Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# دامەزراوەی زانستی نیشتمانی

| دامەزراوەی زانستی نیشتمانی |
| --- |
| بە ئینگلیزی: National Science Foundation |
| دامەزران | ١٠ی ئایاری ١٩٥٠ |
| ناو بە زمانی فەرمی | National Science Foundation |
| کورتەناو | NSF |
| بەشداربووە لە | Event Horizon Telescope |
| بەڕێوەبەر | Kelvin Droegemeier |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| دەسەڵات | حکوومەتی فیدراڵی ئەمریکا |
| خاوەنی | The Antarctic Sun |
| شوێنی بارەگاکان | واشینگتن دی سی |
| Phone number | +1-703-292-5111 |
| ناونیشانی ئیمەیڵ | mailto:info@nsf.gov |
| وێبگە |  |
| بەستەری وەسفکراو |  |
| بەستەری ھەواڵ |  |
| Grants | National Medal of Science، Alan T. Waterman Award، Vannevar Bush Award |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**دامەزراوەی زانستی نیشتمانیی ئەمریکا** (**ئێن ئێس ئێف**) (بە ئینگلیزی: U.S. National Science Foundation) ئاژانسێکی سەربەخۆی حکومەتی فیدراڵی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکایە کە پشتگیری توێژینەوەی بنەڕەتی و پەروەردە دەکات لە ھەموو بوارە نا-پزیشکییەکانی زانست و ئەندازیارییدا. ھاوتا پزیشکییەکەی دامەزراوەی نیشتمانی تەندروستییە. بە بوودجەیەکی ساڵانەی نزیکەی ٩٫٩ ملیار دۆلار (ساڵی دارایی ٢٠٢٣)، ئێن ئێس ئێف پارەدارکردنی نزیکەی ٢٥٪ی ھەموو توێژینەوە بنەڕەتییەکان دەکات کە بە پشتگیری فیدراڵی لەلایەن زانکۆ و کۆلێژەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە ئەنجام دەدرێن. لە ھەندێک بواردا، وەک ماتماتیک، زانستی کۆمپیوتەر، ئابوورناسی، و زانستە کۆمەڵایەتییەکان، ئێن ئێس ئێف سەرچاوەی سەرەکی پشتگیری فیدراڵییە.

بەڕێوەبەر و جێگری بەڕێوەبەری ئێن ئێس ئێف لەلایەن سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە دادەمەزرێن و لەلایەن ئەنجومەنی پیرانی ویلایەتە یەکگرتووەکانەوە پەسەند دەکرێن، لەکاتێکدا ٢٤ ئەندامەکەی دەستەی زانستی نیشتمانی (ئێن ئێس بی) کە لەلایەن سەرۆکەوە دادەمەزرێن پێویستیان بە پەسەندکردنی ئەنجومەنی پیران نییە. بەڕێوەبەر و جێگری بەڕێوەبەر بەرپرسیارن لە بەڕێوەبردن، پلاندانان، بوودجە و کاروباری ڕۆژانەی دامەزراوەکە، لەکاتێکدا ئێن ئێس بی ساڵی شەش جار کۆدەبێتەوە بۆ دانانی سیاسەتە گشتییەکانی. بەڕێوەبەری ئێستای ئێن ئێسئێف سێتورامان پانچاناتانە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی زانست
# بەردی ئاسمانی چیلیابنسک

جێماوەی دووکەڵی بەردە ئاسمانیەکە لەسەر ئاسمانی شاری چیلیابینسک
**بەردی ئاسمانی تچیلیابنیسک** یاخود **روودانی بەربوونەوەی بەردی ئاسمانی لە ڕووسیا ٢٠١٣** ئەو رووداوە روویدا لە لە کاژێر ٩:١٥ خوولەکی بەیانی لە ڕێکەوتی ١٥ شووباتی ساڵی ٢٠١٣،

وێنەی جامەکان لە ناوەندی شاری چیلیابنسک
ڤیدیۆی بەردی ئاسمانی چیلیابنیسک لە ئاسمانی شاری کامنسک-ئاورالسکی لە ڕووسیا
و ناوچەی بەرکەوتنی شاری ئاوبلاست چیلیابنیسک، هەر وەک دەزگای بۆشایی ئەمەریکا ڕایگەیاند کە خێرای ئەو بەردە ئاسمانیە بە نزیکەی ١٨ کیلۆمەتر بوە لە ١ چرکە و (٤٠,٠٠٠ کیلۆمەتر لە ١ کاژێردا)، و لە کاتی بەرکەوتنی لەگەڵ هەسارەی زەوی بە نزیکەی سەروو ٢٥ کیلۆمەتر تەقیەوە، کێشی ئەو بەردە ئاسمانیە ١٠,٠٠٠ تەن بوو کە دەکاتە نیوەی بۆمبی هەوایی کە ٥٠٠ کیلۆتەن لە مادەی (TNT)تێدایە، بە بەراورد نزیکی ٣٠ بۆمب لە جۆری ئەو بۆمبەی کە بەسەر وێرانکردنی ھێرۆشیمادا بەردرایەوە،لەبەر ئەوەش برینداری خستەوە زیاتر لە ١,٤٩١ کەس و لە نێوانیاندا ٢٠٠ منداڵ بوونی هەبوو هیچ لەو بریندارانە هی بەرکەوتنی راستەوخۆی بەردە ئاسمانیەکە نەبوو هەموویان بەهۆی تەقینی ئاوێنە و جام بوە کە ئەویش لەبەر بەهێزی بەرکەوتنەکە بە زەویدا دەنگێکی گەورەی دروستکردوە و جامەکان شکاون.

