Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# زانستی سروشتی

| زانستی سروشتی |
| --- |
|  |
| لقی | زانست |
| بوارەکانی خوێندن | سروشت |
| جێبەجێکار | سروشتناس، science student |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

لە زانستدا، زاراوەی **زانستی سرووشتی** ئاماژە دەکات بە پێڕەوێکی لەسەر بنەمای سروشتی بۆ تاوتوێکردنی گەردوون. گەردوونێک کە وادەزانرێت گوێڕایەڵ و فەرمانبەری یاساگەلێکە کە بنچینەی سروشتییان ھەیە. زانستی سروشتی ناوکی گشت زانستەکانە.

ھەروەھا، زاراوەی *زانستی سرووشتی* بەکاردەھێنرێت بۆ جیاکردنەوەی ئەو گۆڕەپانە زانستییانە کە لە میتۆدی زانستی کەڵکوەردەگرن بۆ تاوتوێکردنی سروشت، لە زانستە کۆمەڵایەتییەکان کە لە میتۆدی زانستی کەڵکوەردەگرن بۆ تاوتوێکردنی کۆمەڵگا و ئاکاری مرۆڤ؛ و لە زانستە شێوەیییەکان، وەکوو: بیرکاری و مەنتیق کە میتۆدۆلۆژییەکی تر بەکاردەھێنن.

## ھەندێک لە زانستە سروشتییەکان

* فیزیک
* کیمیا
* ئەستێرەناسی
* ژینناسی

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Natural science»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٦ی ئابی ٢٠٢٣.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی زانست
* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی کیمیا
* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی ماتماتیک
* دەروازەی ژینناسی
# ھێڵی پانی

له زەوی ناسی دا نەخشەی جیهان وەکوو هێڵی پان و هێڵی درێژی پێوانه کراوه. هێڵی پان ئەو هێڵەیه که له ڕۆژهەڵاتەوه دەچنه ڕۆژاوا. هێڵی لار ئەوانەن که له باکوور دەچنه باشوور.
ئەو هێڵانه بۆ ئەوەی مرۆڤ جێگای پێویستی زوو بدۆزێتەوه پێویستن.

## سەرچاوه

* ویکی کوردی باکووری

داڕێژە:کۆردیناتەکانی جوگرافی

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی فڕین
# ئیمپراتۆریەتی چین

**ئیمپراتۆرییەتی چین** (بە چینی: 秦朝 خوێندنەوە: چین چاۆ) یەکەم ئیمپراتۆرییەت بوو لە مێژووی چین. کە تەمەنی ئیمپراتۆرییەتەکە لە ٢٢١ی پێش زاین دەستی پێکرد تا ٢٠٦ی پێش زایین کە ناوی لێنراوە چین بەھۆی خاکە سەرەکییەکەی ویلایەتی چین، کە لە ئەمرۆ مۆدێرن بە (گانسو و شێنسی ناسراوە) ئیمپراتۆرییەتەکە لەلایە ئیمپراتۆر چین شی ھوانگ دامەزرا کە یەکەم ئیمپراتۆر بوو لە مێژووی ئەوسای چین پێش خۆی ھیچ فەرمانرەوایەک ناونیشانی «ئیمپراتۆر» ی لەخۆی نەنابوو، ھەرچۆنێک بێت یاساناس شانگ یانگ بە چاکسازییەکانی ئیمپراتۆرییەتەکەی بەھێزتر کرد لە سەدەی چوارەمی پێش زایین لە سەردەمی شەڕی ویلایەتەکان، لە ناوەند و کۆتایی سەدەی سێیەم چین دەستی کرد بە کەمپینە سەربازییەکانی بۆ سەر ویلایەتەکان، سەرەتا لە ئیمپراتۆریەتی ژۆو دەستی پێکرد کە ئەوکاتە ئیمپراتۆرییەتەکە لە لاوازییەکی زۆر بەھێز دابوو ئەمەش بەھۆی سیستەمی دەرەبەگایەتی و نەتوانینی ژۆو بۆ کۆنتڕۆلکردنی خاکەکانی کە لەلایەن لۆردەکانەوە بەڕێوە دەبردران، ھەرچۆنێک بێت کەمپینەکانی چین بۆ سەر ویلایەتەکان بە (شەڕەکانی یەکخستنەوەی چین) ناسراوە کە کەمپینی سەربازی چین بۆ سەر شەش ویلایەتەکەی تری حەوت شانشینەکە.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی جوگرافیا
# دینی بابی

