (second and third Klans)
 |

ئەندامانی کوو کڵەس کڵان لە شەقامی واشنتن لە ساڵی ١٩٢٨
**کوو کڵەس کڵان** یان **کەی کەی کەی**، گرووپێکی تیرۆریستیی سپی پێست بوون کە خەریکی کوشتن و تیرۆر و ماڵسووتاندن و چەندین تاوانی تر بوون. لە نێوان ساڵانی (١٨٦٥–١٨٧٠) وەک قۆناغی یەکەم و ھەروەھا (١٩١٥–١٩٤٥) قۆناغی دووەم و لە ١٩٤٥یشەوە وەک قۆناغی سێیەم چالاکن.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئایین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
# کوشتنی بەکۆمەڵ

ھاووڵاتییانی مەدەنی پۆڵەندا لە کاتی ڕاپەڕینی وارشۆدا لەلایەن سەربازانی ئەڵمانیاوە کوژران (ئابی ١٩٤٤)
**کوشتنی بەکۆمەڵ** وەک لەلایەن زانای جینۆساید ئێروین ستۆب پێناسە کراوە، بریتییە لە «کوشتنی ئەندامانی گرووپێک بەبێ ئەوەی مەبەستی لەناوبردنی تەواوی گرووپەکە بێت یان کوشتنی ژمارەیەکی زۆر لە خەڵک بەبێ پێناسەیەکی ورد بۆ ئەندامێتی گرووپەکە.» ئەم دەستەواژەیە لەلایەن ژمارەیەک لە زانایانی جینۆسایدەوە بەکاردەھێنرێت چونکە دەستەواژەی «جینۆساید» (پێناسە توندەکەی) ڕووداوەکانی کوشتنی بەکۆمەڵ ناگرێتەوە کاتێک گرووپێکی نەتەوەیی یان ئایینی دیاریکراو نەکرێتە ئامانج، ھەروەھا کاتێک تاوانباران بەنیازی نەھێشتنی تەواوی گرووپەکە یان بەشێکی بەرچاوی نین. ئەم بابەتە بە پلەی یەکەم باس لەو نموونە جۆراوجۆرانە دەکات کە زانایانی جینۆساید بەکاریان دەھێنن بۆ ڕوونکردنەوە و پێشبینیکردنی سەرەتای ڕووداوەکانی کوشتنی بەکۆمەڵ.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی شەڕ
* دەروازەی کۆمەڵگا
# موسڵمان

چەند موسڵمانێک
**موسڵمان** (بە عەرەبی: مُسِلم) بە کەسێک دەوترێت کە باوەڕی بە یەک خودایی و قورئان ھەیە وەک کتێبی خوا، و شوێن پەیامەکانی پێغەمبەر محەممەد ️دەکەوێت و پەیڕەوی یاساکانی ئایینی ئیسلام دەکات.

زۆرینەی موسڵمانەکان لە ڕۆژھەڵاتی ناوین، ئەفریقا و ھەندێک لە وڵاتانی ئاسیا دەژین. لە ساڵی ۲۰۲۰دا ٢ ملیار موسڵمان لە جیھان بوو. زۆرینەی گەلی کورد موسڵمانن، بەڕێژەی ٩٠٪.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئایین
* دەروازەی ئیسلام
* دەروازەی محەممەد
# ھیسپانی و ئەمریکییە لاتینییەکان

