Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ئایدیۆلۆجی

**ئایدیۆلۆجی**، **بیروڕا**، **بیرۆکە** یان **ئایدیۆلۆژیا** (یۆنانی: Ιδεολογία؛ واتە: "بڕواناسی"، Ιδεο "ڕا، بڕوا" + λογία "ناسین، زانست") لە زمانی فەڕەنسیدا بریتییە لە Idee بە مانای تێڕوانین و بیروبۆچوون، *Logie* بە مانای ناسین دێت.

*ئایدیۆلۆجی چەمکێکی زۆر گران و ئاڵۆزە، بەڵام دەتوانین بە کۆمەڵێک بیر و ڕا پێناسەی بکەین کە دەبنە سەرچاوە بۆ ڕوونکردنەوەی کار، ئاکار، چالاکی و چاوەڕوانییەکانی تاک و کۆمەڵگای مرۆڤ.*

لە زاراوەی سیاسیدا بریتییە لە فەلسەفەیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی کە تێیدا کردە و بیر بە یەک ئەندازە گرنگییان ھەیە. ئایدیۆلۆجی سیستەمێکی ھزرییە کە ھەم دەخوازێ جیھان شەرح بکات، ھەم ئاڵوگۆڕی تێدا بەدی بھێنێت. بە واتایەکی تر ھەر ئایدیۆلۆجیایەک شێوازێکی خەیاڵی لە کۆمەڵگا بە دەستەوە ئەدا و لە لایەنگرانی دەوێ ئەو شێوازە بچەسپێنن.

ئەم زاراوەیە یەکەم جار لە شۆڕشی فەڕەنسە و لە لایەن دێستۆت دۆتراسی (١٨٣٦-١٧٥٤) بیرمەندی فەڕەنسی، لە ساڵەکانی ١٧٩٦ و٩٨ بەکار برا.

بۆ ئەم زاراوە چوار لێکدانەوەی ھەیە:

* **مەبەستی تراسی**: واتە «ھزر ناسی» یان «زانستی ھزرەکان»
* **شێوازی کۆمارخوازی لیبڕاڵ **واتای ئیفلیجی فیکری و ئاکاری** و ھەروەھا جۆرێک لە ڕادیکاڵیزمی ترسناک
* «**دوکتۆرینی سیاسی**»

ھەندێ مێژوونووسی فەلسەفە، سەدەی نۆزدەیان بە «سەردەمی ئایدیۆلۆجی» ناو بردووە. ھۆی ئەم ناولێنانەش بۆ پەرێشانی ھزر وبیرگەلێک دەگەڕێتەوە کە دەکرێ بە ئایدیۆلۆجیک پێناسە بکرێن.

*ئایدیۆلۆجی جاری وایە مانای پوختە دەبەخشێ و ھەندێ جاریش مانای ناپوخت ؛ واتا ناپوختەکەی بریتییە لە: ھەر جۆرە بیرۆکەیێک کە لە سەر (کردە) چەق دەبەستێ یان ھەر تەقالایەک بۆ نزیک بوونەوە لە کێشە سیاسییەکان لە ژێر تیشکی دەزگایەکی ئایدیۆلۆجیدا. بەڵام مانا پوختەکەی ھەمان شرۆڤەی تراسییە کە پێنج تایبەتمەندی لە خۆ دەگرێ:*

* ١. ئایدیۆلۆجی ، تیۆرییەکی تۆکمەیە لە بارەی مرۆڤ، کۆمەڵگا و جیھانەوە.
* ٢. بۆ سیستەمی سیاسی-کۆمەڵایەتی، پرۆگرامێکی گشتی ئاراستە دەکات.
* ٣. گەیشتن بەم پرۆگرامە، ھەڵگری خەباتێکی تایبەتە.
* ٤. بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانی، بێجگە لە ھاندانی خەڵک، لایەنگری ڕاستەقینە و سەرسپاردەی دەوێت.
* ٥. زیاتر لە ھەوڵی ڕەشایی جەماوەرە، ھەرچەن لە بەڕێوەبردنی ڕۆشنبیرانیشدا دەورێکی تایبەت دەگێڕێ.

