Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ئابووری میسر

| ئابووریی میسر |
| --- |
| لقی | ئابووریی ئەفریقا |
| وڵات | میسر |
| جێ | میسر |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

ئابووریی میسر ئابوورییەکی تێکەڵی پەرەئەستێنە، کە کاری تایبەت لەگەڵ پلاندانانی ئابووریی ناوەندی و ڕێکخستنی حکوومەتدا تێکەڵ دەکات. دووەم گەورەترین ئابوورییە لە ئەفریقا، و تا ساڵی ٢٠٢٦ ٤١ەمینە لە ڕیزبەندی جیھانیدا. میسر ئابوورییەکی بازاڕی پەرەئەستێنی سەرەکییە و ئەندامی یەکێتیی ئەفریقا، بریکس، و واژووکەری ناوچەی بازرگانیی ئازادی کیشوەری ئەفریقایە (ئەی ئێف سی ئێف تی ئەی).

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی ئابووری
* دەروازەی میسر
# ئابووری مەغریب

| ئابووریی مەغریب |
| --- |
|  |
| لقی | ئابووریی ئەفریقا |
| وڵات | مەغریب |
| جێ | مەغریب |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

ئابووریی مەغریب کۆمەڵە سیاسەت و فاکتەرە ناوخۆیی و دەرەکی، کاتی و پێکھاتەیییەکانە کە واقیعی ئابووریی مەغریب لە سەردەمی ھاوچەرخدا دیاری دەکەن. مەغریب بە وڵاتێکی پەرەئەستێن دادەنرێت کە ئابوورییەکەی مەیلی بەرەو ئابووریی بازاڕ ھەیە لەگەڵ ئامادەیییەکی بەھێزی دەسەڵاتە گشتییەکان لە وەبەرھێنان و ئاراستەکردنی سیاسەتە ئابوورییەکاندا.

ئابووریی مەغریب پێنجەمە لە ئەفریقا (لە دوای میسر، نێجیریا، جەزائیر و ئەفریقای باشوور بە تێکڕای بەرھەمی ناوخۆیی کە بە ١٠٤ ملیار دۆلار (٢٣٥٫١٤ ملیار بە ڕەچاوکردنی ھاوتاکانی ھێزی کڕین) دەخەمڵێندرێت، واتە بە تێکڕای ٣٬١٠٨ دۆلار بۆ ھەر کەسێک.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی ئابووری
* دەروازەی مەغریب
# ئابووری ھۆڵەندا

| ئابووری ھۆڵەندا |
| --- |
| لقی | economy of the European Union، economy of Eurozone، ئابووریی ئەوروپا، economy of the Kingdom of the Netherlands |
| وڵات | ھۆڵەندا |
| جێ | ھۆڵەندا |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

ھۆڵەندا خاوەنی ئابوورییەکی بازاڕی کۆمەڵایەتیی زۆر پێشکەوتووە کە جەخت لەسەر بازرگانی و لۆجستی، پیشەسازی، خزمەتگوزارییەکان، داھێنان و تەکنۆلۆژیا و وزەی بەردەوام و وزەی نوێبووەوە دەکاتەوە. ئەو ١٨یەم گەورەترین ئابووریی جیھانە بەپێی جی دی پیی ناوکی و ٢٨ەم گەورەترینە بەپێی ھاوتای ھێزی کڕین (پی پی پی) و پێنجەم گەورەترین ئابوورییە لە یەکێتیی ئەورووپادا بەپێی جی دی پیی ناوکی. خاوەنی ١١یەم بەرزترین جی دی پیی ناوکی بۆ ھەر تاکێک و ١٣یەم بەرزترین جی دی پی بۆ ھەر تاکێک بەپێی پی پی پییە لە جیھاندا تا ساڵی ٢٠٢٣، ئەمەش دەیکاتە یەکێک لە وڵاتە خاوەن بەرزترین داھاتەکان لە جیھاندا. زۆرێک لە گەورەترین کۆمپانیا تەکنەلۆژییەکانی جیھان بنکەیان لە ئەمستەردامی پایتەختدایە یان بارەگای سەرەکیی ئەورووپییان لەو شارەدا دامەزراندووە، وەک ئای بی ئێم، مایکرۆسۆفت، گووگڵ، ئۆراکڵ، سیسکۆ، ئووبەر و نێتفلیکس. دووەم گەورەترین شاری وڵاتەکە ڕۆتەردام ناوەندێکی سەرەکیی بازرگانی، لۆجستی و ئابووریی جیھانە و گەورەترین بەندەری دەریاییی ئەورووپایە. ھۆڵەندا پلەی پێنجەمی لە پێوەرەکانی داھێنانی جیھانی و پلەی چوارەمی لە ڕاپۆرتی ڕکابەریی جیھانیی دەبلیوو ئی ئێف (WEF) بەدەستھێناوە. لە نێوان نەتەوەکانی ئۆو ئی سی دی (OECD)دا، ھۆڵەندا خاوەنی سیستەمێکی ئاسایشی کۆمەڵایەتیی زۆر کارا و بەھێزە؛ خەرجییە کۆمەڵایەتییەکان نزیکەی ٢٥٫٣٪ی جی دی پی بوون.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئابووری
# بیلاڕووس

