# ڤایۆلین

| ڤایۆلین |
| --- |
|  |
| لقی | bowed string instrument |
| بەشێکە لە | violin family |
| نزمترین نۆتە | G3 |
| خەڵاتەکان | ئامێری ساڵ |
| بەستراوە بە | violin bow |
| بەکارهێنەر | کەمانژەن |
| پۆلێنی هۆرنبۆستێل-ساکس | 321.322-71 |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

ڤایۆلێن کە هەندێک جار بە کەمانچە ناسراوە، کۆردۆفۆنێکی دارە (ئامێری ژێدار) لە بنەماڵەی کەمانچەدا. زۆربەی کەمانچە جەستەیەکی دارێکی کونیان هەیە. بچووکترین و بەم پێیەش بەرزترین ئامێرە (سۆپرانۆ) لە خێزانەکەدا کە بە شێوەیەکی بەردەوام بەکاردەهێنرێت. کەمانچە بە شێوەیەکی گشتی چوار ژێ پێکدێت (هەندێکیان دەتوانن پێنجیان هەبێت)، بەزۆری بە پێنجەمی تەواو بە نۆتەکانی G3، D4، A4، E5 ڕێکدەخرێن ، و زۆرترین جار بە کێشانی کەوانێک بەسەر ژێیەکاندا دەژەنرێت. هەروەها دەتوانرێت بە پەنجەکان (pizzicato) و لە حاڵەتە تایبەتمەندەکاندا بە لێدانی ژێیەکان بە لایەنی دار کەوانەکە (col legno) یاری پێبکرێت.

کەمانچە ئامێرێکی گرنگە لە چەندین جۆری مۆسیقادا. لە نەریتی کلاسیکی ڕۆژئاوادا زۆرترین بەرچاو دەکەون، چ لە ئەنسەمبڵەکان (لە مۆسیقای چامبەر تا ئۆرکێسترا) و چ وەک ئامێری سۆڵۆ. هەروەها کەمانچە لە زۆر جۆری مۆسیقای فۆلکلۆردا گرنگە، لەوانە مۆسیقای وڵات، مۆسیقای بلوگراس و لە جازدا. کەمانچەی کارەبایی بە جەستەی ڕەق و پیزۆئێلکتریکی لە هەندێک جۆری مۆسیقای ڕۆک و فیوژنی جازدا بەکاردەهێنرێت، پیکاپەکان بە ئامێری گەورەکەر و بڵندگۆوە دەبەسترێت بۆ بەرهەمهێنانی دەنگ. کەمانچە لە زۆرێک لە کولتوورەکانی مۆسیقای غەیرە ڕۆژئاوادا جێگیر بووە، لەوانە مۆسیقای هیندی و مۆسیقای ئێران. زۆرجار ناوی کمانچە بەکاردێت بەبێ گوێدانە جۆری مۆسیقای کە لەسەری دەژەنرێت.

کەمانچە بۆ یەکەمجار لە ئیتالیا لە سەدەی ١٦ ناسرا، لەگەڵ هەندێک گۆڕانکاری زیاتر لە سەدەی ١٨ و ١٩ ڕوویدا بۆ ئەوەی دەنگ و پرۆژێکشنێکی بەهێزتر بە ئامێرەکە بدرێت. لە ئەوروپا وەک بنەمایەک بۆ پەرەپێدانی ئامێرە ژێدارەکانی دیکە کە لە مۆسیقای کلاسیکی ڕۆژئاوادا بەکاردەهێنران، وەک ڤیۆلا کاری دەکرد.

