Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# چاک نۆریس

چاک نۆریس
**چاک نۆریس**  ناوی تەواوی **کاڕلۆس ڕای تشاک نۆریس** لەدایکبووی ١٠ی ئازاری ١٩٤٠ لە ئۆکلاھۆما - ئەمریکا، ھونەرمەندێکی ئەمریکیە و ڕاھێنەرێکی ھونەرەجەنگیەکان و کەسایەتیەکی ڕۆژنامەوانیە،

## ژیان

، لەژیانی منداڵیدا گەشبین نەبووە بەجۆرێک ھیچ جۆرە یاریەکی وەرزشی نەکردووە و زۆر شەرمن بووە و لەقوتابخانەشدا ئاستی ناوەند بووە. نۆریس لە ساڵی ١٩٥٨ وەکو پۆلیسێکی فڕۆکەوانی چۆتە نێو ڕیزەکانی ھێزە ئاسمانیەکانی ئەمریکاوە و نێردراوە بۆ بنکەی ئۆسانی ئاسمانی لە کۆریای باشوور ، نۆریس لەیاری جەنگیدا نازناوی تشاکی لێنراوە و لەبنکەی ڕاھێنانی تانگ سو دوو دەستی پێکردووە و ژمارەیەکی زۆر لەپشتوێنی ڕەشی وەرگرتووە لەم ھونەرە جەنگیەدا، کاتێک کە گەڕاوەتەوە بۆ ویلایەتەیەکگرتوەکانی ئەمریکا لە بنکەی مارشی ھێزە ئاسمانیەکان لە ویلایەتی کالیفۆرنیا وەکو ئەفسەری فڕۆکەوانی کاری کردووە و لە ساڵی ١٩٦٢ خانەنشین بووە و ژمارەیەک قوتابخانەی ھونەری یاری جەنگی کردۆتەوە.
نۆریس سەرەتا لە دوو پاڵوانێتی و سێ یاری کاراتێتا دۆڕاوە، لەساڵی ١٩٦٨ بۆ جاری دەیەم سەرکەوتوو نەبووە و دۆڕاوە بەڵام لە ٢٤ نۆڤەمبەری ساڵی ١٩٦٨ لە پاڵەوانێتی کێشی مامناوەندا لە یاری کاراتێدا یەکەمی ھێناوە و بۆ ماوەی ٦ ساڵ لەسەر یەک ھەر لەپلەی یەکەمدابووە، لەساڵی ١٩٦٩ تاجی سێی کاراتی و خەڵاتی باشترین جەنگاوەری پشتوێنی ڕەشی لەو ساڵەدا بەدەستھێناوە، ھەر لەھەمان ساڵدا لە فیلمی دەستەی تێکشکاندن دەرکەوتووە،
لە خۆپیشاندانێکی ھونەرەجەنگیەکان لە لۆنگ بیتش چاوی بە بڕوسلی کەوتووە و لەساڵی ١٩٧٢ لە فیلمی ڕێگای ئەژدیھا لە گەڵ بڕوسلی بەشداری کردووە و ڕێگای ناوبانگ بڵاوبونەوەی بۆ خۆشکردووە و تاکو ئێستاش لە ئاسیا بەم فیلمە ناسراوە و دواتر بۆتە دیارترین ئەستێرەکانی کۆمپانیای کانۆن و لەساڵی ٢٠٠٠ خەڵاتی بە ئەنجام گەیاندی ئاڵتونی پێبەخشراوە لەلایەن یەکێتی جیھانی کاراتێوە، لەساڵی ٢٠٠٧ یش ژەنەڕاڵی سەرکردە جیمس کۆنوای خەڵاتی دەریاوانی فەخری ئەمریکای پێبەخشیوە و دامەزرێنەری قوتابخانەیەکی تایبەتی ھونەرە جەنگیەکان بەناوی چان کووک دوو.

## سەرچاوە

* ویکیپیدیای عەرەبی

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی ھۆڵیوود
* دەروازەی ئینتەرنێت
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی ژن
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی تەلەڤیزیۆن
# وەرزشی سەما

| وەرزشی سەما |
| --- |
| لقی | dance، وەرزش، competitive dance |
| جێبەجێکار | sports dancer |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

 **وەرزشی سەما**، بریتییە لە سەمای پێشبڕکێی ھۆڵی ئاھەنگگێڕان. ژن و مێرد جۆرە سەمای جیاواز ئەنجام دەدەن، وەک واڵز و تانگۆ و بەپێی تەکنیک و شێوازی خۆیان حوکمیان لەسەر دەدرێت.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Dancesport»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٨ی ئازاری ٢٠٢٤.

* دەروازەی وەرزش
# پەپکەفڕکە

| پەپکەفڕکە |
| --- |
|  |
| لقی | sports equipment |
| وەرزش | flying disc sports |
| ناونراوە لەدوای | Frisbie Pie Company |
| ئافرێنەر | Walter Frederick Morrison |
| بەکارهێنەر | flying disc sports |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**پەپکەفڕکە** یان **پەپکەی ھەڵفڕ** یان **فریزبی** جۆرێک ئامێری کایەکردنە کە لە پلێتێکی بازنەیی دروست دەکرێت و تیرەکەی ٢٠ بۆ ٢٥ سم و بارستەی ١٧٠ گرامە. ئەم ئامێرە بۆ وەرزشی خۆش و کێبڕکێ بەکاردێت. ڕێگای یاریکردن ئەوەیە کە شاشەکە فڕێ بدەیتە ئاسمان و بیگریت.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Frisbee»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٥ی شوباتی ٢٠٢٤.

* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی وەرزش
# لیژنەی ئۆڵۆمپیادی نێودەوڵەتی

لیژنەی ئۆڵۆمپی نێودەوڵەتی
(بە ئینگلیزی: International Olympic Committee)| نیشانەی ئۆڵۆپی نێودەوڵەتی |
| دروشم | International Olympic Committee |
| دامەزران | ٢٣ی یۆنیۆی ١٨٩٤ |
| جۆر | وەرزشی |
| زمانی فەرمی  | ئینگلیزی و فەرەنسی |
| سکرتێری گشتی | تۆماس باک (لە ١٠ی ئەیلوولی ٢٠١٣) |
| وێبگە | ماڵپەری فەرمی |
| لێدوان | نیشانەی ئۆڵۆپی نێودەوڵەتی |

**لیژنەی ئۆڵۆمپیاتی جیھانی** (بە ئینگلیزی: International Olympic Committee) (ھەروەھا بە فەرەنسی:Comité International Olympique) ئەوە رێکخراوێکە و بارەگایی لە شاری لۆزانە لە سویسرا. ئەو رێکخراوە لەلایەن پێیری دی کۆوبێرتین و دیمتریوس ڤێگلاسەوە لە ٢٣ی یۆنیۆی ١٨٩٤ دامەزرایە، لە ئێستادا نێزیکەی ٢٠٦ لیژنەی ئۆڵۆمپی نەتەوەییئ تێیدا ئەندامە.

ئەو ئۆڵۆمپیە ھەلدەستێ بە ئەنجامدانی ئۆڵۆمپی جیھانی لە ھەر ٤ ساڵ جارەکدا و ھەروەھا ئۆڵۆمپیاتی ساڵانە لە وەرزی زستان و ھاویندا،

## ڕۆڵی لیژنە

لیژنەی ئۆڵۆمپیات تەنھا کات و خوولی یاریەکان دیاری ناکا بەڵکو بەرپرسە لە رێکخستنی چەندین کاروبار ئەوانیش:

* رێکخستن و بەرەوپێشبردنی یاسا و خوول و یاریگا و پێشبرکێکان.
* بەرێوەبردنی سەرجەم یاریەکان لەسەر بنەمای مرۆڤایەتی
* بەرگریکردن لەسەر مافی ئەندامانی ئۆڵۆمپیەکە
* رێکخستن و بەرێوەبردنی سەرجەم یاری و ئاھەنگی ئۆلۆمپیەکان

## پێکھێنانی لیژنە

پێکھێنانی لیژنەی ئۆڵۆمپی بەلایەنی کەمەوە ١١٥ ئەندام دەبێ.

## سەرۆکەکانی لیژنەی ئۆڵۆمپی

* دیمتریوس ڤێگلاس ١٨٩٤–١٨٩٦
* پێیری دی کۆوبێرتین ١٨٩٦–١٩٢٥
* کۆمێت ھێنری ١٩٢٥–١٩٤٢
* جەی سێجفرد ١٩٤٦–١٩٥٢
* ئێیڤەری برەندیج ١٩٥٢–١٩٧٢
* لۆرد کێلانین ١٩٧٢–١٩٨٠
* خوان ئەنتۆنیۆ ١٩٨٠–٢٠٠١
* کۆمت دی جا ٢٠٠١–٢٠١٣
* تۆماس باک ٢٠١٣ -

## سەرچاوەکان

*
*
*  ٢٣ی ئایاری ٢٠١٣ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.

* دەروازەی ئۆڵۆمپیاد
* دەروازەی وەرزش
* دەروازەی تۆپی پێ
* ھێمای دەروازەدەروازەی پاریس
* دەروازەی سویس
* دەروازەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
# یووتیووب

یوتیووب|  |
| سکرینشات
 |
| چەشنی بازرگانی | Subsidiary |
| چەشنی وێبگە | خزمەتگوزاری تایبەتی ڤیدیۆیی |
| دامەزراندن | ١٤ی شوباتی ٢٠٠٥ (٢٠٠٥-٠٢-١٤) |
| بارەگا | ٩٠١ شەقامی چێری سان برونۆ، کالیفۆرنیا، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| ناوچەی ڕاژەکراو | لەسەر ئاستی جیھان (دوورخستنەوەی سانسۆری یوتیوب) |
| خاوەن | Alphabet, Inc |
| دامەزرێنەر(ان) | * چاد ھورلی
* ستیڤ چین
* جاوید کەریم
 |
| Key people | سوزان ھۆجسکی (یاریدەدەری بەڕێوبەر) چاد ھورلی (ڕاوێژکاری) |
| پیشەسازی | * ئینتەرنێت
* خزمەتگوزاری تایبەتی ڤیدیۆیی
 |
| بەرھەمەکان | YouTube Premium یوتیووب موزیک یوتیووب تیڤی یوتیووب کیدس |
| داھات | ١٥ ملیار دۆلاری ئەمریکی (٢٠١٩) |
| باوان | گۆگڵ (٢٠٠٦–ئێستا) |
| وێبگە | YouTube.com (see list of localized domain names) |
| ڕیکلامکردن | گۆگڵ ئەدسێنس |
| تۆمارکردن |
ئارەزوومەندانە
* پێویست ناکات سەیری زۆربەی ڤیدیۆکان بکەیت؛ پێویستە بۆ ھەندێک ئەرکی دیاریکراو وەک بارکردنی ڤیدیۆکان، بینینی ڤیدیۆ نیشانکراوەکان (١٨+) و دروستکردنی لیستەکانی پەخشکردن، بەدڵبوون یان دڵنەگرتنی ڤیدیۆکان، و بڵاوکردنەوەی سەرنجەکان.
 |
| بەکارھێنەران | ٢ ملیار (تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠) |
| خستنەکار | ١٤ی شوباتی ٢٠٠٥ (٢٠٠٥-٠٢-١٤) |
| ڕەوشی ھەنووکەیی | چالاک |
| مۆڵەتنامەی ناوەڕۆک | Uploader holds copyright (standard license); Creative Commons can be selected. |
| نووسراو بە | Python (core/API), C (through CPython), C++, Java (through Guice platform), Go, JavaScript (UI) |