هەیکەلی باب بە دەستوخەتی خۆی
**ئایینی بابی** یان **باوەڕی بابی**، ئایینێکی یەکتاپەرستییە و بڕوای بە خوایەکی تاقانە و لەدرکنەھاتوو ھەیە کە ویستی خۆی لە ڕێگەی زنجیرەیەک لە پێغەمبەرانەوە (دەرکەوتەکانی خودا) بە مرۆڤ دەگەیەنێت. ئایینەکە لە ساڵی ١٨٤٤ لەلایەن عەلی محەممەدی شیرازییەوە دامەزرا. ئەو لە سەرەتادا خۆی وەک «باب»یان دەروازەیەک بۆ پەیوەندیکردن بە ئیمامی دوازدەیەم ناساند، کە ناوی ئایینەکەش ھەر لەوەوە ھاتووە. ئایینی بابی تا ساڵی ١٨٥٢ لە ئێراندا گەشەی سەند، بەڵام دواتر شوێنکەوتووانی بەرەو ئیمپراتۆرییەتیی عوسمانی و بەتایبەتی قوبرس کۆچیان کرد، یانیش بە شێوەی نھێنی لە ئێراندا مانەوە. ئەمڕۆکە مەزەندە دەکرێت کە تەنیا چەند ھەزار پەیڕەوێکی ئەم ئایینە مابن، کە زۆربەیان لە ئێران دەژین.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئێران
* دەروازەی ئایین
# سیۆکراسی

**سیۆکراسی**، یان حوکمڕانی ئایینی (بە ئینگلیزی Theocracy) واتای حوکمڕانی خوداوەندێک دێت یان جێگرێک کە جێگەی خوداوەندێک دەگرێتەوە، سیۆکراسی وشەیەکی یۆنانییە لێکدراوە و لە لێکدانی دوو وشە پێکھاتووە، سیۆ بە واتای خودا و کراتیۆ بە واتای فەرمانڕوا دێت، بۆیە سیۆکراسی سیستەمێکی حکومڕانییە کە فەرمانڕەوا دەسەڵاتی خۆی ڕاستەوخۆ لە خوداوە وەردەگرێت، کە تێیدا چینی فەرمان ڕەوا پێک دێت لە کاھینەکان و پیاوانی ئایین کە وا دادەنرێن ڕاستەخۆ لەلایەن خواوەندەوە ئاراستە دەکرێن یان نوێنەری فێرکارییە ئاسمانییەکانن، و حکوومەتیش دەبێتە کاھینێکی ئایینی یاخود ڕای کاھینی ئایینی بەسەریدا زاڵ دەبێت.

## مێژوو

زاراوەی «سیوکراسی» بۆ یەکەمجار لەلایەن جۆزێفۆس فلاڤیۆس لە سەدەی یەکەمی زایینیدا بەکارھات بۆ وەسفکردنی ئەو حکوومەتی لەلای جولەکەکان دامەزرابوو، جۆزێفۆس دەیگوت کاتێکدا یۆنانییەکان دانیاننا بە سێ جۆر حکوومەتدا: پاشایەتی، ئەرستۆکراسی و ئەنارکیزم، بەڵام جوولەکەکان تایبەت بوون بەوەی کە سیستەمی حکوومەتەکەیان ناکەوێتە ژێر ھیچ کام لەوانەوە، بۆیە جۆزێفۆس وای دانا سیۆکراسی شێوازی چوارەمە لە شێوازەکانی حوکمڕانی و بەو شێوازە دەبێت کە خودا لە کتێبە پیرۆزەکەیدا باسی کردووە و تەنھا ئەوە سەرچاوەی حوکمکردنە، لەگەڵ ھاتنی سەردەمی ڕۆشنگەری لە ئەورووپا، سیۆکراسی بەڕادەیەکی زۆر واتایەکی نەرێنی وەرگرت، بە تایبەت لەسەر دەستی فەیلەسوفی ئەڵمانی ھیگڵ.