**ھیسپانی و ئەمریکییە لاتینییەکان** (بە ئینگلیزی: Hispanic and Latino Americans) گرووپێکی نەتەوەیی- زمانەوانی ئەمریکییە کە ڕەگ و ڕیشەی دیمۆگرافییان دەگەڕێتەوە بۆ وڵاتانی ئەمریکای لاتین و ئیسپانیا. بە شێوەیەکی فراوانتر، ئەم گرووپە ھەموو ئەو کەسانە لە ئەمریکا دەگرێتەوە کە خۆیان وەک یان بە تەواوی یان بەشێکی ھیسپانی یان لاتینی دەناسێنن. ئیسپانییەکان لە ساڵی ٢٠١١دا ١٦٫٧٪ی دانیشتووانی ئەمریکایان پێکھێناوە و ٥٢ ملیۆن کەسیان ھەبووە. ڕێژەی گەشەکردنیان لە ساڵی ٢٠٠٠ تا ٢٠٠٧ ٢٨٫٧٪ بووە - سێ ھێندەی ڕێژەی گەشەی کۆی دانیشتووانی وڵاتەکە. لە ئەمریکا ٤١ ملیۆن کەس بە زمانی ئیسپانی قسە دەکەن. بەپێی ئامارەکان ١٣٪ی کۆی دانیشتووانی ئەم وڵاتەیە. دوازدە ملیۆن کەس لەم وڵاتەدا بە ھەردوو زمانی ئینگلیزی و ئیسپانی قسە دەکەن. بەم شێوەیە ئەمریکا دووەم وڵاتە کە زۆرترین ژمارەی زمانی ئیسپانی قسەکەری ھەیە و لە پێش ئیسپانیاوە کەوتووە. لە ساڵی ١٩٩٠ەوە ژمارەی ئەو کەسانەی کە زمانی ئیسپانی قسە دەکەن لە ئەمریکا زیاتر لە دوو ھێندە زیادی کردووە. ئەگەر ئەم ڕەوتە بەردەوام بێت، تەنانەت ژمارەی ئەو کەسانەی کە بە ئیسپانی قسە دەکەن لە ئەمریکادا لە ژمارەی مەکسیک زیاتر دەبێت. تەنانەت لە نێو خەڵکی نا لاتینیشدا، زمانی ئیسپانی بەناوبانگترین زمانی دووەمە لە ئەمریکا.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی زمان
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ئیسپانیا
* دەروازەی مێژوو
# کوشتاری پاریس ٢٠٢٢

| کوشتاری پاریس ٢٠٢٢ |
| --- |
| دیمەنێکی گشتی شەقامی ئینجییە لە یەکتربڕی شەقامەکە لەگەڵ شەقامی ڕوە دوو فۆبۆرگ سەنت دەنیس. |
| شوێن | شەقامی ئینجییەن لە دەھەمین ناوچەی پاریس |
| ڕێکەوت | ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢ |
| مردنەکان | ٣ |
| بریندارەکان | ٤ بە تۆمەتبارەکەوە |

لە ٢٣ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٢، سێ کەس کوژران و چوار کەسی تر بریندار بوون لە کاتی پەلامارێکی تیرۆریستی لە شەقامی ئینجییەن لە دەھەمین ناوچەی پاریس، فەڕەنسا.

شوێنەواری ھێرشی ڕەگەزپەرستی ڕاستڕەو لەلایەن لێکۆڵەرانەوە پەسەندکراوە دوای ئەوەی ئەنجامدەرەکە ڕای گەیاند کە ھاندەری ڕەگەزپەرستی بووە.

## پاشخان

لە کۆتایییەکانی سەدەی بیستەم و سەرەتای سەدەی بیست و یەکدا، تیرۆریستەکانی ئیسلامی، مەسیحی، فەڵەستینی، ئەرمەنی، جیاخوازەکان، چەپی توندڕە و ڕاستڕەوی توندڕەو ھێرشیان کردە سەر پاریس. ھێرشەکە لەکاتێکدا دێت کە توندوتیژیی ڕاستڕەوی لە فەڕەنسا زیاد دەکات.

## تەقەکردن

تەقەکردنەکە لە ناوەندێکی کولتووری کورد، چێشتخانەیەک، و قژفرۆشێک لە ناوچەی ١٠ی پاریس ڕوویدا. شایەتحاڵێک ڕای گەیاند کە تۆمەتبارەکە سەرەتا دەچێتە ناوەندی کولتووری، پاشان چێشتخانەکە، و سەرتاشخانەیەک پێش ئەوەی لەلایەن دوو ڕێبوارەوە بوەستێنرێت. یەکێکی تر تەقەکەرەکەی بە بێدەنگ و ھێمن وەسف کرد لەکاتی بەکارھێنانی چەکێکی بچووک (دەمانچە).

## قوربانییەکان

سێ کەس لە تەقەکردنەکەدا کوژران، سێ کەسی تریش بریندار بوون؛ یەکێکیان لە بارودۆخێکی مەترسیدار و دوو کەسی تر لە بارودۆخەیەکی کەمتر مەترسیدار. ھێرشبەرەکە دەمووچاوی بریندار بوو، پێش دەستگیرکردنی.

## تۆمەتبار

تاوانکارە گومانلێکراوەکە، ویلیام ئێم، پیاوێکی ٦٩ ساڵەی فەڕەنسی، لە ساڵی ١٩٥٣ لە مۆنترۆی لەدایکبووە. کارمەندێکی پێشووی ھێڵی شەمەندەفەری SNCF، پێشتر لە ساڵی ٢٠٢١ دەستگیر کرابوو بەھۆی ھێرشکردنە سەر کۆچبەران لە چادرەکاندا بە شمشێر، و لەژێر لێکۆڵینەوەدا بوو بەھۆی «توندوتیژی ڕەگەزپەرستی بە چەک».