**یووتیووب** (بە ئینگلیزی: YouTube) ماڵپەڕێکی کۆمەڵایەتیی تایبەتە بە پەخشکردنی ڤیدیۆ کە لەلایەن گووگڵەوە خاوەندارێتی دەکرێت.

## مێژوو

ئەم ماڵپەڕە لە شوباتی ٢٠٠٥ بەفەرمی لەلایەن ستیڤ چین، جاوید کەریم و چاد ھەرڵی بەردەست کرا. بیرۆکەکەشی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی ڕۆژێکیان ئەم سێ کەسە ویستیان پەڕگەیەکی ڤیدیۆیی بڵاو بکەنەوە بەوەی ھەموو کەس بیبنێت بەڵام لەو کات تەنیا دەتوانرا ڤیدیۆ بەرز بکرێتەوە و دواتر لەلایەن کەسانی تر بەتەواوی دابگیرێت بۆ لێدان، بەڵام ئەو سێ کەسە دەیانویست بەبێ داگرتن خەڵک بینەری ڤیدیۆیەکان ببن و ئەمەش بووە سەرەداوێک بۆ کردنەوەی ماڵپەڕەکە کە لە ئێستادا لە ڕیزی ١٠ ئەو ماڵپەڕانەیە کە زۆرترین سەردانیکەریان ھەیە لە جیھاندا.

یەکەم ڤیدیۆ لە ٢٣ی نیسانی ٢٠٠٥ بەناونیشانی *من لە باخچەی ئاژەڵان* (بە ئینگلیزی: Me at the zoo) بارکرایە نێو يووتیووب. ڤیدیۆکە جاوید کەریم، دامەزرێنەری یووتیووب، لە باخچەی ئاژەڵانی سان دیێگۆ پیشان دەدات، کە تا ئێستاش ڤیدیۆکە لەسەر یووتیووب ھەر دەبیندرێت.

## تایبەتمەندی

* بڵاوکردنەوەی ڤیدیۆ
* دروستکردنی ھەژماری تایبەتی کە وەک کەناڵێک دەردەکەوێت کە بەکارھێنەرانی تر دەتوانی پەیام و نامە بۆ یەکتری بنێرن و دروستکردنی ھەژمار بە خۆڕایییە.
* نووسینی کۆمێنت و پەیام لە نێوان ئەو کەسانەی ھەژماریان دروست کردەوە.

## یاساکان

* نابێ تەواوی جەستەی مرۆڤ لە ڤیدیۆکاندا دەرکەوتبێت.
* نابێ ئەو ڤیدیۆیانەی تایبەتە بە دەزگایەک یان کەناڵێکی ڕاگەیاندن و مافی بەکارھێنانی لە یووتیووب ھەیە ئەوا کەس بۆی نییە ئەم ڤیدیۆیانە بەرزبکاتەوە.
* نابێ ڤیدیۆی بەرزکرێتەوە کەسووکایەتی بە تاکێک بکات یان کۆمەڵگایەک.

## سەرچاوەکان

## ئەمانەش ببینە

* خەڵاتی ئافرێنەرەکانی یووتیووب

## بەستەرە دەرەکییەکان

* وێبگەی فەرمی  (مۆبایل)

* دەروازەی ئینتەرنێت
* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
* دەروازەی کۆمپیوتەر
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی کالیفۆڕنیا
* دەروازەی کۆمپانیا
# تێنبون

**تێنۆبون** ((天文), ھەروەھا وەک تێنۆن ناسراوە، ناوی سەردەمێکی ژاپۆنییە کە لەدوای کیۆرۆکو و پێش کۆجی دێت. دەستپێکی ئەم سەردەمە بەناو ساڵەکانی تەمموزی ١٥٣٢ تا تشرینی یەکەمی ١٥٥٥ دێت. لەم سەردەمە ئیمپراتۆر گۆ-ھێیزێی یان گۆ-نارا فەرمانڕەوایەتیی کردووە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژاپۆن
* دەروازەی کات
# درێژی

درێژایی ڕەھەندێکە.
**درێژی** یان **درێژایی** (بە کورمانجی: *درێژاھی*، *Dirêjahî*) ڕەھەندی داکێشراوی ھەر شتێکە. درێژاییی شتێک مەودای نێوان کۆتایییەکانی ئەو شتەیە؛ بەرفرەییی ھێڵیی ئەو شتەیە کە لە دەستپێکییەوە ھەتا کۆتاییی دەپێودرێت. پێویستە درێژایی لە بەرزایی و **پانایی** جیابکرێتەوە. *بەرزایی* بەرفرەییی ئەستوونی شتانە و *پانایی* دووری یان مەودای نێوان لا یان پاڵێکە ھەتا لا یان پاڵێکی تر.