## نموونەی مێژوویی حکوومەتە سیۆکراتییەکان

* چین لە چەند سەردەمێکدا ئیمپراتۆرەکانی سیفەت و نازناوی خودایییان وەرگرتبوو کە ببوون بە حکوومەتی پیرۆز، وەک سەردەمی فەرمانڕەوایی شانشینی شانگ و ئەوانی دیکە.
* ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی
* شارەکانی ژنێڤ و زیوریخ، کە مێژوونووسان دەڵێن ژنێڤ ڕژێمێکی سیۆکراتیک فەرمانڕەوایی بووە لەسەردەمی ژان کاڵڤین کە تێیدا نیشتەجێ بوو، ھەروەھا ھولدریچ زوینکلی سیستمێکی حکوومەتی لە زیوریخ دامەزراند، کە مێژوونووسان وەک سیستەمێکی حوکمڕانی سیاسی ئایینی سەیری دەکەن.
* لۆرانسی ئیتاڵی لە سەردەمی ڕاھیبی دۆمینیکانی جیرۆلامۆ ساڤۆنارۆلا (١٤٩٤–١٤٩٨).
* شانشینی موتەواکیلی یەمەن
* ھەروەھا بنەماڵە شاھانە فەرمانڕەواکان لە میسری کۆن و ئیمپراتۆرییەتی ڕۆم و فارسدا، کە سیستەمی حوکمڕانییان کردبوو بە حوکمڕانییەکی سیۆکراتی کە گەیشتە قۆناغی جیاواز.

## وڵاتانی ھاوچەرخ تایبەتمەندی سیۆکراسیان ھەیە

* ڤاتیکان: ڤاتیکان: لە ساڵی ١٩٢٩ ڤاتیکان بە فەرمی وەک شارێکی سەربەخۆ ناسێندرا دوای ئەوەی ڕێککەوتنی لەگەڵ حکوومەتی ئیتالیا کرد، کۆلێژی کاردیناڵەکان یان دەستەی کاردیناڵەکان (بە لاتینی: Collegium Cardinalium) کە دەستەیەکە لە پیاوانی ئایینی کاسۆلیک، پاپا ھەڵدەبژێرێت کە پاشان دەبێت بە سەرۆک، ماوەی ھەڵبژارندنەکەی تا کۆتای ژیانی درێژدەبێتەوە.
* کۆماری ئیسلامی ئێران: حکوومەتی ئێران بە «کۆماری سیۆکڕاتیک» دادەنرێت، مەجلیسێکی ھەڵبژێردراو بە نیوەی ئەندامەکانی زانای ئیسلامی بە شێوەی ھەتا ھەتایی بۆ پۆستی ڕێبەری مەزنی شۆڕشی ئیسلامی ھەڵدەبژێرێت.
* سعودیە: حوکمڕانییەکەی پادشایەکی ڕەھایە، دەستووری حکوم یان ئەوەی پێی دەوترێت سیستەمی حکوومڕانی لە شەریعەتی ئیسلامی وەرگیراوە، ھەروەھا حوکمەکانی دادوەریش.
* ھەروەھا ئیدارەی ناوەندی تبت یان حکوومەتی تبت لە مەنفا ھەیە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی ئایین
* دەروازەی سیاسەت
# بیلبیلە

بیبیلە لە چاوی مرۆڤدا
**بیلبیلە** یان **گلێنە** (بە ئینگلیزی: *Pupil*) ئەو دەرچەیەیە کە دەکەوێتە ناوەڕاستی ڕەنگینەی چاو، دەست بەسەر ئەو ڕووناکییەدا دەگرێت کە دەچێت بۆ ناو چاو.

## سەرچاوە

* پەرتووکی زیندەزانی ١٢ (چاپی دووەم - ٢٠١١)