| کۆماری بیلاڕووس* Рэспубліка Беларусь
* Republic Of Belarus
 |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **سروود:**Дзяржаўны гімн Рэспублікі Беларусь  (بیلاڕووسی) *Dziaržaŭny himn Respubliki Biełaruś*  (transliteration) *State Anthem of the Republic of Belarus*  |
| ھەڵکەوتەی  بیلاڕووس  (green)لە ئەورووپا  (dark grey)  —  [ڕێنوێن]  ھەڵکەوتەی  بیلاڕووس  (green)لە ئەورووپا  (dark grey)  —  [ڕێنوێن] |
| **پایتەخت** و گەورەترین شار
  | مینسک ﻿ / ﻿ |
| زمانە فەرمییەکان | بیلاڕووسی ڕووسی |
| **گرووپە ڕەگەزییەکان** (2009) | **83.7% Belarusians**، 8.3% Russians، 3.1% Poles، 1.7% Ukrainians، 4.2% others and unspecified |
| ناوی هاووڵاتی | بیلاڕووسەکان
 |
| دەوڵەت | Presidential republic |
|  -  | سەرۆک | ئەلیکساندەر لوکاشینکۆ |
|  -  | وەزیری بەرگری | میخایل میاسنیکۆڤیچ |
| یاسادانەر | National Assembly |
|  -  | ئەنجومەنی باڵا | Council of the Republic |
|  -  | ئەنجومەنی خواروو | House of Representatives |
| سەربەخۆیی | لە یەکێتیی سۆڤیەت  |
|  -  | جیابونەوە | 27 July 1990  |
|  -  | دامەزراندن | 25 August 1991  |
|  -  | Completed | 25 December 1991  |
| ڕووبەر |
|  -  | سەرجەم | ٢٠٧٬٥٩٥ کیلۆمەتری چوارگۆشە (85th) ٨٠٬١٥٥ مایلی چوارگۆشە  |
|  -  | ئاو (%) | negligible (2.830 km2)1 |
| ژمارەی دانیشتوان |
|  -  | بەراوردی  | ٩٬٠٥٦٬٠٨٠   |
|  -  | سەرژمێریی 2009 | 9،503،807 (86th) |
|  -  | چڕی | 45.8 کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (142nd) ١٢٠٫٨کەس لە مایلی چوارگۆشە |
| **GDP** (PPP) | بەراوردی 2010 |
|  -  | سەرجەم | $131.201 billion  |
|  -  | سەرانە | $13،909  |
| **GDP** (nominal) | بەراوردی 2010 |
|  -  | سەرجەم | $54.713 billion  |
|  -  | سەرانە | $5,800  |
| **Gini** (2005) | 27.9 (low)  |
| **HDI** (2011) |  0.756 (high) (٦٥th) |
| دراو | Belarusian ruble (`BYR`)  |
| ناوچەی کاتی | FET (UTC+3) |
| لای لێخوڕین | right |
| پاوانی ئینتەرنێت | .бел .by |
| کۆدی تەلەفۆن | 375 |
| 1 | «FAO's Information System on Water and Agriculture». FAO. لە ٤ی نیسانی ٢٠٠٨ ھێنراوە. |

**بیلاڕووس**، بە فەرمی **کۆماری بیلاڕووس** (بە زمانی بیلاڕووسی: *Рэспубліка Беларусь*) وڵاتێکە لە ئەورووپای ڕۆژھەڵات.لە ڕۆژهەڵات و باکوری ڕۆژهەڵاتەوە هاوسنوورە لەگەڵ ڕووسیا ، لە باشوورەوە لەگەڵ ئوکراینا ، لە ڕۆژئاواوە لەگەڵ پۆڵەندا و لە باکووری ڕۆژئاوا لەگەڵ لیتوانیا و لاتڤیا.

## دانیشتووان

بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتووانی وڵاتی بیلاڕووس ٩,٣٠٧,٦٠٩ کەس بووە کە دەکاتە ٠.١٣ لە سەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مامناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٩.٤ ساڵە. ھەروەھا ٦٨ لە سەدی دانیشتووانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی بیلاڕووس
* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی وڵاتەکان
* دەروازەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
# زمانی گوجەراتی

**زمانی گوجەراتی** (ગુજરાતી Gujarātī) لە بنەماڵەی زمانە ھیندوئەورووپایییەکانە و لە ویلایەتی گوجەراتی وڵاتی ھیندستاندا زمانی فەرمییە. گوجەراتی زمانی یەکەمی مەھاتما گاندی بووە.