وەزیری ناوخۆ جێرارد دارمانین ڕای گەیاند کە گومانلێکراوەکە بابەتێکی تۆمارکراو نەبوو کە پەیوەستە بە "ڕاستی توندڕەوی" و "نە ناسراو بە دەزگا ھەواڵگرییەکان و نە بە DGSI". وتیشی «بە ئاشکرا ھەوڵی ڕاوکردنی نامۆکان دەدا» و «بە تەنھا کاری دەکرد».

## پاش ڕووداوەکە

دوای ھێرشەکە، ھێزە پۆلیسییە زیادەکان فەرمانیان پێدرابوو بۆ پاراستنی شوێنە کوردەکان و دامەزراوە دیپلۆماسییەکانی تورکی، لەلایەن داواکاری گشتی پاریس لۆرێ بێکواو، کە ھەروەھا داوای لە سەرۆک و سەرۆک وەزیرانی فەڕەنسا کرد ڕێگە بە خەڵکی کورد بدەن خۆپیشاندان بکەن. لەماوەی سەردانێک بۆ شوێنی تەقەکردنەکە لەلایەن وەزیری ناوخۆی فەڕەنسا جێرارد دارمانین لە ٢٣ی کانوونی یەکەم، پۆلیس ڕووبەڕووی خۆپیشاندەران بووەوە کە کۆبوونەوە، بە گازی فرمێسکبڕین لە خۆپیشاندەراندا تەقەی لێکرا کە زۆربەیان ئاوارەی کورد بوون.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی دەیەی ٢٠٢٠
* دەروازەی فەڕەنسا
* ھێمای دەروازەدەروازەی پاریس
* دەروازەی کوردستان
# ڕاستڕەوی توندڕەو

| ڕاستڕەوی توندڕەو |
| --- |
|  |
| لقی | ڕاستڕەوی، extremism |
| بەشێکە لە | ڕاستڕەوی، شەبەنگی سیاسیی چەپ-ڕاست، ڕادیکالی سیاسی |
| لەسەر بنچینەی | organicism |
| بەرامبەر | سیاسەتی چەپی دوور |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

کۆمەڵەی بەرگری ئینگلیزی
**ڕاستڕەوی توندڕەو** زاراوەیەکی ڕامیارییە بۆ ڕەوتی ڕامیاری و لایەنەکان بۆ وەسفکردنی پێگەی خۆیان لەناو ژینگەی ڕامیاری خۆیاندا، چاودێرانی ڕامیاری ئەم دەستەواژەیە بۆ پارچە و لایەنە ڕامیارییەکان بەکاردەھێنن کە ناتوانرێت لە نێو ئەو کۆمەڵە ڕامیارییە ڕاستڕەوە نەریتییانە بن کە داوای پاراستنی نەریت و پەیڕەوی ناو کۆمەڵگا دەکەن. تاکە جیاوازی نێوان کۆمەڵە ڕاستڕەوە نەریتییەکان یان میانڕەوەکان و کۆمەڵە توندڕەوەکاندا ئەوەیە کە توندڕەوەکان داوای دەستوەردانی زۆرەملێ و بەکارھێنانی توندوتیژی و چەک دەکەن بۆ سەپاندنی نەریت و بەھاکان، و بۆیە ئەم ڕەوتانە بەزۆری ئەم تایبەتمەندییانە ڕەتدەکەنەوە چونکە بانگەشەی ئەوە دەکەن کە نوێنەرایەتی ڕەوتی گشتی دەکەن و دەنگی زۆرینە دەگوازنەوە.