لە فیزیکدا، وا باوە کە بە مەودای نێوان ھەر دوو خاڵی دڵخواز بوێترێت درێژایی. ھەروەھا درێژایی یەکێ لە چەندێتییە سەرەکییەکانە (ئەوانی تر: کات و بارست)، واتە یەکەی درێژایی سەربەخۆ پێناسدەکرێت نەک لە ڕووی یەکەی چەندێتییەکانی تر.

یەکەکانی درێژایی زیاتر یەکێ لە ئەمانەیە: مەتر، سانتیمەتر، ئینچ، یارد، میل، و ….

درێژایی پێواندنی تەنیا یەک ڕەھەندە، بەڵام ڕووبەر پێواندنی دوو ڕەھەندە (درێژایی دووجا) و قەبارە پێواندنی سێ ڕەھەندە (درێژایی سێجا).

* دەروازەی ماتماتیک
* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی ئەندازە
* دەروازەی زانست
# لۆرد کێلڤن

لۆرد کێلڤەن
**لۆرد کێلڤەن** (بە ئینگلیزی: The Lord Kelvin) زانایەکی سەدەی نۆزدەیە کە لە نێوان ساڵانی ١٨٢٤ تا ١٩٠٧ ژیاوە. یەکەم کەس بوە کە ووشە داینامیکە گەرمی (Thermodynamics) بەکار ھێناوە. ھەروەھا پێوانە کردنی پلەی کێلڤەن داھێنا کە یەکێکە لە یەکەکانی سیستەمی نێودەوڵەتی یەکە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
* دەروازەی وزە
* دەروازەی ماتماتیک
* دەروازەی ئەندازیاری
# زۆرانبازیی قۆڵ

| زۆرانبازیی قۆڵ |
| --- |
|  |
| لقی | Q17310356، strength sport |
| دەسەڵات | World Armwrestling Federation |
| جێبەجێکار | arm wrestler |
| Prerequisite | training، exercise |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**زۆرانبازیی قۆڵ** (بە ئینگلیزی: Arm Wrestling) وەرزشێکی کێبڕکێیییە کە دوو کەس بە شێوەیەکی گشتی لەسەر مێزێک دانیشتوون، دەستەکانیان قفڵ دەکەن و ھەوڵدەدەن قۆڵی یەکتر بە زۆر بخەنە خوارەوە بۆ سەر ڕوویەکی تەخت. ئامانج لێی ئەوەیە دەست، مەچەک، یان قۆڵی بەرامبەرەکەت بە مێزەکەوە ببەستیتەوە، بەمەش ھێز و تەکنیکێکی باڵاتر نیشان بدەیت. زۆرجار یارییەکانی زۆرانبازی قۆڵ چڕ و پڕن و پێویستیان بە ھێزی گرتن و ستراتیژی ھەیە.

پێشبڕکێی زۆرانبازی قۆڵ دەتوانێت لە ئاستە جیاوازەکاندا ئەنجام بدرێت، لە یارییە ئاسایییەکانی نێوان ھاوڕێیانەوە تا پاڵەوانێتییە ڕێکخراوەکان کە یاسا و ڕێسای دیاریکراویان لەسەرە. لە زۆرانبازی قۆڵدا پۆلی کێش و پۆلی تەمەنی جیاواز ھەیە، ئەمەش کێبڕکێی دادپەروەرانە لە نێوان بەشداربووان مسۆگەر دەکات. زۆرانبازە پیشەگەرەکانی قۆڵ بە توندی ڕاھێنان دەکەن بۆ باشترکردنی ھێز و بەرگەگرتن و تەکنیکەکانیان، کار لەسەر ماسولکە تایبەتەکان و ڕاھێنانی گرتن دەکەن بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی تواناکانیان.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Arm wrestling»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٩ی نیسانی ٢٠٢٤.

* دەروازەی وەرزش
# ساکورا (ناو)

**ساکورا** (بە ژاپۆنی: さくら, サクラ) ناوێکی ناسراوی ژاپۆنی مێینەیە.

## نوسین

ساکورا دەتواندرێت بە شێوازی جیای پیتەکانی کانجی بنوسرێت و دەتواندرێت مانای:

وەکوو ناوێک

* 桜: (گوڵی گێلاس)
* 櫻: (گوڵی گێلاس)
* 咲良: گەشانەوە، کرانەوە

ناوەکە ھەروەھا ئەتوانرێ بە ھیراگانا و کاتاکاناش بنوسرێت

وەکوو نازناوێک

* 佐倉، 桜، 沙倉

## خەڵک

### ناو

* ساکورا ئاکاھۆ ،(赤穂 さくら)، یاریزانی تۆپی سەبەتە
* ساکورا فوجیوارا (藤原 さくら)، گۆرانیبێژ و نووسەری سرود، و ئەکتەر
* ساکورا ئیشیمۆتۆ (石本 さくら)، یاریزانی شۆگی

### نازناو

* مۆمۆکۆ ساکورا (さくら ももこ) ھونەرمەندی مانگا و ئەکتەری سەرەکی مانگاکەی خۆی بەناوی (*Chibi Maruko-chan چیبی ماروکۆ-چان)*
* ئێمی ساکورا (さくら えみ) زۆرانبازی لێھاتووی ژاپۆنی
* ئایانێ ساکورا (佐倉 綾音) ئەکتەری دەنگی ژاپۆنی