ویکیپیدیا
ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد بە  **زمانی گوجەراتی دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی زمان
* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی پاکستان
* دەروازەی نووسین
* دەروازەی کەنەدا
# خاڵبەندی

**خاڵبەندی** ئەو نیشانانەن کە لە پێوەندیی نووسراویدا خوێندنەوەی ڕستەکان بێ ھەڵە و ئاسان دەکەن، کورت و درێژی و شوێنی گت و وچان لە ڕستەدا دەستنیشان دەکەن. وا دەکەن کە ڕستەکان بە شێوەی پرسیاری یان سەرسوڕمان یان دەربڕینێکی سادە بێنە بەر گوێ. بەشێکی زۆری ڕێساکانی خاڵبەندی نێونەتەوەیین و یاساکانیان چونیەک و گشتگیرن. بەشێکیان لە ئەلفبێیەکەوە بۆ ئەلفبێیەکی تر بواری بەکارھێنانیان دەگۆڕێت. نیشانەکانی خاڵبەندی دەق لە ڕووی سینتاکس و واتاوە دابەش دەکەن. ھەر دەقێک کە خاڵبەندی تێیدا ڕەچاو نەکرابێت، دەبێتە ھۆی ئەوەی کە خوێنەر سەری لێ بشێوێت و لە نووسراوەکە بەھەڵە تێ بگات.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی زمانی عەرەبی
* دەروازەی نووسین
# پێژمار

دە پێژمارەکەی سیستمی ژماراڵی عەرەبی
**پێژمار**، **ڕەنووس** یا **ڕەقەم** سیمبۆلێکی تاقانەیە کە بە تەنیایی (وەک «۲») یا بە ئاوێتەیی (وەک «۲۵») بۆ نواندنی ژمارەکان بە کار دەڕوا. ئەو دە پێژمارەی لە ژیانی ڕۆژانەدا بە کار دێن بریتین لە ۰ و ۱ و ۲ و ۳ و ۴ و ۵ و ۶ و ۷ و ۸ و ۹.

## سیمبۆلەکانی بەکارھاتوو بۆ دە پێژمارەکە لە ھەندێ سیستمدا

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| **عەرەبیی ڕۆژاوایی** | 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 |
| **عەرەبیی ڕۆژھەڵاتی و کوردیی ناوەندی** | ٠ | ١ | ٢ | ٣ | ٤ | ٥ | ٦ | ٧ | ٨ | ٩ |
| **فارسی** | ۰ | ۱ | ۲ | ۳ | ۴ | ۵ | ۶ | ۷ | ۸ | ۹ |
| **ھیندی** | ० | १ | २ | ३ | ४ | ५ | ६ | ७ | ८ | ९ |
| **تامیل** |   | ௧ | ௨ | ௩ | ௪ | ௫ | ௬ | ௭ | ௮ | ௯ |
| **ڕۆمی** |  | I | II | III | IV | V | VI | VII | VIII | IX |

## ئەمانەش ببینە

* ژماراڵ
* ژمارە

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ماتماتیک
* دەروازەی نووسین
# پیتە گەورەکان

ناوی بزوێنەری ھێڵی ئاسن *Mallard*، کە بە ھەمووی بە پیتە گەورەکان دانراوە
لە تایپۆگرافیدا، دەق یان فۆنت لە **پیتە گەورەکان** یان **ھەمووی بە پیتی گەورە** پیتە گەورەکان لەخۆ دەگرێت بەبێ ھیچ پیتێکی بچووک. بۆ نموونە: THE QUICK BROWN FOX JUMPS OVER THE LAZY DOG. دەقی ھەمووی بە پیتی گەورە دەتوانرێت لە بەڵگەنامە یاسایییەکان، بانگەشەکان، سەردێڕی ڕۆژنامەکان، و ناونیشانەکانی سەر بەرگی کتێبەکاندا ببینرێت. ڕیزبەندییە کورتەکانی وشەکان بە پیتی گەورە تۆختر و "بەرزتر" لە تێکەڵەی بارەکان دەردەکەون، و ئەمە ھەندێک جار وەک "قیژاندن" یان "ھاوارکردن" ئاماژەی بۆ دەکرێت. ھەمووی بە پیتی گەورە ھەروەھا دەکرێت بەکاربھێنرێت بۆ ئاماژەدان بەوەی کە وشەیەکی دیاریکراو کورتکراوەیە.

## سەرچاوەکان
# ئیمپراتۆر کۆرێی

| ئیمپڕاتۆر کۆرێی 孝霊天皇 |
| --- |
|  |
| ئیمپڕاتۆری ژاپۆن |
| فەرمانڕەوایی | 290 BC – 215 BC (traditional) |
| پێشوو | ئیمپڕاتۆر کۆوان |
| جێگر | ئیمپڕاتۆر کۆگێن |
|  |
| ھاوسەر | * Kuwashihime-no-Mikoto
* (among others)
 |
| منداڵ(ەکان) | * ئیمپڕاتۆر کۆگێن
* Chichihayahime-no-Mikoto
* (See below)
 |
|

| ناوی دوای مردن |
| --- |
| *Kun'yomi*: Ō-yamato-nekohiko-futoni no Sumeramikoto (大日本根子彦太瓊天皇), *also* Ō-yamato-nekohiko-futoni no Mikoto (大倭根子日子賦斗邇命) *On'yomi*: Emperor Kōrei (孝霊天皇) |

 |
| خێزان | خێزانی شاھانەی ژاپۆن |
| باوک | ئیمپڕاتۆر کۆوان |
| دایک | ئۆشی-ھیمێ |
| لەدایکبوون | 342 BC |
| مردن | ٢١٥ی پێش زایین (١٢٧ تەمەن) |
| ناشتن | **Kataoka no Umasaka no misasagi** (片丘馬坂陵) (Ōji) |
| ئایین | Shinto |

