# پیکسڵ

| پیکسڵ |
| --- |
| لقی | خاڵ |
| ھێمای یەکە | px، пкс |
| Measured physical quantity | number of entities |
| بەکارهێنەر | raster graphics |
| تاگی "ستەک ئێکسچەینج" |  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

لە وێنەی دیجیتاڵیدا پێی دەوترێت **پیکسێڵ** بچووکترین پێکھاتەی وێنەیەکە. پێکسڵ ھەندێک جار لە بابەتەکانی گرافیک و وێنەدا پێی دەوترێت خاڵ، ھەروەھا پێی دەوترێت بچووکترین خاڵ کە وێنەیەک پێکدەھێنێت.

## تەکنیکی

ئەم وێنەیە شێوازە جیاوازەکانی بنیاتنانەوەی وێنەیەک لە کۆمەڵێک بەهای پیکسڵ نیشان دەدات، بە بەکارهێنانی خاڵ، هێڵ، یان پاڵاوتنی نەرم.
هونەری پێکسڵ
پێوانەکانی «خاڵ لە هەر ئینجێکدا» (dpi) و «پیکسڵ لە هەر ئینجێکدا» (ppi) هەندێک جار بە هەڵە لە جیاتی یەک بەکاردەهێنرێن، بەڵام واتای جیاوازیان هەیە؛ بەتایبەتی بۆ ئامێرەکانی چاپکەر، کە تێیدا dpi پێوەرێکە بۆ چڕیی دانانی خاڵەکان (بۆ نموونە دڵۆپەی مەرەکەب) لەلایەن چاپکەرەکەوە.

بۆ نموونە، دەکرێت وێنەیەکی فۆتۆگرافیی کوالیتی بەرز بە 600 ppi لەسەر چاپکەرێکی ئینکجێتی 1200 dpi چاپ بکرێت.

تەنانەت ژمارە بەرزەکانی dpi-ش، وەکوو 4800 dpi کە لە ساڵی 2002ـەوە بەرهەمهێنەرانی چاپکەرەکان باسی دەکەن، لە ڕووی ئەو وردبینییەوە (resolution) کە دەکرێت بەدەست بێت، واتایەکی ئەوتۆی نییە.

هەرچەندە ژمارەی پیکسڵەکان بۆ نیشاندانی وێنەیەک زیاتر بێت، ئەنجامەکە زیاتر لە وێنە بنەڕەتییەکە دەچێت.

ژمارەی پیکسڵەکان لە وێنەیەکدا هەندێک جار بە «وردبینی» (resolution) ناودەبرێت، هەرچەندە وردبینی پێناسەیەکی تایبەتتری هەیە.

ژمارەی پیکسڵەکان دەکرێت بە ژمارەیەکی تاک دەرببڕدرێت، وەک لە «کامێرایەکی دیجیتاڵی سێ مێگاپیکسڵیدا» کە بە شێوەیەکی گشتی خاوەنی سێ ملیۆن پیکسڵە، یان بە دوو ژمارە پێکەوە، وەک لە «شاشەی ٦٤٠ لە ٤٨٠» کە ٦٤٠ پیکسڵ لە لایەکەوە بۆ لایەکەی تر و ٤٨٠ پیکسڵ لە سەرەوە بۆ خوارەوەی هەیە (وەک شاشەی VGA)، و بەمەش کۆی گشتیی پیکسڵەکانی دەکاتە ٦٤٠ × ٤٨٠ = ٣٠٧,٢٠٠ پیکسڵ، یان ٠.٣ مێگاپیکسڵ.

پیکسڵەکان، یان نموونە ڕەنگییەکان، کە وێنەیەکی دیجیتاڵی پێکدەهێنن (وەک پەڕگەی JPEG کە لە لاپەڕەیەکی وێبدا بەکاردێت)، لەوانەیە هاوتای یەک-بۆ-یەک بن لەگەڵ پیکسڵەکانی شاشەکەدا یان نەبن، ئەمەش بەپێی ئەو شێوازە دەگۆڕێت کە کۆمپیوتەر وێنەکەی پێ نیشان دەدات.