## وێنە

* بەراوردێکی قەبارەی هەر یەک لە بەردە ئاسمانیەکانی (رەساسی=کراتێر) و بەردی ئاسمانی(سۆر=چیلیابنیسک) لەگەل فرۆکەی بۆوینگ ٧٤٧
* پارچەیەک لە بەردی ئاسمانی چیلیان لە زانکۆی ئۆرالی فیدراڵی
* وێنەیەک لە پارچەکانی بەردی ئاسمانی چیلیابنیسک کە بڕدراوە
* پارچەیەک لە بەردەئاسمانیەکە بە قەبارەی جیاواز
* ئەو هەزازانە کە لە کاتی بەرکەوتنی بە زەوی تۆمارکراون لەلایەن ئامێری CTBTO ئەمەریکی

## سەرچاوە

* هەواڵی بی بی سی: بریندار بوونی ٤٠٠ کەس بەهۆی بەربوونەوەی بەردێکی ئاسمانی
* هێزی تقینەوەی بەریەک کەوتنی بەردە ئاسمانیەکەی رووسیا بە بەرامبەر ٢٠ بۆمبی زەری هەیە
* تەلەگرافی بەریتانی: هێزی تەقینەوەی بەریەک کەووتنی بەردە ئاسمانیەکەی چیلیابنیسک بەرامبەر ٣٠ بپمبی بەرکەوتنی هێروشیما هەیە ٢٣ی نیسانی ٢٠١٣ لە Archive.is، ئەرشیڤ کراوە
* NASA-Bericht vom 4. Februar 2013 ١٧ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
* veraltete Schätzung der ESA vom 15. März 2012

* دەروازەی گەردوون
* پەڕگە:Picture for kurdish wiki.662.pngدەروازەی کۆمەڵەی خۆر
* دەروازەی فڕینی بۆشایی
* دەروازەی ڕووسیا
* ھێمای دەروازەدەروازەی دەیەی ٢٠١٠
* دەروازەی زانست
# تیشکی ئێکس

| تیشکی ئێکس |
| --- |
|  |
| لقی | تیشکدان، medical service |
| بەشێکە لە | شەبەنگی کارۆموگناتیسی |
| ناونراوە لەدوای | ڤیلھێڵم ڕۆنتگن |
| لە پێش | تیشکی گاما |
| لە دوای | تیشکی سەروو وەنەوشەیی |
| زانا | ڤیلھێڵم ڕۆنتگن |
| بەکارهێنەر | سی تی سکەن |
| تاگی "ستەک ئێکسچەینج" |  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

تیشکی ئێکس بەشێکە لە شەبەنگی کارۆموگناتیسی
**تیشکی ئێکس** یان **تیشکی سینی** (بە ئینگلیزی: X-radiation یان *X-ray*) درێژە شەپۆل زۆر کورتی ھەیە و لە سنووری پێوانەی گەردیلەدایە، بۆیە ھەمیشە بەھۆی وزەکەیەوە وەسف دەکرێت نەک بە درێژییە شەپۆلەکەی.
زانای ئەڵمانی ڤیلھێڵم ڕۆنتگن کە بە دۆزەرەوەی تیشکی ئێکس دەناسرێت بە ڕێکەوت تیشکی ئێکس دۆزییەوە، لەو کاتەدا کە تاقیکردنەوەی دەکرد لەسەر لوولەی تیشکە کاسۆد. پاش ھەفتەیەک بە تیشکی ئێکس وێنەیەکی دەستی ژنەکەی گرت. ئەم وێنەیە زۆر بە ڕوونی ئەڵقەی شووکردن و ئێسکەکانی تێدا دەرکەوتبوو. ڕونتگن ئەم دیاردەیەی ناونا تیشکی X) X-ray) بۆ دەرخستنی ئەوەی کەوا ئەم تیشکە چ جۆرێکی نەناسراو لە تیشک، و ھەتا ئێستاش ئەم ناوە ھەر بەکاردەھێنرێت.

تیشکی ئێکس دەتوانێت بەناو زۆربەی مادە ڕەقەکان تێپەڕ ببێت وەک کەرەستەی بیناسازی و شانەی زیندوو. بۆیە تیشکی ئێکس بە فراوانی لە پزیشکیدا بەکاردێت (وەک، پشکنینی ئێسکی شکاو) و لە زانستی مادەدا (وەک، ناسینەوەی ھەندێک توخمی کیمیایی و دۆزینەوەی خاڵە لاوازەکان لە کەرەستەی بیناسازیدا). تیشکی ئێکس تیشکی بە ئایۆنکەرە و لەکاتی بەرکەوتنی بە شانەی زیندوو دەتوانێت زیان بە تەندروستی بگەیەنێت، وەک: زیان گەیاندن بە DNA، شێرپەنجە و لە چڕی بەرزدا، سووتان و نەخۆشی تیشکاوەری؛ بۆیە بەرھەمھێنان و بەکارھێنانی بە توندی لەلایەن دەسەڵاتی گشتی تەندروستی کۆنترۆڵ دەکرێت.

## تایبەتمەنی تێشکی ئێکس

تیشکی ئێکس جۆرێکە لە تیشکی کارۆموگناتیسی کە ئەم تایبەتمەندییانەی ھەیە:

١. شەپۆلی کورتی ھەیە - نێوان ٠٫٠١ بۆ ١٠ نانۆمەتر.

٢. وزەی بەرزی ھەیە - لە ١٠٠ ئەلێکترۆن ڤۆڵتەوە تا چەند ملیۆن ئەلێکترۆن ڤۆڵت.

٣. توانای ڕۆیشتن ھەیە بە ناو زۆربەی ماددەکاندا.

## بەکارھێنان

1. ئەم تیشکە بەکاردەھێنرێت بۆ بواری پزیشکی و پزیشکی ددانیش.
2. دەزگاکانی ئاسایش لە فڕۆکەخانە تیشکی ئێکس بەکاردێنن بۆ زانینی ئەوەی چی لەناو جانتاکاندایە.
3. لە پزیشکیدا بەکاردێت بۆ وێنەگرتنی ناوەوەی لەش.
4. لە پیشەسازیدا بۆ پشکنینی کوالێتی بەرھەمەکان بەکاردێت.
5. لە توێژینەوەی زانستیدا بۆ شیکردنەوەی پێکھاتەی ماددەکان بەکاردێت.