بەم پێودانگە دەکرێت زۆر سیستەمی فیکری بە ئایدیۆلۆجی بدەینە قەڵەم. مارکس لە ھەندێ لە وتارەکانی تافی لاوییدا، بە تایبەت لە کتێبی «ئایدیۆلۆجی ئەڵمانی»، ئایدیۆلۆجی بە واتایەکی دزێو و جنێواوی ناو دەبات. ئەو لەم کتێبەدا بە «زڕە وشیاری یا وشیاری درۆ» لێکی دەداتەوە؛ واتە ئایدیۆلۆجی کۆپلە مەرامێکە کە خەڵک خۆیانی پێ فریو دەدەن و وێنایەکی ناڕاست لە جیھان دەئاخنێتە مێشکیانەوە.
مارکسییەکانی سەدەی بیستەم کە مانا دزێوەکەی ئایدیۆلۆجییان پشت گوێ خستووە، بۆ مارکسیزم وەک ئایدیۆلۆجی ئەڕوانن و بە «ئایدیۆلۆجی چینی کرێکار» ناوی دەبەن؛ کە بە بڕوای ئەوان ھەڵگر و لەخۆگری راستییە ھەمیشەییەکانی مرۆڤ، جیھان و مێژوون.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی فەلسەفە
* دەروازەی سۆشیالیزم
* دەروازەی کۆمەڵگا
* ھێمای دەروازەدەروازەی زانستی سیاسەت
# توندوتیژی

**توندوتیژی** یا **زەبروزەنگ** بریتییە لە بەکاربردنی زۆر بۆ زیان گەیاندن بە خەڵک یا گیاندارانی تر؛ بۆ وێنە، بۆ ئازاردان، بریندارکردن، کوشتن، ئێش پێگەیاندن، کاولکردن و لەمانە. ڕێکخراوەی جیھانیی ساغی ئاوا توندوتیژی پێناسە دەکا:

«بەکارھێنانی ئاگادارانەی زۆر یا دەسەڵات، بە ھەڕەشە یا بە کردەوە، دژی خۆ یا کەسانی تر، یا دژی کۆمەڵە یا دەستەیەک، کە یا بە واقیع ببێتە ھۆکار، یا زۆر ڕێی تێ بچێ ببێتە ھۆکاری برینداربوون یا مەرگ یا ئازاری ڕۆحی و ڕەوانی یا دواکەوتوویی یا بێبەشبوون.»

## سەرچاوەکان

* دەروازەی دەروونناسی
* دەروازەی کۆمەڵگا
# حیزب

ڕاگەیاندنی نوێنەرانی پارتە ئیتاڵییەکان بۆ پەرلەمانی ئەورووپا
**حیزب** یان **پارت** یان **لایەن** ڕێکخراوێکە کە بۆ کاریگەری لە سەر میری بناغە دادەنرێت؛ پارت ئەم کاریگەریییە لە ڕێگای نوێنەرەکانی خۆیەوە ئەنجام دەدات.

## ھۆکاری ھەبوونی پارتی ڕامیاری

پارتە ڕامیاریییەکان تایبەتمەندیییەکە لە ھەموو وڵاتاندا بوونیان ھەیە. نزیکەی ھەموو وڵاتانی دیموکراسی پارتی ڕامیاری بەھێزیان ھەیە و زۆرێک لە زانایانی ڕامیاری ئەو وڵاتانەی کەمتر لە دوو پارتیان ھەیە بە مەرجی پاوانخواز دەزانن. ئەم سەرچاوانە ڕێگە دەدەن وڵاتێک کە چەندین پارتی کێبڕکێکاری ھەبێت مەرج نییە دیموکراسی بێت؛ و ڕامیاری زۆرێک لە وڵاتە تاکڕەوەکان لە دەوری یەک پارتی ڕامیاری باڵادەست ڕێکخراوە. بەربڵاوی و دەسەڵاتی پارتە ڕامیاریییەکان لە نزیکەی ھەموو وڵاتێکی نوێ، وایکردووە زانایان ئاماژە بەوە بکەن کە بوونی پارتە ڕامیاریییەکان نزیکە لە یاسایەکی ڕامیاری، و بپرسن بۆچی پێدەچێت پارتەکان بەشێکی بنەتەڕیی وڵاتە نوێیەکان بن. زانایانی ڕامیاری چەند ڕوونکردنەوەیەکیان ھێناوەتە ئاراوە کە بۆچی پارتە ڕامیاریییەکان دیاردەیەکی ڕامیاری نزیکەی گشتگیرن.