**ئیمپڕاتۆر کۆرێی** (孝霊天皇، کۆرێی تێنۆ) ھەروەھا وەک ئۆیاماتۆنێکۆھیکۆفوتێنی نۆ میکۆتۆ ناسراوە (大倭根子日子賦斗邇命، خوێندنەوە: ئۆیاماتۆ-نێکۆ-ھیکۆ-فوتۆنی نۆ میکۆتۆ) حەوتەم ئیمپڕاتۆری ئەفسانەیی ژاپۆن بوو، زانیارییەکی کەم لەسرە ئیمپڕاتۆر زانراوە، لەبەر کەمی لێکۆلینەوەکان لەسەری، و مێژووناسان ناکۆکن لەسەر زانیارییەکانی ژیانی، لە تۆماری مێژووییی کۆجیکی کە تۆمارێکی سەرەتایی مێژووی ژاپۆنە ھیچی تر تۆمار نەکراوە جگە لە سەردەمی فەرمانڕەوایی و چەن زنیارییەکی کەمی ژیانی تایبەتی ھەرچۆنێک بێت، ئیمپڕاتۆر ماوەی فەرمانڕەوایەتییەکەی لە ٢٩٠ی پێش زایین دەستی پێکرد و لە ٢١٥ی پێش زایین کۆتایی ھات، یەک ھاوسەری ھەبوو لەگەڵ حەوت مناڵ، ئیمپڕاتۆر کۆرێی وەک دەستپێکی سەردەمی یایۆیی لێک دەدرێتەوە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Emperor Kōrei»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١.

### زیاتر بخوێنەوە

* Aston, William George. (1896). *Nihongi: Chronicles of Japan from the Earliest Times to A.D. 697*. London: Kegan Paul, Trench, Trubner. OCLC 448337491
* Brown, Delmer M. and Ichirō Ishida, eds. (1979). *Gukanshō: The Future and the Past*. Berkeley: University of California Press. ISBN 978-0-520-03460-0; OCLC 251325323
* Chamberlain, Basil Hall. (1920). *The Kojiki*. Read before the Asiatic Society of Japan on April 12, May 10, and June 21, 1882; reprinted, May, 1919. OCLC 1882339
* Nussbaum, Louis-Frédéric and Käthe Roth. (2005). *Japan encyclopedia*. Cambridge: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-01753-5; OCLC 58053128
* Ponsonby-Fane, Richard Arthur Brabazon. (1959). *The Imperial House of Japan*. Kyoto: Ponsonby Memorial Society. OCLC 194887
* Titsingh, Isaac. (1834). *Nihon Ōdai Ichiran*; ou, *Annales des empereurs du Japon*. Paris: Royal Asiatic Society, Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland. OCLC 5850691
* Varley, H. Paul. (1980). *Jinnō Shōtōki: A Chronicle of Gods and Sovereigns*. New York: Columbia University Press. ISBN 978-0-231-04940-5; OCLC 59145842

## بەستەرە دەرەکییەکان

داڕێژە:Emperors of Japan

* دەروازەی ژاپۆن
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
* دەروازەی ژیاننامە
# بۆدیدارما

**بۆدیدارما** ڕاھیبێکی بودایی بوو کە لە سەدەی پێنجەم یان شەشەمی زایینی دەژیا. بۆدیدارما دامەزرێنەری مەکتەبی زنی بودیزمە. هەروەها بە باوەڕی پێڕەوانی، بیست و هەشتەمین جێگری گاوتاما بودا بووە.

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی چین
* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی ژاپۆن
* دەروازەی فەلسەفە
# فەرھەنگی ئۆکسفۆردی ئینگلیزی