لە کۆمپیوتەردا وێنەیەک کە لە پێکسڵ پێکهاتووە بە *وێنەیەکی نەخشەی بیت* یان *وێنەی ڕاستەر* ناسراوە. وشەی «ڕاستەر» (raster) لە نەخشی سکانکردنی تەلەفزیۆنەوە سەری هەڵداوە و بە بەرفراوانی بۆ وەسفکردنی تەکنیکە هاوشێوەکانی چاپکردنی نیوەتۆن (halftone) و هەڵگرتنی داتا بەکارهاتووە.

### شێوازەکانی نمونەگرتن

بۆ ئاسانکاری، پێکسڵەکان بە شێوەیەکی ئاسایی لە تۆڕێکی دوو ڕەهەندی ئاساییدا ڕێکخراون. بە بەکارهێنانی ئەم ڕێکخستنە، دەکرێت زۆرێک لە کردارە باوەکان بە جێبەجێکردنی یەکجۆر کردار بە شێوەیەکی یەکگرتوو لەسەر هەر پیکسڵێک بە سەربەخۆیی، ئەنجام بدرێن.

ڕێکخستنی جیاوازی پیکسڵەکان ئەگەری هەیە، تەنانەت هەندێک لە نەخشەکانی نموونەوەرگرتن (sampling patterns) شێوە (یان کێرنڵ)ی هەر پیکسڵێک لەسەرانسەری وێنەکەدا دەگۆڕن.

لەبەر ئەم هۆکارە، پێویستە وریایی بدرێت کاتێک وێنەیەک لە ئامێرێکدا بەدەست دەهێنیت و لە ئامێرێکی تردا نمایشی دەکەیت، یان لە کاتی گۆڕینی داتای وێنەیەک لە فۆرماتێکی پیکسڵەوە بۆ فۆرماتێکی تر.

بۆ نموونە:

ڕەندەری دەقی ژێر پێکسڵ بە بەکارهێنانی ClearType
* شاشە شل-بلورییەکان (LCDs) بە شێوەیەکی باو تۆڕێکی لێکهەڵاوێرد (staggered grid) بەکاردەهێنن، کە تێیدا پێکهاتە ڕەنگییەکانی سوور، سەوز و شین لە شوێنی کەمێک جیاوازدا نموونەیان لێ وەردەگیرێت. «نواندنی ژێر-پیکسڵ» (Subpixel rendering) تەکنۆلۆژیایەکە سوود لەو جیاوازییانە وەردەگرێت بۆ باشترکردنی نیشاندانی دەق (تێکست) لەسەر شاشە LCDـەکان.
* زۆربەی هەرە زۆری کامێرا دیجیتاڵییە ڕەنگاوڕەنگەکان فلتەری «بەیەر» (Bayer filter) بەکاردەهێنن، ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی تۆڕێکی ڕێکی پیکسڵەکان کە تێیدا ڕەنگی هەر پیکسڵێک بەپێی شوێنەکەی لەسەر تۆڕەکە دیاری دەکرێت.
* «Clipmap» تەکنیکێکی نموونەوەرگرتنی پلەبەندی (hierarchical) بەکاردەهێنێت، کە تێیدا قەبارەی پشتگیریی (support) هەر پیکسڵێک بەپێی شوێنەکەی لەناو پلەبەندییەکەدا دیاری دەکرێت.
* تۆڕی چەواشەکراو کاتێک بەکاردەهێنرێت کە ئەندازەیی بنەڕەتی ناتەختە بێت، وەک وێنەی زەوی لە بۆشایی ئاسمانەوە.
* بەکارهێنانی تۆڕە نایەکسانەکان بوارێکی توێژینەوەی چالاکە، هەوڵدەدات سنووری تەقلیدی نایکویست تێپەڕێنێت.
* پیکسڵەکانی سەر مۆنیتەرەکانی کۆمپیوتەر بەگشتی «چوارگۆشەیین» (واتە مەودای نموونەوەرگرتنی ئاسۆیی و ستوونییان یەکسانە)؛ لە کاتێکدا پیکسڵەکانی دیکە لە سیستەمەکانی تردا زۆرجار «لاکێشەیین» (واتە مەودای نموونەوەرگرتنی ئاسۆیی و ستوونییان جیاوازە و شێوەیان درێژکۆڵەیە). هەمان شت بۆ فۆرماتەکانی ڤیدیۆی دیجیتاڵیش ڕاستە کە خاوەنی ڕێژەی دیمەنی (aspect ratio) جیاوازن، وەک فۆرماتەکانی وایدسکرین (widescreen)ـی ئەنامۆرفیک لە ستانداردەکانی Rec. 601 ستانداردی ڤیدیۆی دیجیتاڵی.