## لە ئەورووپا

لە ساڵی ٢٠٠٨ لایەنە ڕاستڕەوە توندڕەوەکان لە وڵاتانی ئەورووپاوە لە شاری ئەنتۆربی بەلجیکا دامەزراندنی ڕێکخراوێکی نوێیان ڕاگەیاند کە ئامانج لێی بەرەنگاربوونەوەی ئەو شتەی کە ناویان دەبرد «ئیسلامیکردن» لە ئەورووپا. ڕێکخراوە نوێیەکە ناوی «شارەکان دژی ئیسلامبوون»ە و بۆ ڕۆژنامەنووسان پێشکەشکران، سەرۆکی لایەنی «بەرژەوەندی فلاندەری» بەناوی فیلیپ دیوینتەر و سەرۆکی لایەنی «ئێف بی ئۆو» ھاینز کریستیان ستراسی نەمسایی و سەرۆکی بزووتنەوەی ناوچەیی «ئەلزاس ئاپۆر»ی فەڕەنسی ڕۆبەرت سپێلەر. ھەروەھا نوێنەرانی لایەنی ڕاستڕەوی ئەڵمانی (Die Republican) و لایەنی نیشتمانیی بەریتانیا و لایەنەکانی ئیتاڵیا و دانیمارکیش بەشدارییان لە دەستپێکردنی چالاکییەکەدا کرد. بێرت دیبی، بەرپرسێکی لایەنی «بەرژەوەندی فلاندەرز» دەڵێت: «پێویستە کردنەوەی مزگەوتەکان لە شارەکانی وەک ئەنتۆرب ڕابگیرێت. پێویستە ھاتنی موسڵمانان بوەستێنرێت، ھەروەھا فرۆشگا ئیسلامییەکان دەبێت ڕێز لە یاسای بەلجیکا بگرن لەڕووی یاسای تەندروستی و کۆمەڵایەتییەوە، گەر نا دادەخرێن» ئاماژەی بەوەشکرد لە چەند مانگی داھاتوودا بزووتنەوەی ھاوشێوە لە شاری ڕۆتەردام و پاریس و لەندەن و مەدرید ڕێکدەخرێن.

## لە فەڕەنسا

ڕەوتێکی ڕامیاری فەڕەنسییە کە لە لایەن لایەنی بەرەی نیشتمانییەوە نوێنەرایەتی دەکرێت، کە ڕەوتێکی دژە کۆچبەری ھەیە و ھەموو ئەو شتانەیە کە پاڵپشتی چاندی گشتی فەڕەنسی ناکات. لایەنەکە لەلایەن ژان ماری لۆپێن سەرۆکی پێشووی فەڕەنسا پێکھێندرا کە لە ھەڵبژاردنەکانی فەڕەنسا لەگەڵ جاک شیراکی سەرۆکی پێشووی فەڕەنسا پلەی دووەمی بەدەستھێنا. لە ئێستادا لایەنەکە لەلایەن مارین لۆپێنەوە سەرۆکایەتی دەکرێت، لەدوای باوکی کە دامەزرێنەری لایەنەکەیە و ئەویش سەرکردایەتی لیوای لایەنەکە و ھەموو ئەو ڕێکخراوانە دەکات (نموونە: نازییە نوێیەکان) کە داوای دووژمنایەتیکردنی ئەو بیانییانە دەکات کە لە چاندی ئیسلامی و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاستەوەن.

## لە ئیتاڵیا

ئەم ڕەوتە ڕامیارییە لە بیردۆزە فاشیستییەکانی فاشیستە کۆنەکان بۆیان ماوەتەوە کە مۆسۆلینی سەرکردایەتی دەکرد، و ھیچ تۆمار و دەستوەردانێکی لە کارووباری ڕامیاری ئیتاڵیادا نەبوو.

## سەرچاوەکان

بەشداربووانی ویکیپیدیا، «يمين متطرف»، ویکیپیدیای عەرەبی. سەردان لە ٣ی ٧ی ٢٠٢٣.

* دەروازەی سیاسەت
* ھێمای دەروازەدەروازەی زانستی سیاسەت
# میشیگان

**میشیگان** یان **میشیگن** (بە ئینگلیزی: Michigan)ویلایەتێکی ئەمریکییە و دەکەوێتە باکووری ڕۆژهەڵاتی ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە، ئەم ویلایەتە بە چوار دەریاچە دەور دراوە: دەریاچەی میشیگان، هیورۆن، ئێری و سوپەریۆر، ئەم ویلایەتە درێژترین سنووری ئاوی هەیە، خاوەنی یەکێکە لە گەورەترین بەلەمەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان، ویلایەتی میشیگان ویلایەتێکە لە ویلایەتەکانی ئەمریکا و لە ساڵی ١٨٣٧ پەیوەندی بەم یەکێتییەوە(ئەمریکا) کردووە.

ئاڵایی ولایەتی میشیگان
## ناونان

ناوی ویلایەتەکە دەگەڕێتەوە بۆ دەریاچەی میشیگان، کە پێدەچێت ناوەکەی لە چیپیوا (Chippewa)وەرگیرابێت، کە وشەیەکی هیندییە و بە واتای "دەریاچەی گەورە" دێت.