| فەرھەنگی ئۆکسفۆردی ئینگلیزی |
| --- |
| سەرناو | Oxford Dictionary of English |
| بابەتی سەرەکی | dictionary of the English language |
| چاپەکان | Oxford Dictionary of English، New Oxford Dictionary of English |
| بڵاوکەرەوە | چاپخانەی زانکۆی ئۆکسفۆرد |
| ڕێکەوتی بڵاوکردنەوە | ١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٨ |
| وڵاتی بنەڕەت | شانشینی یەکگرتوو |
| زمان | زمانی ئینگلیزی |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**فەرھەنگی ئینگلیزی ئۆکسفۆرد** فەرھەنگێکی یەک بەرگی ئینگلیزییە کە لەلایەن دەزگای چاپەمەنی ئۆکسفۆردەوە بڵاو دەکرێتەوە، یەکەم جار لە ساڵی ١٩٩٨دا وەک فەرھەنگی نوێی ئینگلیزی ئۆکسفۆرد بڵاوکرایەوە. وشەی "نوێ" لە چاپی دووەمی ساڵی ٢٠٠٣دا لە ناونیشانەکە لابرا. ئەم فەرھەنگە لەسەر بنەمای فەرھەنگی ئینگلیزی ئۆکسفۆرد دانەنراوە - فەرھەنگێکی جیاوازە کە ھەوڵ دەدات بە دروستی بەکارھێنانی ئێستای وشە ئینگلیزییەکان نیشان بدات. چاپی پێداچوونەوەی دووەم ٣٥٥٬٠٠٠ وشە، دەستەواژە و پێناسەی تێدایە، لەوانە ژیاننامە و ھەزاران بابەتی زانستنامەیی. چاپی سێیەم لە ئابی ٢٠١٠دا بڵاوکرایەوە، لەگەڵ ھەندێک وشەی نوێ، لەوانە "ڤوڤوزێلا".

ئێستا ئەمە گەورەترین فەرھەنگی یەک بەرگی زمانی ئینگلیزییە کە لەلایەن دەزگای چاپەمەنی ئۆکسفۆردەوە بڵاودەکرێتەوە، بەڵام لە فەرھەنگی تەواوی ئینگلیزی ئۆکسفۆرد زۆر بچووکترە، کە لە چەندین بەرگدا بڵاودەکرێتەوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی زمان
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی زانکۆکان
* دەروازەی کتێب
# ئینگلیزیی ئوسترالی

**ئینگلیزی ئوسترالی** (بە ئینگلیزی: Australian English) زاراوەیەکی زمانی ئینگلیزیە کە لە کیشوەری ئوسترالیا قسەی پێدەکرێ. ئەم زمانە لە ساڵی ١٧٨٨ و ئەوکاتەی ئوسترالیا درووست بوو لە ئینگلیزی بەریتانی وەدی هاتووە. چەند جیاوازیەک لە دەربڕینی دەنگەکان، وشەکان (بۆ نموونە وشەی Outback و The Bush تایبەتن بە ئوسترالیا) لە نێوان ئەم جۆرە زاراوەیە و زاراوەکانی تر دا دەبینرێن.

## سەرچاوە

* ویکی ئینگلیزی
* The Australian National Dictionary Online

* دەروازەی زمان
# سیما گوانگ

| سیما گوانگ 司馬光 |
| --- |
|  |
| وردەکاریی تاکەکەسی |
| لەدایکبوون | ١٧ی تشرینی دووەمی ١٠١٩ وڵاتی گوانگشان, پارێزگای گوانگ, ئیمپراتۆریەتی سۆنگ |
| مردن | ١١ی تشرینی یەکەمی ١٠٨٦(١٠٨٦-١٠-١١) (٦٦ ساڵ ژیاوە) کایفێنگ, ئیمپراتۆریەتی سۆنگ |
| ھاوسەر(ەکان) | خاتوو ژانگ |
| منداڵ(ەکان) | سیما کانگ |
| Courtesy name | جونشی (君實) |
| Art name | یوو سۆو (迂叟) |
| Posthumous name | وێن ژێنگ (文正) |
| ناوەکانی تر | سوشوی سیان شێنگ (涑水先生) |

**سیما گوانگ** (لەدایکبووی ١٧ی تشرینی دووەمی ١٠١٩ تا ١١ی تشرینی یەکەمی ١٠٨٦) مێژووناس، نوسەر، فەرمانبەر، سیاسەتمەدار و کەسێکی پلەبەرزی ئیمپراتۆریەتی سۆنگ بوو مێژووناسێک بوو کە بەشداری لە نووسینەوەی مۆنۆمێنتی کتێبی مێژوویی زیژی تۆنگجیان کرد، سیما گوانگ سیاسەتمەدارێک بوو کە دژی ریفۆرم و رێکخستنەوەکانی وانگ ئانشی وەستایەوە

## سەرچاوەکان

بەشداربووانی ویکیپیدیا، «سیما گوانگ»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٩ی ئایاری ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی سیاسەت
# خاگان

**خاگان** یان **قاغان** (بە مەنگۆلی:ᠬᠠᠭᠠᠨ) ناونیشانێکی پلەی ئیمپراتۆرییە لە زمانی تورکی و مەنگۆلی و ھەندێک زمانی تردا، یەکسانە بە پێگەی ئیمپراتۆر و کەسێک کە فەرمانڕەوایی خاگانات (ئیمپراتۆرییەت) دەکات. ھاوتای ئەم ناوە بۆ ڕەگەزی مێ، خاتوونە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ڕۆژھەڵاتی ناوین
* دەروازەی چین
# سینەمای تایوان