## سەرچاوەکان

## سەرچاوەکان

* کتێبی زانست بۆ ھەمووان، فیزیا بۆ پۆلی ١٢یەمی زانستی.

* دەروازەی زانست
* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی زانستی ماددە
* دەروازەی پزیشکی
# پرۆژەی فلاگشیپ

وێنەیەکی کەیوان کە لەلاینە کەشتی ئاسمانی کاسینی گیرایە
**پرۆژەی میری دەریایی** (بە ئینگلیزی : flagship) پرۆژەیەکی دەزگای بۆشایی ئەمریکایە ناسا کە تایبەتە بە ڕوانگە و دۆزینەوەکانی کۆمەڵەی خۆر ، وە یەکێکە لە پرۆژە گەورە و گرنگەکانی دەزگای ناسا ، وە پرۆژەی فرۆنترس بە دووەم گەورەترین پرۆژە دێت بە زۆری تێچوو تێیدا ، دوای ئەوەش پرۆژەی دیسکۆڤەری بە ناوەندی سێیەم دێ.

ناسا رەزامەندی دەربری دەربارەی تێجووی ئەو پرۆژەیە بە گووژمەی ٢ ملیار دۆلار تا ٣ ملیار دۆلار ، بە مەبەستی لێکۆڵینەوە و زانیایر تەواو ە دروست و نوێ دەربارەی کۆمەڵەی خۆر و دۆزینەوەی هەسارەی کۆتایی بۆ شیاوی ژیان لەسەری، ئەو پرۆژەیە هەموو کۆمەڵەی خۆر دەگرێتەوە لەگەل لێکۆڵینەوە دەربارەی سیستەمی ئەستێرەی دیکە، بەڵام گرنگی زیاتر دەدرێت بە زانستی ژیانی گەردوونی .

## مێژوو

ئامانجی ئەو پرۆژەیە ناردنی هەندێک گەرۆک بوو ئەوانیش:

* ڤۆیجێر ساڵی ١٩٧٧
* گالیلۆ ١٩٨٩
* کاسینی ١٩٩٧
* تاقیگەی زانستی مەریخ ساڵی ٢٠١١

## سەرچاوە

* Visions and Voyages for Planetary Science 2013 - 2022
* ناسا بڕی ١ ملیار و نیوی لە کەشتی ئاسمانی گەرۆکی مەریخ تەرخان کردووە بۆ ساڵی ٢٠٢٠ لە چارچێوەی بەرنامەی میری دەریایی

* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی فڕینی بۆشایی
# ساڵی پڕ

| ساڵی پڕ |
| --- |
|  |
| لقی | ساڵی ڕۆژژمێری |
| بەشێکە لە | ڕۆژژمێری جولیانی، ڕۆژژمێری زایینی |
| Measured physical quantity | duration |
| تاگی "ستەک ئێکسچەینج" |  |
| بەرامبەر | ساڵی ئاسایی |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ساڵی پڕ** (بە ئینگلیزی: leap year) بریتییە لەو ساڵانەی کە ڕۆژێکیان زیاترە لە ساڵەکانی تر.
ئەو ساڵانەی کە ٣٦٦ ڕۆژن پێیان دەوترێت: «ساڵی پڕ». لە ڕۆژژمێری ھەتاویدا دەکرێت بوترێت لە ھەر ٣٣ ساڵێکدا، ٨ ساڵی، ساڵی پڕە. ساڵی پڕ ئەو ساڵانەن کاتێک دابەش کرێن بەسەر ٣٣دا، پاشماوەکەیان دەبێتە یەکێک لەم ژمارانە: (٦، ٢٢، ١٧، ١٣، ٩، ٥، ١ و ٣٠). بۆ نموونە ئەگەر ١٣٧٠ دابەشی بکەین بەسەر ٣٣دا، پاشماوەکەی دەبێتە ١٧، کەوا بێت ساڵی ١٣٧٠ ساڵێکی پڕە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
# ١٦ی کانوونی دووەم

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| << | کانوونی دووەم | >> |
| ی | د | س | چ | پ | ھ | ش |
|  |  |  |  | 0١ | 0٢ | 0٣ |
| 0٤ | 0٥ | 0٦ | 0٧ | 0٨ | 0٩ | ١٠ |
| ١١ | ١٢ | ١٣ | ١٤ | ١٥ | ١٦ | ١٧ |
| ١٨ | ١٩ | ٢٠ | ٢١ | ٢٢ | ٢٣ | ٢٤ |
| ٢٥ | ٢٦ | ٢٧ | ٢٨ | ٢٩ | ٣٠ | ٣١ |
| **٢٠٢٦** |

**١٦ی کانوونی دووەم** ١٦یەم ڕۆژی ساڵە لە ڕۆژژمێری زایینی؛  ٣٤٩ ڕۆژی ماوە بۆ کۆتاییی ساڵ (٣٥٠ لە ساڵە پڕەکاندا).

## ڕووداوەکان

### ١٩٠١–ئێستا

* ١٩٩١ – ھێزە ھاوپەیمانەکان دژی عێراق، چوونە شەڕی کەنداوەوە.

## لە دایکبوونەکان

## مردنەکان

## بۆنەکان

## بەستەری دەرەکی

---

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
# پارکی نەتەوەیی

پارکی نیشتمانیی تیدە لە ئیسپانیا
**پارکی نەتەوەیی** یان **پارکی نیشتمانی** (بە ئینگلیزی: National park) پارکێکە کە بەشێوەیەکی فەرمی لەلایەن حکوومەتی وڵاتێکەوە ناسێنراوە. پارکە نەتەوەیییەکان بە مەبەستی پاراستنی گیانلەبەرانی ناویان یان خاکەکانیان دروست دەکرێن. لە جیھاندا ژمارەیەکی زۆر پارکی نەتەوەیی ھەن. یەکەمین پارکی نەتەوەیی لە ١٨٧٢ لە ویلایەتە یەکگرتووەکان دامەزراوە، بەناوی پارکی نەتەوەییی یەلۆستۆن.