## مێژوو

پێش ئەوەی فەرەنسییەکان لە سەدەی ١٧دا ئەم خاکە بدۆزنەوە، زیاتر لە ٢٠ هەزار هیندی لە میشیگان ژیاون، بەریتانیا دوای زنجیرەیەک شەڕ کە لە ساڵی ١٧٦٣ کۆتایی هات، دەستی بەسەر خاکی میشیگاندا گرت کە کاتی خۆی هین فەڕەنسا بوو، ئەم ناوچەیە لە دوای شۆڕشی ئەمریکا (١٧٧٥ - ١٧٨٣ز) کەوتە ژێر دەسەڵاتی ئەمریکا، میشیگان پێش ئەوەی ببێتە ویلایەت لە ساڵی ١٨٣٧ سەر بە سێ ناوچەی جیاواز بوو، لە کۆتاییەکانی ساڵانی ١٨٤٠دا بازرگانی کانگا لە ویلایەتەکەدا گەشەسەند، نوکەندی "سو" هەڵکەندرا و کاتێک کارەکانی لەسەری تەواو بوو، لە ساڵی ١٨٥٥ کرایەوە بەهۆی پێویستی زۆر بە گواستنەوەی ئاسن، و بەرهەمهێنانی دار لە میشیگان لە دوای شەڕی ناوخۆ (١٨٦١-١٨٦٥ی زایینی) گرنگ بوو، ژمارەی دانیشتووان لە ماوەی نێوان ساڵانی ١٨٧٠-١٩٠٠ زیادی کرد بۆ زیاتر لە دوو هێندە، کارگەکانی میشیگان چەندین پیشەسازی سەربازییان دروستکرد دوای ئەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە ساڵی ١٩١٧دا هاتە ناو جەنگی جیهانی یەکەمەوە و هەموو پیشەسازییەکانی ئۆتۆمبێل لە ویلایەتەکەدا لە کاتی جەنگی جیهانی دووەمدا (١٩٣٩-١٩٤٥ی زایینی) گۆڕانکاریان بەسەردا هات بوو بە ناوچەی بەرهەمهێنانی سەربازی ئەو شکستە ئابووریەی کە لە ساڵانی حەفتاکان و هەشتاکان کاریگەری لەسەر تەواوی ئەمریکا هەبوو، بووە هۆی دابەزینێکی گەورە لە پیشەسازی ئۆتۆمبێل، لە ناوەڕاستی هەشتاکان فرۆشتنی ئۆتۆمبێل باشتر بوو، بێکاری لە ویلایەتەکەدا کەمکردەوە.

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی جوگرافیا
# چڕیی دانیشتووان

چڕی دانیشتووانی جیھان لە ساڵی ٢٠٠٦دا
**چڕیی دانیشتووان**، یەکەیەکە بەکاردێت بۆ پێوانی تێکڕای بوونی دانیشتووان لە ناوچەیەکدا، لە دەوڵەتەکاندا چڕی دانیشتووان ڕێژەی چڕی دانیشتووان دەگەیەنێت بە بەراورد بە ڕووبەری دەوڵەتەکە، ھەروەھا ئەم زاراوەیە بەکاردێت بۆ ھەر شارێک یان ناوچەیەکە کە خەڵکی تیدا بژی، بەپێی ئەم پەیوەندییە.

چڕیی دانیشتووان = ژمارەی دانیشتووان لە ناوچەیەکدا / ڕووبەری گشتی ناوچەکە.

## بەستەرە دەرەکییەکان
# ھاوینەکات

| ھاوینەکات |
| --- |
| لقی | civil time |
| ھۆکار | time shift |
| بەرامبەر | کاتی ستاندارد |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**دیاردەی گۆڕینی کاتژمێر**، کە ھەروەھا پێی دەوترێت **گۆڕینی کاتژمێری ڕۆژ**، کاتی ھاوین، یان **کاتی گۆڕینی ڕۆژ،** بریتییە لە پێشخستنی کاتژمێرەکان بۆ سوود وەرگرتنی باشتر لە ڕووناکی درێژتری ڕۆژ لە وەرزی ھاویندا، بەجۆرێک کە تاریکی درەنگتر دادێت. بەشێوەیەکی ئاسایی، ئەم سیستەمە جێبەجێ دەکرێت بە پێشخستنی کاتژمێر بە یەک کاتژمێر لە وەرزی بەھار یان کۆتایی زستان، و دواخستنی کاتژمێر بە یەک کاتژمێر بۆ کاتی ئاسایی لە وەرزی پاییزدا. لە ئەمریکای باکوور، بەھۆی ناوی وەرزی پاییز کە پێی دەوترێت "fall"، دەتوانرێت بەئاسانی بیری لێبکرێتەوە بەم شێوەیە: "بەھار بەرەوپێش و پایز بۆ دواوە".