## کارەکتەری خەیاڵی

### ناو

* ساکورا کیاشیکی، (春野 サクラ) کارەکتەری مانگا و ئەنیمی (*Assassination Classroom)*
* ساکورا ھارونۆ، (春野 サクラ)، پاڵەوانی مانگا و ئەنیمی ئەلقەکانی ناروتۆ
* ساکورا کینۆمۆتۆ (木之本 さくら), پاڵەوان و ئەکتەری سەرەکی مانگا و ئەنیمی (*Cardcaptor Sakura)* لە دۆبلاژە ئینگلیزییەکەی لە ئەنیمییە ڕەسەنەکەی ناونیشانی وەک (*Cardcaptors)* ناوی ساکورا ئەڤالۆن

### نازناو

* میکان ساکورا ،(佐倉 蜜柑)، کارەکتەری سەرەکی لە ئەنیمی (*Alice Academy)*
* چیۆ ساکورا، (佐倉 千代)، کارەکتەری نیشاندراوی ئەلقەکانی (*Monthly Girls' Nozaki-kun)*
* مینتی ساکورا، یەکێک لە کارەکتەرەکانی دیزنی ساڵی ٢٠١٢ ئەنیمەیشنی (*Wreck-It Ralph)*

## ئەمانەش ببینە

ساکورا (ڕوونکردنەوە)

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژن
* دەروازەی ژاپۆن
# ئێریک کلاپتۆن

| ئێریک کلاپتۆن  |
| --- |
|  |
| لەدایکبوون | ٣٠ی ئازاری ١٩٤٥
ڕیپڵی، ساری، ئینگلتەرا |
| پیشە | گیتاریست، گۆرانیبێژ، ئاوازدانەر، هەڵبەست‌دانەر |
| چالاکبوون | ١٩٦٢–ئێستا |
| مناڵ(ەکان) | 5 |
| وێبگە |  |

**ئێریک پاتریک کلاپتۆن** (بە ئینگلیزی: Eric Clapton) (لە دایکبووی ٣٠ی ئازاری ١٩٤٥) گیتارژەنی ڕۆک و بلوز، گۆرانیبێژ, هەڵبەست‌دانەر و ئاوازدانەرێکی ئینگلیزە. بە یەکێک لە سەرکەوتووترین و کاریگەرترین گیتاریستەکان دادەنرێت لە مۆسیقای ڕۆکدا. ساڵی ٢٠٠٣ گۆڤاری ڕۆلینگ ستۆن کردیی بە پلەی دووەم لە گەورەترین گیتارژەنی مێژوو.

## سەرچاوەکان

ویکیپیدیای ئینگلیزی

* دەروازەی گیتار
* دەروازەی مۆسیقا
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی ئایین
# فەرش

یەکێک لە فەرشەکانی ئەردەبیل
بەڕەیەکی بچووک
فەرش یان بەڕە داپۆشەرێکی زەویی تێکستیلە کە بە شێوەیەکی ئاسایی لە چینێکی سەرەوەی کڵۆ پێکدێت کە بە بەشێکی پشتەوە نووساوە. لە ئەورووپا، کڵۆکە بە شێوەیەکی نەریتی لە خوری دروست دەکرا، بەڵام لەو کاتەوەی سەدەی ٢٠ەم، ڕیشاڵە دەستکردەکان وەک پۆلیپڕۆپیلین، نایلۆن، و پۆلیێستەر وەک جێگرەوەی ھەرزانتر بەکارھاتوون. کڵۆکە بەزۆری لە گوڵەپڵیتەی پێچراوە پێکدێت کە چارەسەری گەرمی کراون بۆ پاراستنی پێکھاتەکەیان. دەستەواژەکانی فەرش و بەڕە وەک یەک بەکاردەھێنرێن، ھەرچەندە بەڕەکان بە گشتی بە شلەیی ڕادەخرێن و بچووکترن. لەو کاتەوەی سەدەی ١٩ھەم، ئاڕاستەیەک ھەبووە بۆ بەرھەمھێنانی فەرشی دیوار-بۆ-دیوار بۆ ژوورەکان کە لە شوێنی خۆیاندا جێگیر دەکرێن.

نەریتە ناسراوەکانی فەرش و بەڕە بریتین لە فەرشی فارسی، بەڕەی ڕۆژھەڵاتی و بەڕەی ئەنادۆڵی.

زەویی فەرش نەرمییەک بۆ دانیشتن و چۆکدادان دابین دەکات، و دەنگ و گەرمی باشتر دادەبڕێت وەک لە زەویی کاشی یان بەرد. فەرش گشتگیرە و زۆربەی جار بە نەخش و مۆتیف دەڕازێنرێتەوە. بەھۆی پەرەسەندنی تەکنەلۆژییەوە، فەرشی دەستکردی ھەرزان و بەکۆمەڵ بەرھەمھێنراو دروست دەکرێن، ھەروەھا بەڕەی خوریی دەستچنی گرانبەھاتریش.