یەکێتیی نێودەوڵەتی بۆ پارێزگاریی سروشت (IUCN) (The International Union for Conservation of Nature) پارکە نەتەوەیییەکانی پێناسە کردووە وەکوو جۆری دووەمی لە پاراستنی ناوچەکان. گەورەترین پارکی نەتەوەیی لە جیھاندا کە لەلایەن IUCN ناسێنراوە پارکی نەتەوەییی باکووری ڕۆژھەڵاتی گرینلەندە، کە لە ١٩٧٤ دامەزراوە. بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٠ی IUCN نزیکەی ٧٠٠٠ پارکی نەتەوەیی لە جیھان ھەن.

## نموونەکان

* پارکی نەتەوەییی ھەڵگورد-سەکران، لە باشووری کوردستان، عێراق
* پارکی نەتەوەییی یەلۆستۆن، لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* پارکی نەتەوەییی باکووری ڕۆژھەڵاتی گرینلەند، لە گرینلەند، دانمارک
* پارکی نەتەوەییی تیدە، لە ئیسپانیا

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزیی سادە، «National park»، ئابی ٢٠١٥.

* دەروازەی زانستی زەوی
# چاد

ئاڵای وڵات
هێمای تشاد
خه‌ریته‌ی تشاد
**تشاد،** بە فەرمی **کۆماری تشاد** (بە فەڕەنسی: *République du Tchad)* تشاد دەکەوێتە ناوەڕاستی کیشوەری ئەفریقیا، وڵاتێکی گەورەی دەورەدراوە بە وشکانی و بەهۆی دووری لە دەریا و هەڵکەوتە بیابانییەکەیەوە بە "دڵی مردووی ئەفریقیا" دەناسرێت. جوگرافیای ئەم وڵاتە لە بیابانە وشکەکانی باکوور و چیاکانی تیبێستییەوە دەست پێ دەکات تا دەگاتە ناوچە سەوز و کشتوکاڵییەکانی باشوور، لە کاتێکدا دەریاچەی تشاد کە سەرچاوەیەکی گرنگی ژیانە، لەم ساڵانەی دواییدا بەهۆی گۆڕانی کەشوهەواوە زۆر کز بووە.

وڵاتەکە لەلایەن سەرۆک محەمەد ئیدریس دێبییەوە بەڕێوەدەبرێت کە دوای باوکی دەسەڵاتی گرتە دەست، و وڵاتەکە بە یەکێک لە ناوچە گرنگەکان بۆ سەقامگیری ئەمنی لە ناوچەکە دادەنرێت. تشاد خاوەن کۆمەڵگەیەکی فرەچەشنە کە پێکدێت لە زیاتر لە ٢٠٠ گرووپی نەتەوەیی و خەڵکەکەی بە زمانەکانی فەڕەنسی و عەرەبی و چەندین زمانی ناوخۆیی قسە دەکەن، و زۆرینەی دانیشتووانەکەی موسڵمانن و کەمینەیەکی مەسیحیشی تێدایە. سەرەڕای ئەوەی وڵاتەکە خاوەن نەوتە، بەڵام لە ئێستادا بەدەست هەژارییەکی زۆر، لافاو، و کێشەی پەنابەرانی سوودان دەناڵێنێت کە بارگرانییەکی زۆری بۆ ئابووری و ژێرخانی وڵاتەکە دروست کردووە.

ژمارەی دانیشتووانی تشاد ١٩ ملیۆن کەسە، لەو ژمارەیە یەک ملیۆن و ٦٠٠ هەزار کەس لە پایتەخت و گەورەترین شاری نجامێنا دەژین، ئەو وڵاتە لە باکوورەوە هاوسنوورە لەگەڵ لیبیا، لە ڕۆژهەڵاتی سودان، لە باشوورەوە کۆماری ئەفریقای ناوەندی و لە ڕۆژئاوای لەگەڵ کامیرۆن، نەیجیریا و نەیجەر. ڕووبەری گشتی تشاد 1,280,000 کیلۆمەتر دووجایە.

## ئایین

| ئایینەکان لە تشاد |
| --- |
| **ئایینەکان** |  |  | **ڕێژە** |  |
| سوننە |    | ٥٥.١٪ |
| مەسیحی |    | ٤١.١٪ |
| ئەوانی دیکە |    | ٣.٨٪ |

* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی وڵاتەکان
# ١٩٨٠

|  |  |
| --- | --- |
| ھەزارە: | ھەزارەی ٢ـەم |
| سەدەکان: | سەدەی ١٩ – **سەدەی ٢٠** – سەدەی ٢١ |
| ساڵەکان: | ١٩٧٧ ١٩٧٨ ١٩٧٩ – **١٩٨٠** – ١٩٨١ ١٩٨٢ ١٩٨٣ |