شانۆی مینگشێن
**سینەمای تایوان** (بە ئینگلیزی: Cinema of Taiwan) ھاوکات لەگەڵ سینەمای چینی و سینەمای ھۆنگ کۆنگ، یەکێکە لە سێ بوارە مێژوویییەکانی سینەمای زمانی چینیی. مێژووی سینەمای تایوان پەیوەستە بە مێژووی ناوازەی ئەم دوورگەیەوە. لەدوای ناساندنی بۆ تایوان لە ساڵی ١٩٠١ و ئەوکاتەی لەژێر دەسەڵاتی ژاپۆندا بوو، سینەما لە چەند قۆناغێکدا گەشەی کردووە و سەربەخۆ لە سینەمای ھۆنگ کۆنگ و سانسۆری کۆماری گەلی چین. ھەندێک لە ئەکتەرە تایوانییەکان بریتین لە: "جی چو، شو کی، چانگ چێن، تاکێشی کانشیرۆ". ھەندێک لە دەرھێنەرە بەناوبانگەکانی تایوانی بریتین لە: "ئێدوارد یانگ، تسای مینگ لیانگ، ئینگ لی، ھو شیاو شین".

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Cinema of Taiwan»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٨ی ئازاری ٢٠٢٣.

* دەروازەی فیلم
* دەروازەی تایوان
* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی دوورگەکان
* دەروازەی تەلەڤیزیۆن
# مێژووی ئەفغانستان

**مێژووی ئەفغانستان** ئاماژەیە بۆ نزیکەی ٥٠٠ ساڵ پێش مەسیح کە ئەفغانستان لەژێر ئیمپراتۆرییەتیی ھەخامەنشی بووە. بەڵگەکان ئەوە دەردەخەن کە پلەیەکی پێشکەوتووی کولتووری ژیانی شار لە دەوروبەری ساڵانی ٣٠٠٠ بۆ ٢٠٠٠ پێش زایین ھەبووە کاتێک ئەم کۆچبەرانە لەم خاکەدا چوونەتە ناو فەلاتی ئێرانەوە. خاکی ئەفغانستان یەکێکە لە کۆنترین خاکەکانی جیھان لە ڕووی مێژووەوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئەفغانستان
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی ڕۆژھەڵاتی ناوین
# ئیمپراتۆر پینگی ھان

**ئیمپراتۆر پینگ** (بە چینی: 漢平帝، لەدایکبووی ٩ی پێش زاین تاوەکوو ٦ی زاینی) یانزەم ئیمپراتۆری ھان بوو دوای ئەوەی ئیمپراتۆر ئای بەبێ ھەبوونی جێنشین مرد. ئامۆزاکەی ئیمپراتۆر پینگ چووە سەر تەخت، کە لەو ساتەدا تەمەنی ھەشت ساڵان بوو. لەوکاتەدا وانگ مانگ وەک نوێنەر دەستنیشان کرا لەلایەن خانمەئیمپراتۆر داوەگری مەزن

## سەرچاوەکان

* Bielenstein, Hans. (1986). "Wang Mang, the Restoration of the Han Dynasty, and Later Han," in *The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220*. Edited by Denis Twitchett and Michael Loewe. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24327-0.

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی چین
# ئیمپراتۆرە لو

**ئیمپراتۆر لوو** یان **ئیمپراتۆر لوو ژی 吕后** (ئیمپراتۆری دایک **道格**) (لەدایکبووی ٢٤١–١٨٠ پێش زاین) وەک ئیمپراتۆرە لوو ناسراوە، (خاتوونی ئیمپراتۆرە گاۆی ھان -بە چینی ئاسانکراو **汉高后 ،** چینی دێرین: **漢高后** شێوازی خوێندنەوە:ھان گاۆ ھۆو) ھاوسەری ئیمپراتۆر گاۆزووی ھان دامەزرێنەری شانشینی ھان بوو، ڕۆڵێکی کاریگەری ھەبوو لە حکوومەتی ھان و بەڕێوەبردنی حکوومەتی ناوەوە، و بەشێوەیەکی فەرمی یەکێک بووە لەو ژنانەی لەمێژوودا فەرمانڕەوایەتییان کردووە. دوو مناڵی ناسراویان ھەبوو لیو ینگ دواتر بووبە (ئیمپراتۆر ھوویدی ھان) و شازادە خاتوون یوانی لوو) لوو ژی یەکەم ژن بوو کە ناونیشانی ئیمپراتۆرە و ھێزی فەرمانڕەوایی وەرگرتبێت لە چین دوای مردنی ئیمپراتۆر ناونیشانی نوێنەری پێدرا کە دواتر لە شوێنی کوڕەکەی و نەوەکەی بۆ ماوەیەک فەرمانڕەوایی کرد.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ژن
* دەروازەی ژیاننامە
# جیۆنجیی بایکجی

پاشا **"جیۆنجی"ی بایکجی** (بە هانگۆل: 전지왕، 직지왕، 진지왕؛ بە ھانجا: 腆支王، 直支王، 眞支王)، لەدایکبوونی نادیارە بەڵام لە ٤٢٠ز مردووە، هەژدەیەم فەرمانڕەوایی بایکجی بوو، یەکێک بوو لە سێ شانشینەکەی کۆریا، ماوەی فەرمانڕەواییەتییەکەی لە نێوان ساڵانی (٤٠٥ز بۆ ٤٢٠ز)بوو. وەک گەورەترین کوڕ قبولکرا وەک پاشا دوای پاشا ئاشین لە ٣٩٤.