فەرشەکان دەتوانرێن لە ڕێگەی شێوازە جیاوازەکانەوە بەرھەم بھێنرێن، لەوانەش چنین، فێڵتکردنی دەرزی، گرێدانی دەستی (وەک لە بەڕە ڕۆژھەڵاتییەکاندا دەبینرێت)، تەفتکردن (کە تێیدا کڵۆ دەخرێتە ناو کەرەستەی پشتەوە)، چنینی تەخت، ھووککردن (بە ڕاکێشانی خوری یان لۆکە لە ڕێگەی کونی قوماشێکی بەھێزەوە)، یان نەخشاندن. فەرشەکان بەزۆری بە پانیی ١٢ و١٥ پێ (٣٫٧ و٤٫٦ m) لە یو ئێس و ٤ و٥ مەتر (١٣ و١٦ پێ) لە ئەورووپا دروست دەکرێن. بۆ دروستکردنی فەرشکردنی دیوار-بۆ-دیوار، سەرەتا پانییە جیاوازەکانی فەرش پێکەوە دەبەسترێن (بە بەکارھێنانی تیپی دروومان)یان پێکەوە دەدروورێن. پاشان فەرشەکە لەسەر ژێراوێکی نەرم (پاد) بە زەوییەکەدا جێگیر دەکرێت بە بەکارھێنانی بزمار، تاقمە بزمارەکان (کە لە یو کەی بە دارە گرتووەکان ناسراون)، چسپەکان، یان ناوبەناو دارە کانزایییە تەلەبەندە ڕازاوەکان.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی چاند
# کرووزەر

| کرووزەر |
| --- |
|  |
| لقی | کەشتیی جەنگی |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**کرووزەر** (بە ئینگلیزی: Cruiser) کەشتییەکی جەنگی گەورەیە کە لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمەوە تا کۆتایی جەنگی سارد ڕۆڵی سەربازی خۆی ھەبوو. گەورەترە لە وێرانکەر بەڵام بچووکترە لە کەشتی جەنگی. لە ئێستادا کەشتییە کرووزەرەکان بە کرووزەری تێکدەر گۆڕدراون بۆ ئەوەی ھەمان ئەرکی جەنگی ئەنجام بدەن.

## مێژووی سەرەتایی

زاراوەی «کرووزەر» بۆ یەکەمجار لە سەدەی ١٧دا بە شێوەیەکی باو بۆ ئاماژەکردن بە کەشتییەکی جەنگی سەربەخۆ بەکارھات. «کرووزەر» بە واتای ئامانج یان ئەرکی کەشتییەک دەھات، نەک پۆلێنێکی دیاریکراوی کەشتی. لەگەڵ ئەوەشدا، زاراوەکە ھەر بۆ ئاماژەکردن بە کەشتییەکی جەنگی بچووکتر و خێراتر بەکارھات کە بۆ ڕۆڵێکی لەو شێوەیە گونجاو بێت. لە سەدەی ١٧دا، «کەشتیی ھێڵ» بە گشتی زۆر گەورە، بێ نەرمی و گرانبەھا بوو بۆ ئەوەی بۆ ئەرکە دوورمەوداکان (بۆ نموونە بۆ کیشوەری ئەمریکا) بنێردرێت، ھەروەھا لە ڕووی ستراتیژییەوە زۆر گرنگ بوو بۆ ئەوەی بەھۆی ئەرکە بەردەوامەکانی دەورییەوە بخرێتە ژێر مەترسی تێکچوون و ژێرئاوکەوتنەوە.

ھێزی دەریایی ھۆڵەندی لە سەدەی ١٧دا بە کرووزەرەکانی ناسرابوو، لەکاتێکدا ھێزی دەریایی شاھانەی بەریتانیا — و دواتر ھێزە دەریایییەکانی فەڕەنسا و ئیسپانیا — دواتر لە ڕووی ژمارە و بڵاوەپێکردنەوە گەیشتنە ئاستی ئەوان. «یاساکانی کرووزەر و کاروانی بەریتانی» ھەوڵێکی لایەنە بازرگانییەکان بوو لە پەرلەمان بۆ ئەوەی سەرنجی ھێزی دەریایی بخەنە سەر بەرگریکردن لە بازرگانی و ھێرشکردن لە ڕێگەی کرووزەرەکانەوە، لەبری کەشتییە ھێڵییە دەگمەن و گرانبەھاکان. لە ماوەی سەدەی ١٨دا، «فریگیت» بوو بە جۆری سەرەکی کرووزەر. فریگیت کەشتییەکی بچووک، خێرا، دوورمەودا و کەم-چەکدار (تەنھا یەک نھۆمی تۆپ) بوو کە بۆ ھەواڵگری، گواستنەوەی پەیامەکان و پەکخستنی بازرگانی دووژمن بەکارھات. جۆرێکی تری سەرەکی کرووزەر «سلووپ» بوو، بەڵام چەندین جۆری تری جیاوازی کەشتیش بەکارھێنران.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی شەڕ
# پەرستگای شاوڵین

پەرستاگاکە لە ساڵی ٢٠٠٦
**پەرستگای شاوڵین** (بە چینی: 少林寺) پەرستگایەکی بوودایییە و دەکەوێتە پارێزگای ھێنان لە کۆماری گەلی چین. بە بڕوای مێژوونووسان ئەم پەرستگایە سەرچاوەی ھونەری جەنگی چینی (کونگ فو)یە. لە ئێستادا جگە لە ئەنجامدانی فەرمانە ئایینییەکانی بوودایی، لەم پەرستگایەدا فێرکاری ھونەری جەنگی دەکەن. ھونەرە جەنگییەکانی وەک: وینگ چون، تای چی چوان، چی کونگ، ھتد ھەمیشە لە پەرستگای شاولین دەخوێندرێن. ھەروەھا ئەم پەرستگایە بە میراتی جیھانی یونسکۆ دادەنرێت.