١٩٨٠ لە ڕۆژژمێرەکانی تر| ڕۆژژمێری کوردی | ٢٦٧٩–٢٦٨٠ |
| ڕۆژژمێری ئێرانی | ١٣٥٨–١٣٥٩ |
| ڕۆژژمێری زایینی | ١٩٨٠ *MCMLXXX* |
| ڕۆژژمێری ئەتیوبیایی | ١٩٧٢–١٩٧٣ |
| ڕۆژژمێری ئەرمەنی | ١٤٢٩ ԹՎ ՌՆԻԹ |
| ڕۆژژمێری کۆچی | ١٤٠٠–١٤٠١ |
| ڕۆژژمێری ئیگبۆ | ٩٨٠–٩٨١ |
| ڕۆژژمێری ئاشووری | ٦٧٣٠ |
| ڕۆژژمێری بەربەری | ٢٩٣٠ |
| ڕۆژژمێری بەنگالی | ١٣٨٧ |
| ڕۆژژمێری بەھایی | ١٣٦–١٣٧ |
| ڕۆژژمێری بودایی | ٢٥٢٤ |
| ڕۆژژمێری بیزەنتی | ٧٤٨٨–٧٤٨٩ |
| ڕۆژژمێری شیوش | ٦٩ |
| ڕۆژژمێری چینی | 己未年 (زەوی بزن) ٤٦٧٦ یان ٤٦١٦     *— تا —* 庚申年 (ئاسن مەیموون) ٤٦٧٧ یان ٤٦١٧ |
| ڕۆژژمێری ھەتاویی تایلەندی | ٢٥٢٣ |
| ڕۆژژمێری دیسکۆردی | ٣١٤٦ |
| ڕۆژژمێری ژاپۆنی | Shōwa ٥٥ (昭和５５年) |
| ڕۆژژمێری جولیانی | زایینی کەم ١٣ ڕۆژ |
| ڕۆژژمێری بێرمەیی | ١٣٤٢ |
| ڕۆژژمێری عیبری | ٥٧٤٠–٥٧٤١ |
| ڕۆژژمێری قبتی | ١٦٩٦–١٦٩٧ |
| ڕۆژژمێری کۆری | ٤٣١٣ |
| ڕۆژژمێری مینگوو | ڕۆژژمێری کۆماری چین ٦٩ 民國٦٩年 |
| ڕۆژژمێری ھۆڵۆسن | ١١٩٨٠ |
| ڕۆژژمێرە ھیندووەکان |  |
|  - *ڤیکرام سامڤات* | ٢٠٣٦–٢٠٣٧ |
|  - *شاکا سامڤات* | ١٩٠٢–١٩٠٣ |
|  - *کاڵی یوگا* | ٥٠٨١–٥٠٨٢ |
| لە دروستبوونی ڕۆما | ٢٧٣٣ |
| ساڵی فەرمانڕەواییی بەریتانیا | ٢٨ ئێلیزابێتی\_دووەم – ٢٩ ئێلیزابێتی\_دووەم |
| سەعاتی یونیکس | ٣١٥٥٣٢٨٠٠–٣٤٧١٥٥١٩٩ |
| ئەم سندووقە: * بینین
* وتووێژ
* دەستکاری
 |

ساڵی **١٩٨٠** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.

## ڕووداوەکان

### ئەیلوول

* ٢٢ی ئەیلوول: ھەڵگێرساندنی جەنگی نێوان عێراق و ئێران.

## لەدایکبوونەکان

* لە دایکبوونی ڕۆناڵدینھۆـی ئەفسانەی تۆپی پێی بەڕازیلی.

## مردنەکان

### ئازار

* ٢٥ی ئازار - ڕۆلان بارت، بیرداڕێژی ئەدەبیی خەڵکی فەڕەنسە (لەدایکبوون: ١٩١٥)

* دەروازەی دەیەی ١٩٨٠
* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
# گامڵان

Asian Civilisations Museum, Empress
**گامڵان** (ئینگلیزی: Gamelan) مۆسیقایەکی نەتەوەییە کە لە ئیندۆنیزیا دروست بووە و ئەو ئامێرانەی تێدا بەکاردێن ئامێری پێداکێشانن. ئەو ئامێرانەی زیاتر بەکاردێن ئامێری مێتالۆفۆنە. ئامێرەکانی تر پێکھاتوون لە ئامێری تەلدار و زایلۆفۆن و فلوتن. گۆرانیبێژەکانی ئەم چەشنە ناودەبرێن بە *سیندھن*.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی

* دەروازەی مۆسیقا
# مێژووی فیلم

**مێژووی فیلم** یان **مێژووی سینەما** (بە ئینگلیزی: History of Cinema) مێژووی سینەما ١٢٦ ساڵە، لە دوایین ساڵەکانی سەدەی نۆزدەھەمەوە تا سەرەتای سەدەی بیست و یەکەم. سەرەتا وێنە جووڵاوەکان وردە وردە دەستیان پێکرد و بەرەو ئەو ئاستە پێشکەوت کە بوو بە یەکێک لە گرنگترین ئامرازەکانی پەیوەندی و کات بەسەربردن و ژمارەیەکی زۆر لە میدیاکانی سەدەی بیستەم. وێنە جووڵاوەکانی فیلمەکان لەژێر کاریگەری سێ ھۆکاردا بوون کە بریتین لە ھونەر، تەکنەلۆژیا و سیاسەت. یاری و سەما چەندین پێکھاتەی ھاوبەشی لەگەڵ فیلمدا ھەبوو، وەک سیناریۆ، ڕووناکی، دیزاینی جلوبەرگ، بەرھەمھێنان، دەرھێنان، نواندن، بینەر، بینین و نمرەدان. مێژووی ئەو دوو ھونەرەی سەرەوە دەگەڕێتەوە بۆ ھەزاران ساڵ پێش فیلمەکە. لە ساڵی ١٨٧٨ ئێدوارد مویبریج بە پاڵپشتی دارایی لیلاند ستانفۆرد کە سیاسەتمەدار و دامەزرێنەری زانکۆی ستانفۆرد بوو، سەرکەوتوو بوو لە گرتنی زنجیرەیەک وێنەی ئەسپێک بە ناوی سالی گاردنەر. ئەم وێنە یەک لە دوای یەکانە بە ٢٤ کامێرا یەک لە دوای یەک گیراون. ئەم تاقیکردنەوەی سەرەوە لە ١١ی حوزەیران لە کێڵگەی پالۆ ئاڵتۆ بە ئامادەبوونی میدیاکان ئەنجامدرا.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «تاریخ سینما»، ویکیپیدیای فارسی. سەردان لە ٩ی ئازاری ٢٠٢٣.