## سەرچاوە

* ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Jeonji of Baekje

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی مێژوو
# دوورگەی ئیکی

نەخشەی تۆپۆگرافی دوورگەی ئیکی
شوێنی ئیکی لە پارێزگای ناگاساکی
**دوورگەی ئیکی** (壱岐島، Iki-no-shima)، یان **دوورگەکانی ئیکی** (壱岐諸島، Iki-shotō)، دوورگەیەکە لە گەرووی تسوشیما، کە وەک شاری ئیکی لە پارێزگای ناگاساکی لە ژاپۆن بەڕێوەدەبرێت. ڕووبەری کۆی گشتی دوورگەکان ١٣٨٫٤٦ کیلۆمەتر چوارگۆشەیە (٥٣٫٤٦ میل چوارگۆشە) و ژمارەی دانیشتووانیان ٢٨ ھەزار و ٨ کەسە. لە کۆی بیست و سێ (٢٣) دوورگەی ناودار تەنھا چوار (٤) کەسی ھەمیشەیی نیشتەجێن. لەگەڵ دوورگەکانی دراوسێی تسوشیما، بەکۆمەڵ لە سنووری پارکە نیشتمانییە نیمچە نیشتمانییەکەی ئیکی-تسوشیمادان.

## سەرچاوەکان
# بوونی ڕامیاری

**بوونی ڕامیاری** بریتییە لە کۆمەڵێک کەس کە ناسنامەیەکی بەکۆمەڵیان ھەیە، بە جۆرێک لە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییە دامەزراوەییە سیاسییەکان ڕێکخراون، و توانای کۆکردنەوەی سەرچاوەیان ھەیە.

بوونی ڕامیاری دەتوانێت ھەر کۆمەڵە کەسێک بێت کە بۆ حوکمڕانی ڕێکخراوە، وەک دەستەی کارگێڕی کۆمپانیایەک، حکوومەتی وڵاتێک، یان حکوومەتی دابەشکاریی وڵاتێک. ڕەنگە بوونی ڕامیاری شێوەی جۆراوجۆری ھەبێت، وەک کۆمارێک لەلایەن نوێنەری ھەڵبژێردراوەوە بەڕێوەدەبرێت، کایەی پاشایەکی بۆماوەیی و ئەوانی تر.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی وڵاتەکان
# پارێزگای شینانۆ

Map of Japanese provinces (1868) with Shinano Province highlighted.
پارێزگای شینانۆ (信濃国,شینانۆ نۆ کنی) یان شینشو (信州) پارێزگاییەک بوو لە ژاپۆن کە ئەمڕۆ پارێزگای ناگانۆیە. پارێزگاکە ھاوسنوور بوو لەگەڵ پارێزگاکانی ئێچیگۆ، ئێتچو، ھیدا، کای، کازکی، میکاوا، مینۆ، موساشی، سروگا، تۆتۆمی.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Shinano Province»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١.

* Nussbaum, Louis-Frédéric and Käthe Roth. (2005). *Japan encyclopedia*. Cambridge: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-01753-5; OCLC 58053128.
* *Japanese women poets: an anthology*. M.E. Sharpe, Inc. ٢٠٠٨. `{{cite book}}`: پارامەتری نەناسراوی `|authors=` چاوپۆشیی لێ کرا (یارمەتی)
* Titsingh, Isaac. (1834). *Annales des empereurs du Japon* (*Nihon Ōdai Ichiran*). Paris: Royal Asiatic Society, Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland. OCLC 5850691.

## بەستەرە دەرەکییەکان

داڕێژە:Japan Old Province

* دەروازەی ژاپۆن
* دەروازەی جوگرافیا
# بالھای

|  |
| --- |
| **Balhae بالھای 발해 - 渤海** |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| →  | **٦٩٨–٩٢٦** |  ←    ←    ← |

 |
| شوێنی Balhaeناوچەکانی بالھای، لە ٨٣٠یەکان لەماوەی فەرمانڕەواییەتی پاشا **سیۆن**ی بالھای. |
| **پایتەخت** | دونھوا (٦٩٨ - ٧٤٢) جونگیۆنگ (٧٤٢ - ٧٥٦) سانگیۆنگ (٧٥٦ - ٧٨٥) دۆنگیۆنگ (٧٨٥ - ٧٩٣) سانگیۆنگ (٧٩٣ - ٩٢٦) |
| **زمان(ەکان)** | زمانی گۆگۆریۆ (بەشێکە لە کۆری کۆن) |
| **ئایین** | بودیزم، کۆنفووشیزم، تاویزم، شامانیزم |
| **حکوومەت** | پاشایەتی |
| **پاشا** |
|  - ٦٩٨ - ٧١٩ | گۆ |
|  - ٧١٩ - ٧٣٧ | مو |
|  - ٧٣٧ - ٧٩٣ | مون |
|  - ٨١٨ - ٨٣٠ | سیۆن |
| **سەردەم** | کۆن |
|  - دامەزراندن | ٦٩٨ |
|  - کەوتنی سانگیۆنگ | ١٤ی کانوونی دووەم ٩٢٦ |
| **ئەمڕۆکە بەشێکە لە** |  کۆریای باکوور  چین  ڕووسیا |