### دابەشبوونی کۆمەڵایەتی

یەکێک لە ڕوونکردنەوە بنچینەیییەکانی پشت بوونی پارتە ڕامیاریییەکان ئەوەیە کە لە دووبەرەکی پێشوەختە لەنێوان خەڵکدا سەھەڵدەدەن، کۆمەڵگە بە شێوەیەکی دیاریکراو دابەش دەبێت، پارتێک بۆ ڕێکخستنی ئەم دابەشبوونە بۆ کێبڕکێی ھەڵبژاردن دروست دەبێت. تا ساڵانی ١٩٥٠ ئابووریناسان و زانایانی ڕامیاری نیشانیاندا کە ڕێکخراوە پارتییەکان دەتوانن سوود لە دابەشکردنی پەسەندکردنی دەنگدەران لەسەر پرسە ڕامیاریییەکان وەربگرن، خۆیان ڕێکبخەن لە وەڵامی ئەوەی کە دەنگدەران پێیانوابوو کێبڕکێکارترە. لە شەستەکانی سەدەی ڕابردووەوە ئەکادیمیستەکان دەستیان کردووە بە دەستنیشانکردنی ئەو دابەشبوونە کۆمەڵایەتیییانەی لە وڵاتانی جیاوازدا کە ڕەنگە پارتی تایبەتیان لێکەوتبێتەوە، وەک دابەشبوونی ئایینی لە ھەندێک وڵاتدا کە ڕەنگە لەوێ پارتی ئایینی بەرھەم ھێنابێت.

### ھاندانە تاک کۆمەڵگەییەکان

ڕوونکردنەوەیەکی جێگرەوە بۆ ھەموو شوێنێکی پارتەکان لە سەرانسەری جیھاندا ئەوەیە کە پێکھێنانی لایەنێک ھاندانێکی گونجاو بۆ کاندیدەکان و یاسادانەران دابین دەکات؛ بۆ نموونە بوونی لایەنە ڕامیاریییەکان کاندیدەکان لە سەرانسەری فەرمانگە جوگرافیییەکاندا ھەماھەنگ دەکات بەجۆرێک کە کاندیدێک لە بازنەیەکدا ھاندەرێکی ھەبێت بۆ ھاوکاریکردنی کاندیدێکی ھاوشێوە لە بازنەیەکی جیاوازدا. پارتە ڕامیاریییەکان دەتوانن میکانیزمێک بن بۆ ڕێگریکردن لە کاندیدەکان کە ئامانجی ھاوشێوەیان ھەیە لەکاتی بانگەشەی ھەڵبژاردن یان فەرمانڕەواتیدا بە زیانی یەکتر مامەڵە بکەن. ئەمەش یارمەتیدەرە بۆ ڕوونکردنەوەی ھەموچەشنی پارتەکان چونکە ئەگەر کۆمەڵێک کاندید پارتێکیان پێکھێنابێت و کەمتر ئازاری یەکتر بدەن، ئەوا لە درێژخایەندا ئاستێکی باشتریان دەبێت لە چاو سیاسەتمەدارە بێ پەیوەندیدارەکان و بەم شێوەیەش ئەو سیاسەتمەدارانەی سەر بە پارتیان ھەیە، لە کێبڕکێکردن لەگەڵ سیاسەتمەدارە بێ پەیوەندیدارەکان دوور دەخرێنەوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی سۆشیالیزم
* دەروازەی شەڕ
# چەپڕەوی

| چەپڕەوی |
| --- |
|  |
| لقی | political alignment |
| بەشێکە لە | شەبەنگی سیاسیی چەپ-ڕاست |
| ئامانجی ھەیە | social equality |
| ‎Lemmy instance URL |  |
| بەرامبەر | ڕاستڕەوی |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

دەربڕینێک بۆ سێ چینەکەی کۆمەڵگەی فەڕەنسی پێش شۆڕشی فەڕەنسا: پیاوانی ئایینی، خانەدانەکان و خەڵکی ئاسایی، یان چەپ، بارگرانی سەرەکی
**چەپڕەوی** یان **چەپگەرایی** زاراوەیەکە کە نوێنەرایەتی ڕەوتی ھزری و سیاسی دەکات کە ھەوڵدەدات کۆمەڵگا بگۆڕێت بۆ دەوڵەتێکی یەکسانتر لە نێوان ئەندامەکانیدا. دەستەواژەی «چەپڕەوی» سەرچاوەکەی لە شۆڕشی فەڕەنسا وەرگرتووە، کاتێک کەسانی دانیشتووی لای چەپی نوێنەرەکان پشتیووانیان لەو گۆڕانکارییە کرد کە شۆڕشی فەڕەنسا ھێنایە ئاراوە، ئەو گۆڕانکارییە نوێنەرایەتی دەکرا بە گۆڕینی سیستم بۆ کۆماری و عەلمانییەت. و ھەمان ڕێکخستنی دانیشتن ھێشتا پەیڕەو دەکرێت لە پەرلەمانی فەڕەنسا.