کەمانچەژەن و کۆکەرەوەکان بە تایبەتی خەڵاتی ئەو ئامێرە مێژووییە جوانانە دەکەن کە لەلایەن بنەماڵەکانی سترادیڤاری، گوارنێری، گواداگنینی و ئاماتی لە سەدەی ١٦ تا ١٨ لە برێشیا و کرێمۆنا (ئیتاڵیا) و لەلایەن جاکۆب ستاینەر لە نەمسا دروستکراون. بەپێی ناوبانگیان، کوالیتی دەنگەکەیان سەرپێچی لە هەوڵەکانی ڕوونکردنەوە یان یەکسانکردنی کردووە، هەرچەندە ئەم باوەڕە مشتومڕی لەسەرە. ژمارەیەکی زۆر لە ئامێرەکان لە دەستی دروستکەرانی کەمتر بەناوبانگەوە هاتوون، هەروەها ژمارەیەکی زیاتر لە "کەمانچە بازرگانییەکان"ی بازرگانی بەرهەم هێنراوی بەکۆمەڵ کە لە پیشەسازییەکانی کوتەکەوە دێن لە شوێنەکانی وەک ساکسۆنیا، بۆهێمی و میرکۆرتەوە. زۆرێک لەم ئامێرە بازرگانیانە پێشتر لەلایەن کۆمپانیای سیرز و ڕۆباک و کۆمپانیا و بازرگانییە بەکۆمەڵەکانی دیکەوە دەفرۆشران.

پێکهاتەکانی کەمانچە بەزۆری لە جۆرە جیاوازەکانی دار دروست دەکرێن. دەتوانرێت کەمانچە بە ڕیخۆڵە، پێرلۆن یان ژێیەکی دروستکراوی تر، یان پۆڵا ببەسترێت. ئەو کەسەی کەمانچە دروست بکات یان چاکی بکاتەوە پێی دەوترێت لوتیەر یان کەمانچە ساز. ئەو کەسەی کەوان دروست دەکات یان چاکی دەکاتەوە پێی دەوترێت ئارکیتێر یان کەوان ساز.

## ئیتیمۆلۆژی

وشەی "کەمانچە" بۆ یەکەمجار لە ساڵانی ١٥٧٠ لە زمانی ئینگلیزیدا بەکارهاتووە. وشەی "کەمانچە" لە "کەمانچەی ئیتاڵی، بچووککراوەی ڤیۆلایە. زاراوەی "ڤیۆلا" لە دەربڕینی "کەمانچەی تێنۆر"ەوە هاتووە لە ساڵی ١٧٩٧، لە ڤیۆلای ئیتاڵی و پرۆڤێنساڵی کۆن، کە لە لاتینی سەدەی ناوەڕاستەوە هاتووە بە (vitula) وەک زاراوەیەک کە بە واتای "ئامێری تاردار" دێت، ڕەنگە هاتبێت لە ڤیتولاوە،و یان خوداوەندی ڕۆمانی خۆشی...، یان لە کرداری لاتینی پەیوەندیدار (vitulari)، "هاوارکردن لە خۆشی یان بەرزبوونەوەدا." زاراوەی پەیوەندیدار "Viola da gamba" ، لە ئیتاڵییەوە هاتووە، بە واتای وشەیی "ڤیۆلایەک بۆ قاچ" (واتە بۆ گرتنی لە نێوان قاچەکاندا)." کەمانچە بریتییە لە "فۆڕمی مۆدێرن لە ڤیۆلا دا براچیۆی بچووکتر و سەدەی ناوەڕاست". ("ڤیۆلای قۆڵ")

## کۆک کردن

The pitches of open strings on a violin
٤ ژییەکەی ئەم ئامێرە لەسەر دەنگەکانی سۆل، ڕێ، لا می کۆک دەبێت.

## دۆزینەوەی

> کەمان یاخود ڤیۆڵین دۆزراوەتەوە لە سەدەی ١٦ شازدەهم لە وڵاتی ئیتالیا
>
>

> دواتر لە سەدەی ١٨ و ١٩ لە وڵاتەکانی ئەوروپا پەرەی پێدراوە
>
>

## سەرچاوەکان

* دەروازەی مۆسیقا
* دەروازەی فەڕەنسا