* دەروازەی فیلم
* دەروازەی ھۆڵیوود
* دەروازەی بۆڵیوود
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی کۆمەڵگا
# مۆسیقا

| مۆسیقا |
| --- |
|  |
| لقی | ڕابواردن، ھونەرەکان |
| لێکۆڵینەوە لەلایەن | مۆسیقاناسی، تیۆریی مۆسیقا، sociomusicology |
| بەرھەمەکان و ماددەکان | music |
| ھاشتاگ | Music |
| کتێبنامە | bibliography of music literature |
| Entry in abbreviations table | mus. |
| بەستەری "ستاک ئێکسچەینج" |  |
| Mastodon instance URL |  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**مۆسیقا**، **موزیک** یان **سازبەندی** ڕێکخستنی دەنگە بۆ ئافراندنی ئاوێتەیەک لە فۆرم و ھارمۆنی و میلۆدی و ڕیتم. بەکارھێنانی سەرەکی مۆسیقا بۆ ھەڵڕشتنی ناخ و بیروبۆچوونی گوێگران یاخود ھونەرمەندەکانە. مۆسیقا بە ھونەر پێناسە دەکرێت کە دەنگی ڕێکخراوی ھەیە، لە ھەندێک لە کەلتورەکاندا پێیانوایە کە مۆسیقا زمانێکی سەربەخۆیە. مۆسیقا ھەروەھا بەکاردەھێندرێت لە ھونەری سەماکردن دا، وە لە ھەندێک لە دینەکانیشدا بەکاردێت بۆ پەیوەندی کردن بە خوا و خواوەندەکانەوە. جۆری مۆسیقا دەتوانرێت لە ناوچەیەکەوە بۆ ناوچەیەکی دی گۆڕانکاری بەرچاوی ھەبێت، وە وڵاتە دراوسێکانیش دەتوانن کاربکەنە سەر یەکتر لەڕووی ھونەر و مۆسیقاوە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Music»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٩ی نیسانی ٢٠٢٣.

* دەروازەی مۆسیقا
* دەروازەی مۆسیقای کوردی
* دەروازەی وڵاتەکان
* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی چاند
* دەروازەی فەلسەفە
* دەروازەی ھونەرەکان
# ١٩٢٠

|  |  |
| --- | --- |
| ھەزارە: | ھەزارەی ٢ـەم |
| سەدەکان: | سەدەی ١٩ – **سەدەی ٢٠** – سەدەی ٢١ |
| ساڵەکان: | ١٩١٧ ١٩١٨ ١٩١٩ – **١٩٢٠** – ١٩٢١ ١٩٢٢ ١٩٢٣ |

١٩٢٠ لە ڕۆژژمێرەکانی تر| ڕۆژژمێری کوردی | ٢٦١٩–٢٦٢٠ |
| ڕۆژژمێری ئێرانی | ١٢٩٨–١٢٩٩ |
| ڕۆژژمێری زایینی | ١٩٢٠ *MCMXX* |
| ڕۆژژمێری ئەتیوبیایی | ١٩١٢–١٩١٣ |
| ڕۆژژمێری ئەرمەنی | ١٣٦٩ ԹՎ ՌՅԿԹ |
| ڕۆژژمێری کۆچی | ١٣٣٨–١٣٣٩ |
| ڕۆژژمێری ئیگبۆ | ٩٢٠–٩٢١ |
| ڕۆژژمێری ئاشووری | ٦٦٧٠ |
| ڕۆژژمێری بەربەری | ٢٨٧٠ |
| ڕۆژژمێری بەنگالی | ١٣٢٧ |
| ڕۆژژمێری بەھایی | ٧٦–٧٧ |
| ڕۆژژمێری بودایی | ٢٤٦٤ |
| ڕۆژژمێری بیزەنتی | ٧٤٢٨–٧٤٢٩ |
| ڕۆژژمێری شیوش | ٩ |
| ڕۆژژمێری چینی | 己未年 (زەوی بزن) ٤٦١٦ یان ٤٥٥٦     *— تا —* 庚申年 (ئاسن مەیموون) ٤٦١٧ یان ٤٥٥٧ |
| ڕۆژژمێری ھەتاویی تایلەندی | ٢٤٦٣ |
| ڕۆژژمێری دیسکۆردی | ٣٠٨٦ |
| ڕۆژژمێری ژاپۆنی | Taishō ٩ (大正９年) |
| ڕۆژژمێری جولیانی | زایینی کەم ١٣ ڕۆژ |
| ڕۆژژمێری بێرمەیی | ١٢٨٢ |
| ڕۆژژمێری عیبری | ٥٦٨٠–٥٦٨١ |
| ڕۆژژمێری قبتی | ١٦٣٦–١٦٣٧ |
| ڕۆژژمێری کۆری | ٤٢٥٣ |
| ڕۆژژمێری مینگوو | ڕۆژژمێری کۆماری چین ٩ 民國٩年 |
| ڕۆژژمێری ھۆڵۆسن | ١١٩٢٠ |
| ڕۆژژمێرە ھیندووەکان |  |
|  - *ڤیکرام سامڤات* | ١٩٧٦–١٩٧٧ |
|  - *شاکا سامڤات* | ١٨٤٢–١٨٤٣ |
|  - *کاڵی یوگا* | ٥٠٢١–٥٠٢٢ |
| لە دروستبوونی ڕۆما | ٢٦٧٣ |
| ساڵی فەرمانڕەواییی بەریتانیا | ١٠ جۆرجی پێنجەم – ١١ جۆرجی پێنجەم |
| ئەم سندووقە: * بینین
* وتووێژ
* دەستکاری
 |

ساڵی **١٩٢٠** لە ڕۆژژمێری زایینیدا. ئەم ساڵە ساڵێکی پڕە.