### ڕوونی مۆنیتەری کۆمپیوتەر

مۆنیتەرەکانی کۆمپیوتەر (و تەلەفزیۆنەکان) بە گشتی ڕوونییەکی ڕەسەنی جێگیریان هەیە. چییە بەندە بە مۆنیتەرەکەوە، و قەبارەی. بۆ زانینی ئیستسنای مێژوویی لە خوارەوە سەیری بکە.

کۆمپیوتەرەکان دەتوانن پێکسڵ بەکاربهێنن بۆ پیشاندانی وێنەیەک، زۆرجار وێنەیەکی ئەبستراکت کە نوێنەرایەتی GUI دەکات. ڕوونی ئەم وێنەیە پێی دەوترێت ڕوونی شاشە و بە ڤیدیۆ کارتی کۆمپیوتەر دیاری دەکرێت. مۆنیتەرە تەنکەکان (و تەلەفزیۆنەکان)، بۆ نموونە جۆرەکانی OLED یان LCD، یان شاشەی E-ink، ئەوانیش بۆ نیشاندانی وێنە پیکسڵ بەکاردەهێنن و خاوەنی «وردبینیی ڕەسەن» (native resolution)ـن، کە باشتر وایە (بە شێوەیەکی ئایدیال) لەگەڵ وردبینیی کارتی گرافیکدا یەک بگرێتەوە.

هەر پێکسڵێک لە سێ لایەنە پێکهاتووە, ژمارەی ئەم سێگۆشانە ڕوونی ڕەسەن دیاری دەکات.

لە مۆنیتەرە کۆنەکانی CRT-دا، دەگونجا وردبینی (resolution) ڕێکبخرێت (هەرچەندە هێشتا نزمتر بوو لەوەی مۆنیتەرە مۆدێرنەکان دەیگەن)، لە کاتێکدا لە هەندێک لەو جۆرە مۆنیتەرانە (یان تەلەفزیۆنانەدا) خێرایی تیشکەکە (beam sweep rate) جێگیر بوو، کە ئەمەش دەبووە هۆی بوونی وردبینییەکی ڕەسەنی (native resolution) جێگیر.

[

زۆربەی مۆنیتەرەکانی CRT خێرایی تیشکێکی جێگیریان نییە، ئەمەش واتە بە هیچ شێوەیەک وردبینییەکی ڕەسەنیان (native resolution) نییە؛ لە جیاتی ئەوە کۆمەڵێک وردبینییان هەیە کە بە هەمان ئاست بەباشی پشتیوانی دەکرێن.

بۆ بەدەستهێنانی ڕوونترین وێنەی گونجاو لەسەر شاشە تەنکەکان (وەک OLED یان LCD)، پێویستە بەکارهێنەر دڵنیابێت کە وردبینی (resolution) نیشاندانی کۆمپیوتەرەکە لەگەڵ وردبینی ڕەسەنی (native resolution) مۆنیتەرەکەدا یەک دەگرێتەوە.

### وردبینی تەلەسکۆپەکان

پێوەری پیکسڵ (pixel scale) کە لە گەردوونناسیدا بەکاردێت، بریتییە لەو مەودایە گۆشەییەی نێوان دوو تەن لە ئاسماندا کە لەسەر دیتێکتۆرەکە (CCD یان چیپی ژێر-سوور) یەک پیکسڵ لێک دوورن.

لەبەر ئەوەی سکیل (s) بەزۆری بە یەکەی «چرکەی کەوانی» (arcseconds) لە هەر پیکسڵێکدا دەردەبڕدرێت، و لەبەر ئەوەی هەر 1 ڕادیان دەکاتە نزیکەی 206,265 چرکەی کەوانی، هەروەها لەبەر ئەوەی درێژی تیشکۆیی (f) زۆرجار بە میلیمەتر (mm) و قەبارەی پیکسڵ (p) بە مایکرۆمەتر (\mu m) دەدرێن کە ئەمەش دەبێتە هۆی دابەشکردن بەسەر 1,000، بۆیە هاوکێشەکە زۆرجار بە شێوەی s = 206 p / f دەردەبڕدرێت.