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی ژینناسی
# خۆراکی سەرەکی

جۆرە جیاوازەکانی پەتاتە
 تۆوی ڕێک نەکراوی سپێڵد، خۆراکێکی سەرەکی گرنگە لە ڕووی مێژوویییەوە
**خۆراکی سەرەکی**, خۆراکێکە کە زۆرجار و بە ڕێژەیەکی زۆر دەخورێت کە بەشێکی باڵادەستی خۆراکی ستاندارد بۆ تاکێک یان گرووپێکی دانیشتووان پێکدەھێنێت، بەشێکی زۆری پێداویستی وزە دابین دەکات و بەگشتی بەشێکی بەرچاو لە وەرگرتنی ماددە خۆراکییەکانی دیکەش پێکدەھێنێت. بۆ مرۆڤەکان، خۆراکێکی سەرەکی کۆمەڵگەیەکی دیاریکراو ڕەنگە وەک ھەموو ڕۆژێک یان ھەموو ژەمێک بخورێت، و زۆربەی خەڵک لەسەر بنەمای خۆراکێک دەژین کە تەنھا لەسەر بنەمای جۆرەھا خۆراکی سەرەکییە. خواردنە سەرەکییە تایبەتەکان لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر جیاوازن، بەڵام بە شێوەیەکی گشتی خۆراکی ھەرزان یان بە ئاسانی بەردەستن کە یەکێک یان زیاتر لە ماددە خۆراکییە گەورەکان و ماددە خۆراکییە بچووکەکانی پێویست بۆ مانەوە و تەندروستی دابین دەکەن: کاربۆھیدرات، پرۆتین، چەوری، کانزاکان و ڤیتامینەکان. نموونەی ئاسایی بریتین لە دانەوێڵە (دەخڵ و پەلەوەری)، تۆو، گوێز و سەوزەی ڕەگ (ڕیشاڵ و ڕەگ). لە نێوانیاندا دەخڵ (برنج، گەنم، وەرزێڕ, گەنمەشامی، ھتد)، پەلەوەری (نیسک و فاسۆلیا) و ڕیشاڵ (بۆ نموونە پەتاتە، تارۆ و یام) نزیکەی ٩٠٪ی کالۆری خۆراکی جیھان پێکدەھێنن.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی خۆراک
* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی وزە
* دەروازەی ژینناسی
# ڕۆژھەڵاتی دوور

|  |
| --- |
| ڕۆژھەڵاتی دوور |
| شوێنی ڕۆژھەڵاتی دوور، کە لە ڕووی جوگرافییەوە پێناسە کراوە و دیاریکراوە |
| چینیی سادەکراو |  远东  |
| چینیی تەقلیدی |  遠東  |
|

| نووسراوەکان |
| --- |
| Mandarin |
| هانیو پینین | Yuǎn Dōng |

 |

**ڕۆژھەڵاتی دوور** ئەو ناوچە جوگرافییەیە کە ڕۆژھەڵاتترین بەشی کیشوەری ئاسیا دەگرێتەوە، لەوانەش ڕۆژھەڵات و باکوور و باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا.

ئەم زاراوەیە بۆ یەکەمجار لە سەدەی پازدەھەمدا لە گوتارێکی جیۆپۆلەتیکی ئەورووپیدا بەکارھات، بەتایبەتی بەریتانییەکان، کە ڕۆژھەڵاتی دوور وەک «دوورترین» سێ «ڕۆژھەڵات» دیاری دەکات. بە ھەمان شێوە لە سەردەمی شانشینی چینگ لە سەدەی نۆزدەھەم زاراوەکە بەکار ھاتووە.

لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمەوە، ئەم زاراوەیە زیاتر بۆ ناوچەی دەزگاکانی ڕاگەیاندنی گشتیی نێودەوڵەتیدا بەکارنەھاتووە بەھۆی واتا سیاسییەکانییەوە. باکووری ئاسیا ھەندێک جار بەھۆی جیاوازی کولتووری و نەتەوەیییەوە لەم زاراوە جوگرافییە دوورخراوەتەوە.

## ناوبانگ

لە نێو ئەورووپییەکانی ڕۆژاوادا، پێش سەردەمی کۆلۆنیالیزم، *ڕۆژھەڵاتی دوور* ئاماژەی بە ھەر شتێک دەکرد کە لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست زیاتر بێت. لە سەدەی شازدەیەمدا، شا جۆنی سێیەمی پورتوگال، ھیندستانی بە «وڵاتێکی دەوڵەمەند و سەرنجڕاکێش» لە ڕۆژھەڵاتی دوور (بە پورتوگالی: *Extremo Oriente*) ناوبرد، ئەم زاراوەیە لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتیی بەریتانیدا وەک زاراوەیەکی تەواوکەر بۆ زەوییەکانی ڕۆژھەڵاتی ھیندستانی بەریتانیا بەکار دەھات.