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

* دەروازەی ١٩٢٠کان
* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
# کیێڤ

| کیێڤ |
| --- |
| شار |
| Kiev
Київ - Kyiv |
| وێنەی شاری کیێڤ |
| ئاڵادروشمی خانەدانی |
| وڵات |  ئوکراینا |
| ژمارەی دانیشتووان (٢٠١٠) |
|  • سەرجەم | ٢٬٧٩٧٬٥٥٣ |
|   | <!—دانیشتوواناسی (بەشی ١) --------> |
| وێبگە | www.kmv.gov.ua |

**کیێڤ** (بە ئوکراینی: Київ، بە ڕووسی: Киев) پایتەخت و گەورەترین شاری ئۆکراینایە کە دەکەوێتە ناوەندی باکووری وڵاتەکە و لەناو ڕووباری دنیپەر ھەڵکەوتووە. دانیشتووانی شارەکە لە ساڵی ٢٠١٠دا، بەرامبەر لەگەڵ ٢٬٧٩٧٬٥٥٣ کەس بووە. دوای ڕووخانی یەکێتیی سۆڤیەت و سەربەخۆیی ئۆکرانیا لە شارەکەدا لەلایەن کەشتیی ڤێرخۆڤنا ڕادا لە ۲٤ی ئابی ١٩٩١ کیێڤ وەک بە پایتەختی ئۆکرانیای سەربەخۆ ڕاگەیەندرا.

کیێڤ ناوەندێکی گرنگی پیشەسازی و پەروەردەیی و رۆشنبیرییە لە ڕۆژھەڵاتی ئەورووپا، شوێنی پیشەسازیی و تەکنەلۆژییە بەرزەکان و چەندین دامەزراوەی خوێندنی باڵای تێدایە، ھەروەھا شوێنی چەندین شوێنی شوێنەواری بەناوبانگە. شارەکە ژێرخانی بەرفراوانی ھەیە و سیستمێکی گواستنەوەی گشتی بە باشی گەشەسەندووە، لەنێویاندا میترۆی کیێڤ.

دەوترێت ناوی کیێڤ لە ناوی «کی»ەوە وەرگیراوە کە یەکێکە لە چوار دامەزرێنەری ئەفسانەیی شارەکە. کیێڤ یەکێکە لە کۆنترین شارەکانی ئەوروپای ڕۆژھەڵات، و بە چەند قۆناغێکی شکۆمەندی و داڕمانی گەورەدا تێپەڕیوە.  ڕەنگە ئەم شارە پێش سەدەی پێنجەمی زایینی ناوەندێکی بازرگانی بووبێت، تاوەکو لە ناوەڕاستی سەدەی نۆیەمدا لەلایەن فرانکەکانەوە (ڤایکینگەکان) دەستی بەسەردا گیرا. لە سەردەمی فرانکەکاندا ئەم شارە بووە پایتەختی ڕووسەکان، ھەروەھا یەکەم دەوڵەتی سلاڤەکانی ڕۆژھەڵات بوو. شارەکە لە کاتی لەشکرکێشی[مەغۆلەکان لە ساڵی ١٢٤٠ بە تەواوی وێران بوو، و لە سەدەکانی دواتردا زۆربەی کاریگەرییەکانی لەدەستدا.

کیێڤ جارێکی دیکە لە سەردەمی شۆڕشی پیشەسازیدا لە ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا سەرفرازی کردەوە، پاشان لە ساڵی ١٩١٧ دوای ئەوەی کۆماری گەلی ئۆکرانیا سەربەخۆیی لە ئیمپراتۆریەتیی ڕووسیا بەدەستھێنا بوو بە پایتەختی کۆماری نوێ، لە ساڵی ١٩٢١ وە کیێڤ بوو بە شارێکی گرنگ لە کۆماری سۆسیالیستی سۆڤیەتی ئۆکرانیا و لە ساڵی ١٩٣٤ بوو بە پایتەختی ئەو شارە، لە جەنگی جیھانیی دووەمدا جارێکی دیکە شارەکە زیانێکی بەرچاوی بەرکەوت، بەڵام لە ساڵانی دوای جەنگدا بە خێرایی چاکبووەوە، و کاتی خۆی سێیەم گەورەترین شار بوو لە یەکێتیی سۆڤیەت، کیێڤ دوای ڕووخانی یەکێتیی سۆڤیەت و سەربەخۆیی ئۆکرانیا لە ساڵی ١٩٩١ وەک پایتەختی ئۆکرانیا مایەوە.

## مێژوو

کیێڤ یەکێکە لە شارە کۆنەکانی ئەوروپای ڕۆژهەڵات، و ڕۆڵێکی سەرەکی هەبووە لە پەرەپێدانی شارستانیەتی سلاڤی ڕۆژهەڵاتی لە سەدەی ناوەڕاست، هەروەها لە ئۆکرانیای مۆدێرن.

## جوگرافیا

## میری

## دانیشتوان

## ئابووری

## گواستنەوە و گەیاندن

## گەشتیاری

## کەلتوور

## تەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی ئوکراینا
# جوگرافیای ژاپۆن

**ژاپۆن** یان **یابان** یەکێکە لە وڵاتەکانی کیشوەری ئاسیا کە دەکەوێتە ڕۆژھەڵاتی ئاسیاوە. لە کۆمەڵیک زنجیرە دورگە پێک ھاتووە کە ژمارەیان ٦٬٨٥٢ دوورگەیە. لە چوار دوورگەی سەرەکی پێک ھاتووە کە بریتین لە ھۆنشوو، ھۆکایدۆ، کیووشو و شیکۆکو. ھەروەھا ژاپۆن وڵاتێکی داخراو بوو بۆ ماوەی ٣٥٠ ساڵ کە دانیشتوانی نەدەکرا بچنە دەرەوەی وڵاتەکە، تا ساڵی ١٨٦٨ کە ژاپۆن بە ڕووی جیھاندا کرایەوە. سنوری وشکانی لەگەڵ ھیچ دەوڵەتیکدا نییە تەنھا سنوری ئاوی ھەیە ڕووبەرەکەی ٣٧٧٫٩٤٤ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و تۆکیۆ پایتەختەکەیەتی. ناوەڕاستی ژاپۆنیش لە زنجیرە چیا پێک دێت. گەرووی تسوگارو لە باکووری ژاپۆن کە دەکەوێتە نێوان ھۆنشوو و ھۆکایدۆوە، کە دەریای ژاپۆن و زەریای ھێمن بەیەکەوە گرێ دەدات