### بیتەکان بۆ هەر پێکسڵێک

ژمارەی ئەو ڕەنگە جیاوازانەی کە دەتوانرێت بە پێکسڵێک نیشان بدرێت، بەندە بە ژمارەی بیتەکانی هەر پێکسڵێک (bpp). وێنەیەکی 1 bpp بۆ هەر پێکسڵێک 1 بیت بەکاردەهێنێت، بۆیە هەر پێکسڵێک دەتوانێت یان داگیرساوە یان کوژاوە بێت. هەر بیتێکی زیادە ژمارەی ڕەنگەکانی بەردەست دوو هێندە دەکات، بۆیە وێنەیەکی 2 bpp دەتوانێت 4 ڕەنگی هەبێت، وێنەیەکی 3 bpp دەتوانێت 8 ڕەنگی هەبێت:

* 1 bpp, 2 1 = 2 ڕەنگ ( تاکڕەنگ )
* 2 bpp، 2 2 = 4 ڕەنگ
* 3 bpp، 2 3 = 8 ڕەنگ
* 4 bpp، 2 4 = 16 ڕەنگ
* 8 bpp، 2 8 = 256 ڕەنگ
* 16 bpp, 2 16 = 65,536 ڕەنگ (" ڕەنگی بەرز " )
* 24 bpp, 2 24 = 16,777,216 ڕەنگ (" ڕەنگی ڕاستەقینە ")

بۆ قووڵایی ڕەنگ (color depth) کە ١٥ بیت یان زیاترە لە هەر پیکسڵێکدا، قووڵاییەکە بە شێوەیەکی ئاسایی بریتییە لە کۆی ئەو بیتانەی کە تەرخان کراون بۆ هەر یەکێک لە پێکهاتەکانی سوور، سەوز و شین.

هایکۆڵەر (Highcolor)، کە بەزۆری مەبەست لێی ١٦ بیت بۆ هەر پیکسڵێکە (16 bpp)، بە شێوەیەکی ئاسایی پێنج بیت بۆ هەریەک لە ڕەنگی سوور و شین تەرخان دەکات، و شەش بیت بۆ ڕەنگی سەوز؛ ئەمەش لەبەر ئەوەیە کە چاوی مرۆڤ هەستیارترە بەرامبەر بە هەڵەکان لە ڕەنگی سەوزدا بەراورد بەو دوو ڕەنگە سەرەکییەی دیکە.

بۆ ئەو بەرنامانەی کە شەفافیەتیان تێدایە، ڕەنگە ١٦ بیتەکە دابەش بکرێت بەسەر پێنج بیتدا کە هەریەکەیان سوور و سەوز و شین بن، لەگەڵ یەک بیت بۆ شەفافیەت دەمێنێتەوە. قووڵی ٢٤ بیتی ڕێگە بە ٨ بیت بۆ هەر پێکهاتەیەک دەدات. لە هەندێک سیستەمدا قووڵی ٣٢ بیتی بەردەستە: ئەمەش واتە هەر پێکسڵێکی ٢٤ بیتی ٨ بیتی زیادەی هەیە بۆ وەسفکردنی ناڕوونییەکەی (بۆ مەبەستی تێکەڵکردن لەگەڵ وێنەیەکی تر).

### ژێر پێکسڵەکان

ئەندازەیی توخمە ڕەنگییەکانی CRT و LCD جۆراوجۆرەکان
زۆرێک لە سیستەمەکانی نمایشکردن و وەرگرتنی وێنە توانای پیشاندانی یان هەستکردن بە کەناڵە ڕەنگە جیاوازەکان لە یەک شوێندا نییە. بۆیە تۆڕی پێکسڵەکان دابەش دەکرێت بەسەر ناوچەی تاکە ڕەنگدا کە بەشدارن لە ڕەنگی پیشان دراو یان هەستپێکراوی کاتێک لە دوورەوە سەیر دەکرێت. لە هەندێک شاشەدا، وەک شاشەکانی LCD و LED و پلازما، ئەم ناوچە ڕەنگ-تاکانە پێکهاتەی جیاواز و سەربەخۆن کە بە «ژێر-پیکسڵ» (subpixels) ناسراون، کە زۆربەیان لە ڕەنگەکانی سوور، سەوز و شین (RGB) پێکدێن.