## مێژوو

بە درێژایی مێژوو ئەم پەرستگایە چەندین جار وێران کراوە و نۆژەن کراوەتەوە.

یەکێک لە وێرانکارییەکان لە ساڵی ١٦٤٧ لەلایەن شانشینی چینگەوە ڕوویدا، کە پەرستگاکەیان وێران کرد بۆ ڕێگریکردن لە چالاکییەکانی دژە حکوومەت. ئەم وێرانکارییە زۆر یارمەتیدەر بوو بۆ بڵاوکردنەوەی ھونەری جەنگی دەروێشەکانی پەرستگاکە. یەکێک لەو ڕاھیبانەی کە لە پەرستگاکە ڕزگاری بوو خاتوو ئینگ موی بوو کە دواتر شێوازی کۆنگ فۆی پەرەپێدا و فێری کچێک کرد بە ناوی یم وینگچۆن.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Shaolin Monastery»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٩ی نیسانی ٢٠٢٤.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ئایین
* دەروازەی نژیاروانی
# ویلایەتی ژاوۆ

ویلایەتی ژاوۆ لەسەر نەخشەی سەردەمی شەڕی حەوت ویلایەتەکە لە ساتی ٢٦٠ی پێش زاین
**ویلایەتی ژاوۆ** (بە چینی: 趙) یەکێکە لە ویلایەتە سەرەکییەکانی سەردەمی شەڕی حەوت ویلایەتەکە لە سەردەمی دێرینی چین. ویلایەتەکە لە کاتی دابەشبوونی چین دامەزرا بەیەکەوە لەگەڵ ویلایەتەکانی ھان و وێی.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
# دووک جیانی چین

**دووک جیانی چین** (بە چینی:秦簡公 خوێندنەوە: چین جیان گۆنگ) فەرمانرەوایەکی ویلایەتی چینی سەربە ئیمپراتۆریەتی ژۆو بوو کە فەرمانرەوایەکەی لە ٤١٤ تا ٤٠٠ی پێش زاین بوو، ٢٦مین فەرمانرەوای شانشینەکە بوو بۆ ماوەی ١٥ ساڵ فەرمانرەوایی کرد

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «ژیاننامەی فەرمانڕەواکانی ویلایەتی چین»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
* دەروازەی ژیاننامە
# پاشا ھویی وێنی چین

**پاشا ھویی وێن** (بە چینی:秦惠文王) ھەروەھا وەک لۆرد ھویی وێنی چین ناسراوە (بە چینی:秦惠文君) فەرمانرەوایەکی ویلایەتی چینی سەربە ئیمپراتۆریەتی ژۆو بوو لە سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان، ھەروەھا ئەو یەکەم کەس بوو کە ناونیشانی پاشا (王) بدات بەخۆی لەجیاتی (公) دووک لە ویلایەتەکەی. ھەرچۆنێک بێت ویلایەتی چین سەربە ژۆو بوو، ئەمەش شتێکی ئاسایی نەبوو بۆ ئەوەی ناونیشانی پاشا لەجیاتیدووک بەکاربێنێت، بەڵام چونکە ئیمپراتۆریەتی ژۆو سیستەمەکەی لەسەر دەرەبەگایەتی بوو ئەوسا، بۆیە خاکەکانی ژۆو کە لەدەستی لۆردەکان بوو، واتا بۆ سیستەمی باج کە ھاوڵاتیان ئەیان دا بە حکومەت، ئەم باجە ڕاستەوخۆ نەدەگەیشت بە ژۆو، بەڵکو ھاوڵاتیانی ناوچەکە ئەیان دا بە لۆردەکانیان، ئەمەش وایکرد لۆردەکان دەسەڵاتیان فراوانتر بێت و ھەنگاو بە ھەنگاو زیاتر و زیاتر بەھێزتر بن تا وای لێھات لەژێر کۆنتڕۆلی خودی ئیمپراتۆریەتی ژۆو دەرچوون و بە خولیای خۆیان ھەڵسوکەوتیان ئەکرد.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
* دەروازەی ژیاننامە
# ویلایەتی چی

ویلایەتی چی لەسەر نەخشە، بە خاڵیکی سوور دیاریکراوە کە لە خوارەوەشی ڕووباری زەرد ھەیە.
**ویلایەتی چی** (چینی: 齊) چی ویلایەتێک بوو لە ئیمپراتۆریەتی ژۆو ویلایەتەکە لەلایەن دوک و فەرمانڕەواکان بەڕێوە ئەچوو. پایتەخەتەکەی (ینگچیو) بوو لە جیھانی مۆدێرینی ئەمرۆ پێی ئەوترێت (لینزی) لە شاندۆنگ، شانشینەکە بە ماوەیەکی کورت دوای ئەوەی ژۆو سەرکەوت بەسەر شانشینی شانگ لە ١١ی پێش زاین.