گەرووی تسوگارو و نیمچە دوورگەی تسوگارو
## دورگە سەرەکییەکان

* **ھۆنشوو**: ئەم دورگەیە کۆمەڵێک لە پارێزگا گرنگرکانی ئەو وڵاتە لەخۆ دەگرێت لەوانە تۆکیۆی پایتەخت. ھۆنشوو گەورەترین دورگەی خاکی ژاپۆنە و بە زەوی سەرەکی وڵاتەکە دادەنرێت. دورگەکە لە باشووری دورگەی ھۆکایدۆیە کە گەرووی تسوگارو لێکیان جیا دەکاتەوە و لە باکووری دورگەی شیکۆکوە کە دەریای ناوەخۆی سێتۆ لێکیان جیا دەکاتەوە و لە باکووری ڕۆژھەڵاتی دورگەی کیووشوە کە گەرووی کانمۆن لە یەکتریان جیا دەکاتەوە. ھەروەھا ئەم دورگەیە حەوتەم گەورەترین دورگەیە لە جیھاندا لە ڕووی ڕووبەرەوە و دووەم گەورەترین دورگەیە لە ڕووی چڕی دانیشتووانەوە لە دوای دورگەی جاوای ئەندەنوسی.
* **ھۆکایدۆ**:ئەم دورگەیە دووھەمین دوڕگەی گەورەی وڵاتی ژاپۆنە، کە لە باکووری ئەم وڵاتە ھەڵکەوتووە. تەنگەڵانی تسوگارو ئەم دوڕگەیەی لە دوڕگەی ھونشۆ جیا ئەکاتەوە.
* **کیووشو**: سێھەمین دوڕگەی گەورەی وڵاتی ژاپۆنە. ئەم دوڕگەیە باشووریترین و ڕۆژئاواییترین دوڕگەی ژاپۆنە.
* **شیکۆکو**: چوارم دوڕگەی سەرەکی وڵاتی ژاپۆنە. ئەم دوڕگەیە بچووکترین و کەم حەشیمەتترین دوڕگەی ژاپۆنە.

## سەرچاوەکان

* چەند زانیاریەک لە بارەی ژاپۆن لە ماڵپەڕی جەزیرە
* تعرف علی الحدود الجغرافیة للیابان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی ژاپۆن
# سووزان ئەنتۆنی

| سووزان ئەنتۆنی |
| --- |
| بە ئینگلیزی: Susan B. Anthony |
|  |
| لەدایکبوون | ١٥ی شوباتی ١٨٢٠ Adams، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| مردن | ١٣ی ئازاری ١٩٠٦(١٩٠٦-٠٣-١٣) (٨٦ ساڵ ژیاوە) ڕۆچێستەر، نیویۆرک، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| ناوی کاتی لەدایکبوون | Susan Anthony |
| ھۆی مەرگ | سستبوونی دڵ، سیەسۆ |
| شوێنی ناشتن | Mount Hope Cemetery |
| باوک | Daniel Anthony |
| دایک | Lucy Read |
| خوشک و برا | Daniel Read Anthony، Mary Stafford Anthony، Jacob Merritt Anthony |
| ھاوسەر | بێ نرخ |
| بواری کار | women's suffrage |
| ئەندامی حیزبی | پارتی کۆماری |
| شاکارەکان | The Revolution |
| ئەندامی | Daughters of the American Revolution |
| خەڵاتەکان | National Women's Hall of Fame |
| وێنا کرا | Susan B. Anthony chasing Grover Cleveland، National Portrait Gallery |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**سوزان بی ئەنتۆنی** (بە زمانی ئینگلیزی:Susan B. Anthony؛١٥ی شووباتی ١٨٢٠ - ١٣ی ئازاری ١٩٠٦) ژنە چالاکوانی مافەکانی ژنان و ڕیفرۆرمخوازی ئەمریکی بوو. ئەو ڕۆڵی سەرەکی هەبوو لە بزووتنەوەی مافی دەنگدانی ژنان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. جگە لە مافەکانی ژنان، ئەوا سوزان هەر لە ١٧ ساڵییەوە کاری لەسەر دژایەتیکردنی بەندایەتی دەکرد. لە ساڵی ١٨٥٨، بووە نوێنەری نیویۆرک لە کۆمەڵەی کۆمەڵگای ئەمریکیی بۆ دژایەتیکردنی کۆیلایەتی.

لە ساڵی ١٨٥١، لەگەڵ ئیلیزابێت کادی ستانتۆن بەیەکەوە هەنگاویان نا بۆ دامەزراندنی بزووتنەوەی گەشەپێدانی مافەکانی ژنان، ئەوان بەیەکەوە بۆ چەندی دەیە کاریان کرد لەڕێی بڵاوکردنەوەی کتێب و وتارەکانیان. لە ماوەی شەڕی ناوخۆییی ئەمریکا، یەکێتیی ژنانی دڵسۆزی نەتەوەییان دامەزراند کە لەدژی کۆیلایەتی چالاکییان هەبوو. ئەوان لە ساڵی ١٨٦٨، ڕۆژنامەیەکیشیان بەناوی *شۆڕشەکە* (*The Revolution)* بڵاودەکردەوە.

ئەو بۆ چەسپاندنی مافی دەنگدانی ژنان گەشتی بۆ چەندین ناوچەی ئەمریکا کرد، ساڵانە ٧٥ بۆ ١٠٠ وتاری لە شوێنە جیاجیاکان دەدا. بۆ ئەم پرسە بەشداریی لە چەندین کەمپەینن کرد. نەک لە ئاستی ئەمریکا، ئەو لە چالاکییە نێونەتەوەییەکانیش بۆ پرسی ژنان ڕۆڵی هەبوو.

سوزان بی ئەنتۆنی لە ڕۆژی ١٣ی ئازاری ١٩٠٦، لە تەمەنی ٨٦ ساڵیدا کۆچی دواییی کرد.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژن
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی چین
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی مافەکانی مرۆڤ