## سەرچاوەکان

* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی وزە
* ھێمای دەروازەدەروازەی زانستی سیاسەت
* دەروازەی کات
# نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا

| نووسینگەی سەرژمێریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| --- |
|  |
|  |
| تێڕوانینی گشتی |
| درووستبوون | ١ی تەممووزی ١٩٠٢ (١٩٠٢-٠٧-01) |
| شوێنگەی سەرەکەی | سویتلەند، مێریلەند، ئەمریکا |
| کاربەدەستانی دەزگاکە | ڕۆبێرت سانتۆس, بەڕێوەبەر ڕۆن ئێس جارمین, جێگری بەڕێوەبەر و بەڕێوەبەری جێبەجێکار |
| دەزگای باوان | وەزارەتی بازرگانی ویلایەتە یەکگرتووەکان |
| ماڵپەڕ | census.gov |

**نووسینگەی سەرژمێری ویلایەتە یەکگرتووەکان (USCB)**، بە فەرمی **نووسینگەی سەرژمێری**، دەزگایەکی سەرەکی سیستەمی ئاماری فیدڕاڵی ویلایەتە یەکگرتووەکانە، بەرپرسە لە بەرھەمھێنانی داتا دەربارەی خەڵکی ئەمریکیی و ئابوری. نووسینگەی سەرژمێری ویلایەتە یەکگرتووەکان بەشێکە لە وەزارەتی بازرگانی ویلایەتە یەکگرتووەکان و بەڕێوەبەرەکەی لەلایەن سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە دادەمەزرێت. لە ئێستادا، ڕۆبەرت سانتۆس بەڕێوەبەری نووسینگەی سەرژمێری ویلایەتە یەکگرتووەکانە و ڕۆن ئێس. جارمین جێگری بەڕێوەبەرە.

ئەرکی سەرەکی نووسینگەی سەرژمێری ئەنجامدانی سەرژمێری ویلایەتە یەکگرتووەکانە ھەر دە ساڵ جارێک، کە کورسییەکانی ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان بۆ ویلایەتەکان دابەش دەکات بەپێی ژمارەی دانیشتووانیان. سەرژمێری و ڕاپرسییە جیاوازەکانی نووسینگەکە یارمەتی دابەشکردنی زیاتر لە ٦٧٥ ملیار دۆلاری فیدڕاڵی دەدات ھەموو ساڵێک و یارمەتی ویلایەتەکان، کۆمەڵگا خۆجێیییەکان و کاروکاسبییەکان دەدات بۆ بڕیاردانی دروست. زانیارییەکانی سەرژمێری بڕیارەکان ئاگادار دەکاتەوە لەسەر ئەوەی لە کوێ قوتابخانە، نەخۆشخانە، ژێرخانی گواستنەوە، و بەشە پۆلیس و ئاگرکوژێنەوە بنیات بنرێت و بپارێزرێت.

سەرەڕای سەرژمێری دە ساڵانە، نووسینگەی سەرژمێری بەردەوام زیاتر لە ١٣٠ ڕاپرسی و بەرنامە ئەنجام دەدات لە ساڵێکدا، لەوانە ڕاپرسی کۆمەڵگای ئەمریکی، سەرژمێری ئابوری ویلایەتە یەکگرتووەکان، و ڕاپرسی دانیشتووانی ئێستا. سەرژمێری ئابوری ویلایەتە یەکگرتووەکان ھەر پێنج ساڵ جارێک ڕوودەدات و ڕاپۆرت لەسەر کاروکاسبی ئەمریکی و ئابوری ئەمریکی دەکات بۆ پلاندانانی بڕیارەکانی کاروکاسبی. لەوەش زیاتر، نیشاندەرەکانی ئابوری و بازرگانی دەرەکی کە لەلایەن حکوومەتی فیدڕاڵەوە بڵاودەکرێنەوە بەگشتی داتای بەرھەمھێنراو لەلایەن نووسینگەی سەرژمێری لەخۆدەگرن.

## داواکاری یاسایی

بارەگای سەرژمێری لە سوتلاند، مێریلاند
ماددەی یەکی دەستووری ویلایەتە یەکگرتووەکان (بەشی دووەم) فەرمان دەکات کە دانیشتووان لانیکەم جارێک لە ھەر دە ساڵێکدا بژمێردرێن و ئەنجامەکانی ژماردن بەکاربھێنرێن بۆ دیاریکردنی ژمارەی ئەندامان لە ھەر ویلایەتێک لە ئەنجومەنی نوێنەرانی ویلایەتە یەکگرتووەکان و، بە درێژکردنەوە، لە کۆمەڵەی ھەڵبژاردنی ویلایەتە یەکگرتووەکان. نووسینگەی سەرژمێری ئێستا ژماردنێکی تەواوی دانیشتووان ئەنجام دەدات ھەر دە ساڵ جارێک لەو ساڵانەی کە بە سفر کۆتاییان دێت و زاراوەی «دەساڵە» بەکاردەھێنێت بۆ وەسفکردنی ئۆپەراسیۆنەکە. لە نێوان سەرژمێرییەکاندا، نووسینگەی سەرژمێری خەمڵاندن و پێشبینی دانیشتووان دەکات.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
# شار