بە تێپەڕبوونی کات، بەکارھێنانی دەستەواژەی «چەپڕەوی» گۆڕا و جیابۆوە بەجۆرێک کە بۆچوونێکی بەرفراوان دەگرێتەوە بۆ وەسفکردنی ئەو ڕەوتە جیاوازانەی کە لەژێر چەتری چەپگەراییدا کۆکراونەتەوە. چەپگەرایی لە ڕۆژاوادا ئاماژەیە بۆ سۆسیالیزم، سۆشیال دیموکراسی، یان سۆسیال لیبرالیزم لە ئەورووپا و ئەمریکا، لە لایەکی ترەوە دەکەوێتە ژێر دەستەواژەی گشتی چەپگەرایی، بزووتنەوەیەک کە پێی دەوترێت ئەنارکیزم، کە دەتوانرێت بە چەپڕەوی ڕادیکاڵی ھەژمار بکرێت.

لەئەنجامی ئەم فرەچەشنییە لە بەکارھێنانی ئەم دەستەواژەیە، جیاوازی لە نێوان خوودی چەپەکاندا ھەیە سەبارەت بەوەی کێ ئەم دەستەواژەیە دەیگرێتەوە، بۆ نموونە سۆسیال لیبراڵەکان جەخت لەسەر ئازادییەکان دەکەنەوە و سۆسیال دیموکراتەکان لەسەر پابەندبوونیان بە دیموکراسییەوە و ئەو شۆڕشگێڕییە ڕەتدەکەنەوە کە لەلایەن کۆمۆنیستەکانەوە وەرگیراوە، و کۆمۆنیستەکان پێیان وایە کە سۆسیالیزمی شۆڕشگێڕانە خاوەندارێتی تایبەتی ئامرازەکانی بەرھەمھێنان ڕەتدەکاتەوە و وەک نوێنەری ڕاستەقینەی چەپ دەیانبینن. ھەرکاتێک مەرجێکت دۆزییەوە و پێی شۆک بوویت کاتێک بزووتنەوەیەک یان حیزبێکی چەپت بیردێنێتەوە و ھەموو شتێک ڕەتدەکاتەوە، ئەوا تەنیا لەڕووی جێبەجێکردنەوە نییە، بەڵکو لەڕووی بیردۆزیشەوەیە.

بەگشتی چەپی سیاسی بە گرتنەبەری دادپەروەری کۆمەڵایەتی و عەلمانییەت جیاوازی ھەیە لە زۆربەی وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست چەپڕەوی ھاوواتای عەلمانییەتە، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەش کە ھەندێک بزووتنەوەی چەپ لە مێژوودا بیروباوەڕی ئایینییان گرتووەتەبەر، دیارترینیان بزووتنەوەی کۆتاییھێنان بە جیاوازیکردنی ڕەگەزپەرستانە لە ئەمریکا لەسەر دەستی قەشە مارتن لوتەر کینگ.

لە ڕژێمە کۆمۆنیستەکاندا بەکارھێنانێکی تری ئەم دەستەواژەیە ھەیە کە جیاوازە، کە بەو بزووتنەوانە دەوترێت کە ڕێبازی ناوەندی حیزبی کۆمۆنیزم پەیڕەو ناکەن و لە ھەموو بوارەکانی ژیاندا داوای دیموکراسی دەکەن.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی سۆشیالیزم
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی دەیەی ١٩٦٠
* ھێمای دەروازەدەروازەی زانستی سیاسەت
# ڕاستڕەوی

| ڕاستڕەوی |
| --- |
| لقی | political alignment |
| بەشێکە لە | شەبەنگی سیاسیی چەپ-ڕاست |
| ئامانجی ھەیە | social hierarchy |
| بەرامبەر | چەپڕەوی |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ڕاستڕەوی** یان **ڕاستگەرایی** لە وێژەی سیاسیدا بەو ھەڵوێستانە دەوترێت کە دەیانەوێت سیستم و پلەبەندی کۆمەڵایەتی نەریتی بپارێزن. ڕیشەی زاراوەی *ڕاستڕەوی* و *چەپڕەوی* دەگەڕێتەوە بۆ شۆڕشی فەرەنسا و ئاماژە بەو شوێنە دەکات کە ئەندامانی پەرلەمان تێیدا دادەنیشتن؛ ئەوانەی لە لای ڕاست دانیشتبوون پشتگیریان لە پاراستنی دامەزراوەکانی پاشایەتی و ئەرستۆکراسی و ئایینی فەرمی دەکرد.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی مێژوو
* ھێمای دەروازەدەروازەی زانستی سیاسەت
* دەروازەی فەلسەفە
# شۆڕش