بۆ نموونە، LCD بە شێوەیەکی گشتی هەر پێکسڵێک بە شێوەیەکی ڕاست دابەش دەکات بۆ سێ ژێر پێکسڵ. کاتێک پێکسڵی چوارگۆشە دابەش دەکرێت بەسەر سێ ژێر پێکسڵدا، هەر ژێر پێکسڵێک بەپێویستی دەزانێت چوارگۆشە بێت. لە زاراوەی پیشەسازیی شاشەکاندا، زۆرجار ژێر-پیکسڵەکان (subpixels) بە پیکسڵ ناودەبرێن، چونکە لە ڕوانگەی ڕەقەکاڵاوە (hardware)، ئەوان توخمە بنەڕەتییەکانی ئاماژەپێکردنن (basic addressable elements)، هەر بۆیە زاراوەی «سووڕی پیکسڵ» (pixel circuits) لە جیاتی «سووڕی ژێر-پیکسڵ» بەکاردێت.

سامسۆنگ UA40M5860AKCHD تەلەفزیۆنی ژێر پێکسڵ
زۆربەی سێنسۆرەکانی وێنەگرتن لە کامێرا دیجیتاڵییەکاندا ناوچەی هەستەوەری تاک-ڕەنگ بەکاردەهێنن، بۆ نموونە بەکارهێنانی نەخشەی فلتەری بەیەر (Bayer filter pattern). لە پیشەسازیی کامێراشدا، ئەمانە هەر بە «پیکسڵ» دەناسرێن، هاوشێوەی پیشەسازیی شاشەکان، نەک «ژێر-پیکسڵ».

بۆ ئەو سیستەمەی کە ژێر پێکسڵیان هەیە، دەتوانرێت دوو ڕێگەی جیاواز بگیرێتەبەر:

* دەتوانرێت ژێر پێکسڵەکان پشتگوێ بخرێن، لەگەڵ پێکسڵە ڕەنگاوڕەنگەکان کە وەک بچووکترین توخمێکی وێنەگرتنی ناونیشانکراو مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت؛ یان
* دەتوانرێت ژێر پێکسڵەکان لە حیساباتی ڕەندەرکردندا جێگیر بکرێن، کە پێویستی بە شیکاری و کاتی پرۆسێسکردنی زیاترە، بەڵام دەتوانێت وێنەی بەڕواڵەت سەرووتر لە هەندێک حاڵەتدا بەرهەم بهێنێت.

ئەم ڕێگایەی دوایی کە بە ڕەندەری ژێر پێکسڵ ناودەبرێت، زانیاری ئەندازەیی پێکسڵ بەکاردەهێنێت بۆ دەستکاریکردنی سێ ژێر پێکسڵی ڕەنگاوڕەنگ بە جیا، ئەمەش زیادبوونی ڕوونی ڕواڵەتی پیشاندانی ڕەنگەکان بەرهەم دەهێنێت. لە کاتێکدا شاشەکانی CRT ناوچەی فۆسفۆری داپۆشراو بە ڕەنگەکانی سوور، سەوز و شین بەکاردەهێنن، کە بەهۆی تۆڕێکی ڕێگرەوە دیاری کراوە پێی دەوترێت «شەدۆ ماسک» (shadow mask)، ئەمەش پێویستی بە هەنگاوێکی کالیبڕەیشنی (ڕێکخستن) سەخت هەیە تاوەکو لەگەڵ ڕاستەری پیکسڵی نیشاندراودا یەکبگرێتەوە، بۆیە شاشەکانی CRT سوود لە «ژێر-پیکسڵ ڕێندەرینگ» (subpixel rendering) وەرناگرن.

چەمکی ژێر پێکسڵ پەیوەندی بە نمونەکانەوە هەیە .

### پێکسڵی لۆژیکی

لە گرافیک، دیزاینی وێب و ڕووکارەکانی بەکارهێنەردا، "پێکسڵ" لەوانەیە ئاماژە بە درێژییەکی جێگیر بکات نەک پێکسڵێکی ڕاستەقینە لەسەر شاشەکە بۆ جێگیرکردنی چڕی پێکسڵی جیاواز.

لە CSS دا "پێکسڵی ئاماژە" نەک بە قەبارەی پێکسڵەکە لەسەر ڕووی پیشاندانی، بەڵکو بە فریشتەی بینراوی 0.0213 پێناسە دەکرێت

.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Pixel»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٧ی تەممووزی ٢٠٢٣.

* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
* ھێمای دەروازەدەروازەی زانستی کۆمپیوتەر
* دەروازەی کۆمپیوتەر
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی کۆمەڵگا