شار
**شار**، **باژار** یان **سووکە** یەکەیەکی جوگرافیای سیاسی بچووکترە لە پارێزگا، شار لانەی پێشکەوتنی وڵاتە، ئەوەی شار لە لادێ جیا دەکاتەوە پێشکەوتنی پیشەسازییە کە لەشار ھەیە بەڵام لەشارەکان کشتوکاڵ ناکرێ کەچی لە لادێ دەکرێ، شاری پایتەختیش ئەوەیە کە زۆربەی وەزارەتەکانی حکوومەت لەم شوێنە جێگیر بووە، شارە پایتەخت جێگەی ڕێکخراوە سەرەکییەکانی حکوومەتەکە دەبێت، مێژوونووسان شاری دیمەشق لە سووریا بەکۆنترین شاری زەوی ناوزەند دەکەن بەوەی لە سەردەمی مس ھەبووە یاخوود زووتر لە ٩٠٠٠ ساڵ بەر لە زایین بنیادی بۆ نراوە، لە کوردستانیش کۆنترین شار ھەولێرە کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ زووتر لە ٦٠٠٠ ساڵ پێش زایین.

## ئەمانەش ببینە

* وڵات
* پارێزگا
* ناوچە
* گوند

## سەرچاوەکان

* دەروازەی موکریان
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی نژیاروانی
* ھێمای دەروازەدەروازەی شارەکان
# گوند (ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا)

گوندێک لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا مانای **گوند** (بە ئینگلیزی: Village) بەپێی ناوچەی جوگرافی و یاساکانی ئەو ھەرێمە جیاوازە. لە زۆرێک لە ناوچەکاندا گوند ھەندێک جار زاراوەیەکی نافەرمییە بۆ جۆرێک لە دابەشکردنی وڵات لەسەر ئاستی ناوخۆیی. بەزۆری «گوند» جۆرێکە لە شارەوانی، بەڵام دەتوانێت مانای تریشی ھەبێت، وەک ناوچەیەکی تۆمارنەکراو، کە ڕەنگە بە فەرمی دانپێدانراو بێت یان نەناسرێت.

## سەرچاوەکان

بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Village (United States)»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٢ی ئابی ٢٠٢٤.

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی جوگرافیا
# ناوچەی تۆمارنەکراو

نیشانەی گوندی ترانزێتی سەنتەری کۆنترا کۆستا، ناوچەی تۆمارنەکراو لە ناوچەی کۆنترا کۆستا، کالیفۆرنیا، لە باکووری شاری والنات کریک.
**ناوچەی تۆمارنەکراو** (بە ئینگلیزی: Unincorporated area) ئەو ناوچەیە کە لە ڕووی یاسایییەوە تۆمار نەکراوە، لەبەر ئەوە لە پۆلێنەکان وەک شار، ھەرێم یان ویلایەت ناگرێتەوە. ناوچەیەکی تۆمارنەکراو ناوچەیەکە کە لەلایەن کۆمپانیایەکی شارەوانی ناوخۆیییەوە بەڕێوەنابرێت. کۆمەڵگە و ناوچە فراوانە ناکۆمپانییەکان تایبەتمەندییە جیاکراوەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان و کەنەدان.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی یاسا
# پنتاگۆن