## ئەمانەش ببینە

* ئاسیا‒ھێمن
* ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
* چوار پڵنگی ئاسیا
* ئاسیای ناوەوە
	+ سیبیریا
	+ ئۆرال (ناوچە)
* باکووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
* ڕۆژھەڵات
* باکووری ئاسیا
* باشووری ئاسیا
* باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
* ئاسیای گەرم
* کۆچی تورکەکان

**ڕێکخراوەکان ASEAN+3
* ھاوبەشی ئابووری گشتگیر بۆ ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
* ھاوبەشی ئابووری گشتگیری ناوچەیی
* سەنتەری گەشەپێدانی ڕاوچییەکانی ماسی لە باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا

## سەرچاوەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی چین
* دەروازەی ڕووسیا
* دەروازەی کۆریای باشوور
* دەروازەی تایلەند
* دەروازەی فلیپین
* دەروازەی ژاپۆن
* دەروازەی ئاسیا
# مراوی

| مراوی |
| --- |
|  |
| لقی | باڵندە، productive animal، poultry |
| بەکارھێنان | duck meat، ھێلکە |
| بەرھەم | duck meat، duck liver، duck egg |
| ناونراوە لەدوای | diver |
| ھاشتاگ | duck |
| وێنا کرا | Duck Stab / Buster & Glen |
| Taxon known by this common name | مراوی |
| MCN code | 0105.13.00 |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

مراوییەکی نێر (سۆنە)
**مراوی** یا **سۆنە** (ناوی زانستی: Anas platyrhynchos) بە دەستەیەک پەلەوەر دەوترێت کە ھەم خۆماڵی و ھەم ھەردییان ھەیە. جۆرە خۆماڵییەکەی باڵندە نیە واتە ناتوانێت بفڕێت. ئەم مەلە پەڕوپۆیەکی ڕەنگینی ھەیە وە مرۆڤ لە ھردووی ھێلکە و گۆشتی بۆ خواردن کەڵک وەردەگرێت. بەخێوکردنی مراوی لەگەڵ جۆرەکانی دیکەی قاز لە کوردستان، بە تایبەت لە گوندەکان، زۆر باوە.

## سەرچاوەکان

* ھێمای دەروازەدەروازەی گیانلەبەران
* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی باڵندەکان
# زمانی بنەڕەتی-ھیندوئەورووپی

داڕێژە:بابەتەکانی ھیندوئەورووپی
**زمانی بنەڕەتی ھیندوئەورووپی** (**PIE**) زمانی بنەڕەتی دووبارە-دروستکراوەی زمانە ھیندوئەورووپەیەکانە، کە خەڵکانی باوانی ھیندوئەورووپی قسەیان پێ کردووە. زۆرتر لە یەک سەدەیە کە زمانەوانان ھەبوونی ئەم زمانەیان پەسەند کردووە، و دروستکردنەوەی ئەم زمانە زۆر پێش کەوتووە و بە وردەکاریی تەواوەوە ئەنجام دراوە.

توێژەرانی زانستی بەراورد دەکەن کە نزیک بە ٣٧٠٠ ساڵ بەر لە زایین (واتە بەر لە بڵاوبوونەوە) خەڵکانێک PIEیان وەک یەک زمان بە کارھێناوە، ھەرچەند بەراوردەکان ھەندێجار زۆرتر لە ١٠٠٠ ساڵ ئەملا و ئەولا دەکەن. باوترین گریمانە سەبارەت بە بنەڕەت و چۆنییەتی بڵاوبوونەوەی زمان بریتییە لە گریمانەی کورگان، کە پێی وایە بنەڕەتی ئەم زمانە شوێنێکە لە ستێپی پۆنتیک-کاسپیەن لە ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا و ڕۆژئاوای ئاسیا. لە سەردەمی مۆدێرندا یەکەم جار لە سەدەی ١٨ ویڵیام جۆنز گریمانەی ھەبوونی ئەم زمانەی ھێنایە ئاراوە. ئەو سەرنجی خستە سەر لێکچوونەکانی نێوان سانسکریت، یۆنانیی کۆن، و لاتینی. ھەتا ساڵانی سەرەتای دەیەی ١٩٠٠ ھەندێ شرۆڤەی ڕوون لەبارەی PIE خرانە بەردەست کە ھێشتاش (بە تۆزێ گۆڕانکارییەوە) ھەر جێیباوەڕن.

* دەروازەی زمان
# فڕۆکەھەڵگر

ھەڵسەنگاندنی فڕۆکەھەڵگرەکان
**فڕۆکەھەڵگر** (بە ئینگلیزی: Aircraft carrier) کەشتییەکی جەنگییە کە وەکوو بنکەی ھەواییی سەر دەریا خزمەت دەکات. بە تەختەبانی فڕین بەدرێژایی تەواو و کەرستەکان بۆ ڕاگوێزران، پڕچەک کردن، جێگیربوون و چاک کردنەوەی فڕۆکەکان ئامادە کراوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی شەڕ
* دەروازەی فڕین