## ئەمانەش بببینە

* شەڕی حەوت شانشینەکە

## سەرچاوەکان

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
# دووک داوۆی چین

**دووک دائۆی چین** (بە چینی:秦悼公 خوێندنەوە چین داۆ گۆنگ) ٢١م فەرمانرەوای ویلایەتی چینی سەربە ئیمپراتۆریەتی ژۆو بوو، لە ٤٩١ تا ٤٧٧ی پێش زاین

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «ژیاننامەی فەرمانڕەواکانی ویلایەتی چین»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٤ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
* دەروازەی ژیاننامە
# پاشا سیاوۆ وێنی چین

سیاوۆ وێنی چین فەرمانرەوای ویلایەتی چین بوو نەوەکەی ینگ ژێنگ ئیمپراتۆری دواتری چینە. ھەرچۆنێک بێت زانیارییەکی گونجاو نییە لەسەر پاشا سیاوۆوێن بۆ ماوەی یەکساڵ فەرمانرەوایەتی ویلایەتی چینی کردووە، و دوای سێ ڕۆژ لە تاج لەسەر نانی کۆچی دوایی دەکات. زۆر بیردۆز ھەیە لەسەر کەمی ماوەکەی بۆ فەرمانرەوایی نزیکترینیان بریتییە لەوەی پاشا سیاوۆ تەمەنی زۆر بوو کاتێک چووە سەر تەخت، چونکە باوکی بۆ ماوەی پەنجا ساڵ فەرمانرەوایی کردبوو.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «ژیاننامەی فەرمانڕەواکانی ویلایەتی چین»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
* دەروازەی ژیاننامە
# دای (سەردەمی بەھار و پایز)

ویلایەتەکانی ئیمپراتۆیەتی ژۆو
دای ویلایەتێکی بوو کە لە باکووری ھێبێی بوونی ھەبوو لە سەردەمی بەھار و پایزی مێژووی دێرینی چین، یەکێک بوو لە پایتەختەکانی باکوری شانشینی ژۆو کە لە سەردەمی ئەمرۆدا بە وڵاتی یوو ناسراوە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Dai\_(Spring\_and\_Autumn\_period)»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
# گوژوو

**گوژوو** (بە چینی:孤竹 خوێندنەوە: گوژوو) ویلایەتێکی سەربە ئیمپراتۆریەتی شانگ و ژۆو بوو کە لە سەردەمی ئەمرۆدا دەکەوێتە تانگ شانگ، لە پارێزگای ھێبێی. شانشینەکە پەیوەندیەکی باشی ھەبوو لەگەڵ پاشا تانگ

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Guzhu»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٩ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
# ویلایەتی جوو

ویلایەتەکانی ژێر ئیمپراتۆریەتی ژۆو
**ویلایەتی جوو** ویلایەتێکی سەربە ژۆو بوو لە مێژووی دێرینی چین، فەرمانرەواکانی نازناوی جی (己)ـیان ھەڵدەگرت لە ئەمرۆدا ئەکەوێتە شاندۆنگ.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «مێژووی چین»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
# ویلایەتی لوۆ

ویلایەتەکانی ئیمپراتۆرییەتی ژۆو
**ویلایەتی لوۆ** ویلایەتێک بوو لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی شانگ بوونی ھەبوو، دواتر بووبە بەشێک لە ئیمپراتۆریەتی ژۆو لە سەردەمی بەھار و پایز.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Luo (state)»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
# ویلایەتی پی

**پی** (بە چینی:邳) ویلایەتێکی سەربە ئیمپراتۆریەتی ژۆو بوو کە لەلایەن خێزانی ڕێن (任) فەرمانرەوایی ئەکرا

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «مێژووی چین»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
# ویلایەتی ڕوۆ

**ویلایەتی روۆ** ویلایەتێکی سەربە ئیمپراتۆریەتی ژۆو بوو لە سەردەمی بەھار و پایز، فەرمانرەواکانی ناونیشانی زی (子) بەکاردێنا، ویلایەتەکە دەکەوتە نێوان ھەردوو ویلایەتی چین و چوو

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «مێژووی چین»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
# ویلایەتی تێنگ

ویلایەتەکانی ژێر ئیمپراتۆریەتی ژۆو
**ویلایەتی تێنگ** (بە چینی:滕國 خوێندنەوە: تێنگ گوۆ، ١٠٤٦ تا ٤١٤ی پێش زاین) ویلایەتێکی بچووک سەربە ئیمپراتۆریەتی ژۆو بوو لە سەردەمی بەھار و پایز و شەری ویلایەتەکان (ئەمرۆ شاندۆنگ)

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «مێژووی چین»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
# ویلایەتی زۆو

ویلایەتەکانی ژێر ئیمپراتۆریەتی ژۆو
**ویلایەتی زۆو** (بە چینی سادەکراو: 邹; چینی دێرین:鄒) بە ڕەسەن: **ژوو** (邾) یان **ژوولۆو** (邾婁)، ویلایەتێکی سادەی سەربە ئیمپراتۆریەتی ژۆو بوو

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «مێژووی چین»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٢ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
# خاقانێتیی تورکیی دووەم

**ئیمپراتۆریەتی گۆکتورکی دووەمی** ئیمپراتۆریەتێک بووە لە ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتی ئاسیا کە لەلایەن گۆکتورکەکانەوە دامەزراوە و لە نێوان ساڵانی ٦٨٢-٧٤٤ بەردەوام بووە. بوژانەوەیەک بوو لەلایەن ئیمپراتۆریەتیی گۆکتورکی ڕۆژھەڵات (٥٥٢-٦٣٠)، کە دەستی بەسەر ئیمپراتۆریەتی تانگدا گرت. ئیمپراتۆریەتی گۆکتورکی دووەمی لە سەر ئۆتووکەن بوو. زمانی ڕەسمی زمانی تورکیی کۆن بوو و ئایینی فەرمی تەنگرییەت بوو.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی چین