| پنتاگۆن |
| --- |
|  |
| دامەزران | ١١ی ئەیلوولی ١٩٤١ |
| ناو بە زمانی فەرمی | The Pentagon |
| ناونراوە لەدوای | پێنجلا |
| کیشوەر | ئەمریکای باکوور |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| دابەشکاریی کارگێڕی | ئارلینگتۆن کاونتی |
| جێ | ئارلینگتۆن کاونتی |
| پۆتانی شوێن | ٣٨°٥٢′١٥″N ٧٧°٣′١٨″W |
| خاوەن | وەزارەتی بەرگریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| ڕووداوە بەرچاوەکان | ھێرشەکانی ١١ی ئەیلوول، Pentagon Renovation Program |
| ماددەی بەکارھاتوو | کۆنکریت، Indiana limestone |
| خەڵاتەکان | Doublespeak Award |
| نژیاروان | George Bergstrom |
| ستایلی نژیاروانی | Stripped Classicism |
| ڕێکەوتی کردنەوە | ١٥ی کانوونی دووەمی ١٩٤٣ |
| چوونە خزمەت | ٣١ی ئازاری ١٩٤٢ |
| بەڵێندەری سەرەکی | John McShain |
| نیشتەجێ | وەزارەتی بەرگریی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| ئامادە کراوە بە | بەرزکەرەوە، escalator |
| باری کەلەپووری | شوێنەواری مێژوویی نیشتمانی، National Register of Historic Places listed place، Virginia Historic Landmark |
| ناونیشانی شەقام | 1400 Defense Pentagon |
| کۆدی پۆستە | 20301 |
| وێبگە |  |
| شێوەی ئەندازیاری | pentagonal prism |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**پنتاگۆن** (بە ئینگلیزی: The Pentagon) بینای وەزارەتی بەرگری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە و دەکەوێتە شاری ئارلینگتۆن لە ویلایەتی ڤێرژینیا، وەک ھێمایەک بۆ سوپای ئەمریکا زاراوەی پێنتاگۆن بە شێوەیەکی گشتی بەکاردێت بۆ ئاماژەکردن بە خودی وەزارەتی بەرگری نەک بیناکە.

بیناکە بەھۆی شێوەی پێنجگۆشەییەکەیەوە ناوی پێنتاگۆنی لێنراوە، بیناکە لەلایەن دیزاینەر جۆرج ئێدوین دیزاین کراوە و لەلایەن بەڵێندەر جۆن مەکشەین دروستکراوە، بیناکە لە ١٥ی ١ی ساڵی ١٩٤٣ کرایەوە و بە یەکێک لە گەورەترین بینا نووسینگەییەکان دادەنرێت لە جیھاندا دەتوانێت نزیکەی ٢٣ ھەزار فەرمانبەری سەربازی و مەدەنی لەخۆبگرێت و نزیکەی ٣ ھەزار کارمەندی یاریدەدەر کە بۆ خودی وەزارەتی بەرگری کار ناکەن. بیناکە پێنج لا ھەیە و نھۆمەکانی لە سەرووی ئاستی زەوییەوە و دوو نھۆمی ژێر زەوی و پێنج ڕێڕەوی ئەڵقەیی لە ھەر نھۆمێکدا بوونی ھەیە، کە درێژی کۆی گشتی نزیکەی ٢٨ کم دەبێت. ھەروەھا ناوەندی بازرگانی و چێشتخانەیەکی گەورە و شوێنی ڕاگرتنی ئۆتۆمۆبیلی تاکسی و سەکۆیەکیشی تێدایە بۆ ھێلیکۆپتەر.

ئێستا پێنتاگۆن نووسینگەکانی سێ بەشی بەرگری سوپا، ھێزی دەریایی و ھێزی ئاسمانی و نووسینگەی وەزیری بەرگری ئەمریکای تێدایە. بە دەسەڵاتی جێبەجێکاری حکوومەتی ئەمریکا دادەنرێت. ئاڕاستە و چاودێری کاری ھێزە چەکدارەکان دەکات و ھاوکاری سەرۆکی دەوڵەت دەکات لە بابەتی ئاسایشی نیشتمانیدا. پنتاگۆن دابەش بووە بەسەر بەشە لاوەکییە سەرەکییەکاندا: نووسینگەی وەزیر، سەرۆکی ئەرکانی ھاوبەش، بەشە سەربازییەکان، فەرماندەییە یەکگرتوو و دیاریکراوەکان، ھەروەھا ئەنجومەنی سیاسی ھێزە چەکدارەکان و دەزگاکان. ئەرکانی نووسینگەی وەزیر کەسانی مەدەنین کە ڕاوێژکاری و ھاوکاری وەزیر دەکەن لە کارگێڕی لە بەرزترین ئاستدا.

لە ١١ی ئەیلوولی ساڵی ٢٠٠١ ھێرش کرایە سەر باڵەخانەکە، کاتێک فڕۆکەیەکی ٧٧ی ھێڵی ئاسمانی ئەمریکی خۆی بە لای ڕۆژاوای باڵەخانەکەدا کێشا، کە دوای ڕفاندن و کۆنترۆڵکردنی فڕۆکەکە خۆی لە باڵەخانەکە دا و لە ئەنجامدا ١٢٥ کارمەند گیانیان لەدەستدا جگە لە سەرنشینانی فڕۆکەکە.

## ئەمانەش ببینە

* ھێرشەکانی ١١ی سێپتەمبەر

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی شەڕ
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی نژیاروانی