**شۆڕش** (بە ئینگلیزی: Revolution وشەکە لە لاتینیدا بەمانەی وەرچەرخان دێ) جگە لە چەمک و واتای کۆمەڵناسی کە بریتیە لەگۆڕینی (ژێرخانی کۆمەڵایەتی = Structure sociale)، لە واتا سیاسیەکەیدا بریتیە لە گۆڕینی دامەزراوەی سیاسی و دەسەڵات. شۆڕش مافی دیاریکردنی دەسەڵات (فەرمانڕەوایی) و بەرپرسیاریەتیە. شۆڕش زۆر جار کاتێک ڕوو ئەدات کە خەڵکانێک هەبن وابزانن یان وادیاربێت ئەچەوسێنرێنەوە (لە ڕووی سیاسی، کۆمەڵایەتی یان ئابووریەوە).

ئەرستۆ لە کتێبی چواری "پۆلیتیک"دا دوو جۆر شۆڕش دەستنیشان ئەکات:

١. گۆڕانکاری تەواو لە دامەزراوەیەک بۆ دامەزراوەیەکی تر

٢. گۆڕینی دامەزراوەی ئێستا

## سەرچاوە

* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی مێژوو
# دەوڵەت

*ئەم وتارە سەبارەت بە واتای گشتیی دەوڵەت نووسراوە. بۆ دەوڵەت وەکوو کەسایەتیی نێونەتەوەیی دەوڵەتی حاکم ببینە.*

**دەوڵەت** (لە عەرەبییەوە: *دولة*، "دارایی، سامان، ماڵ"؛ وشەی ھاوسەنگی کوردی *دووگەل*-ە) بریتییە لە دارایی و سامانی سیاسیی خەڵکێکی ڕێکخراو لە ھەرێمێکی دەورگیراودا.
دەوڵەت پلە و پایەی سیاسیی خەڵکە، جڤاتێکی سیاسیی ڕێکخراوە کە لەژێر سێبەری حکوومەتێکدا دەژی.
لێرەدا، دەوڵەت ھەمان **کۆمەڵگەی سیاسی**‌ییە کە لەپاڵ کۆمەڵگەی مەدەنیدا ڕادەوەستێت.

دەوڵەتان بۆیان ھەیە سەروەر بن، واتە بتوانن بەکارگرتنی ھێز بە جۆرێک بۆ خۆیان پاوان بکەن و پشت بە خۆیان ببەستن و بوونیان گرێدراوی ھێز یان دەوڵەتێکی تر نەبێ. زۆرێک لە دەوڵەتان دەوڵەتی یەکگرتوون (*ئەیالەت* و *ویلایەت*-یشیان پێ دەوترێ) و بەشداریی یەکەیەکی یەکگرتوو دەکەن، وەکوو ئەیالەتەکانی ئەمریکا. ھەندێک لە دەوڵەتانیش پاڵبەستوو بە دەوڵەتانی دەرەکین.

## جۆرەکانی دەوڵەت

### دەوڵەتگەلی سەروەر

دەوڵەتی سەروەر (Sovereign state) ئەو دەوڵەتەیە کە خاوەنی سەروەری بێ لە ناوەوە و لە دەرەوەی مەڵبەندی خۆیدا و بۆ مانەوەی تەنیا پشت بە خۆی ببەستێ، نە بە ھێز یان دەوڵەتێکی دەرەکی.

### دەوڵەتگەلی یەکگرتوو

دەوڵەتی یەکگرتوو (Federated state) کۆمەڵەیەکی ھەرێمی و دەستوورییە کە پارچەیەک لە یەکەی فێدراڵ پێک دێنێ. جیاوازیی ئەم جۆرە دەوڵەتانە لەگەڵ دەوڵەتانی دەسڕۆ لەودایە کە ئەمان بەشێک لە دەسڕۆییی خۆیانیان بەخشیوە بە حکوومەتی فێدراڵ.

### دەوڵەتگەلی نەتەوەیی

دەوڵەتی نەتەوەیی (Nation state) ئەو دەوڵەتەیە کە بۆ دەستەبەرکردنی سەروەریی نەتەوەیەک پێک ھاتووە.

## وتارە پێوەندیدارەکان

* دەوڵەت شار
* دەوڵەتی لاسار
* دەوڵەتی ئازاد
* دەوڵەتی پۆلیسی
* دەوڵەتی جەنگی
* دەوڵەتی کاتی
* دەوڵەتی خۆشبژیوی

## سەرچاوەکان

* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی کۆمەڵگا