**بالھای** (بە ھانگۆل: 발해؛ بە ھانجا: 渤海)، شانشینێک بوو لە ئێستادا ئەکەوێتە کۆریا، ھاوسنوورە لەگەڵ باکووری ڕۆژھەڵاتی چین و پریمۆڕسکی کرایی ڕووسیا. بالھای دامەزرا لەژێر ناوی **جین** لەلایەن ژەنەڕاڵێکی پێشووی گۆگۆریۆ بەناوی دای جۆ یۆنگ (پاشا گۆ) لە ٦٩٨ دوای دۆڕانیان بەرامبەر خانەدانی تانگ لە تیانمینلینگ، بالھای پایتەختی فەرمی لە (چیاکانی دۆنگمۆ) بوو ئێستا ئەکەوێتە دونھا، پارێزگای جیلین. لە ٧٤٢ گوزرایەوە بۆ ھیلۆنگ.

## سەرچاوە

* ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Balhae

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی کۆریا
* دەروازەی کۆریای باکوور
* دەروازەی پاشایەتی
* دەروازەی وڵاتەکان
# بیریوی بایکجی

پاشا **"بیریو"ی بایکجی** (بە هانگۆل: 비류왕؛ بە ھانجا: 比流王)، لە دایکبوونی نادیارە بەڵام لە ٣٤٤ی زایینیدا مردووە، یازدەیەم فەرمانڕەوایی بایکجی بوو، یەکێک بوو لە سێ شانشینەکەی کۆریا، ماوەی فەرمانڕەواییەتییەکەی لە نێوان ساڵانی (٣٠٤ز بۆ ٣٤٤ز)بوو. بەپێی سامگووک ساگی، دووەم کوڕی شەشم پاشا گوسو و برا بچووکی حەوتەم پاشا سابان بوو.

## سەرچاوە

* ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Biryu of Baekje

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ژیاننامە
# گایباک

**گایباک** (بە هانگۆل: 계백؛ بە ھانجا: 階伯)، لەدایکبوونی نادیارە بەڵام لە ٢٠ی ئابی ٦٦٠ مردووە. ژەنەڕالی شانشینی بایکجی بوو. دوای ئەوەی بایکجی لەناو چوو گایباک لە شەڕی هوانگسانبۆل دۆڕا و مرد.

## کۆتا شەڕەکە

لە ٦٦٠، بایکجی بە ٥٠،٠٠٠ سەربازی شیللا، و ١٤٤،٠٠٠ سەربازی پاڵپشتی **تانگ** داگیرکرا، بەرامبەر ٥،٠٠٠ سەربازی بایکجی لەژێر فەرمانی ژەنەڕاڵ گایباک. شەڕەکە لە هوانگسانبۆل بوو، بەرلەوەی کە شەڕەکە دەست پێ بکات وتراووە کە گایباک، هاوسەر و منداڵەکەی کوشتووە بۆ ئەوەی کاریگەری لەسەر کردەوەکانی نەبێت و نەشڵەژێت لە کاتی شەڕەکەدا.

## ئەمانەش ببینە

* بایکجی
* مێژووی کۆریا
* سێ شانشینەکەی کۆریا
* گایباک (زنجیرەی تەلەڤیزیۆنی)

## سەڕچاوە

* ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Gyebaek

* دەروازەی ژیاننامە
# جانگسوی گۆگۆریۆ

پاشا **"جانگسو"ی گۆگۆریۆ** (بە هانگۆل: 장수태왕؛ بە ھانجا: 長壽王)، دایکبووی (٣٩٤ز – ٤٩١ز)ـیە، ٢٠ـەم فەرمانڕەوایی گۆگۆریۆـبوو، لە باکووری سێ شانشینەکەی کۆریا، ماوەی فەرمانڕەواییەتییەکەی لە نێوان ساڵانی (٤١٣ز بۆ ٤٩١ز)ـبوو. گەورەترین کوڕی گوانگیتۆی مەزنـبوو. بوو بە شازادەی جێنشین لە ٤٠٨ی زایینی لە دوای مردنی باوکی, لە ٤١٣ی زایینی بوو بە پاشا لە تەمەنی ١٩ ساڵیدا.

## سەرچاوە

* ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Jangsu of Goguryeo
# ڤێداکان

**ڤێداکان** لە کۆنترین نووسراوەکانی زمانە ھێند و ئورووپاییەکانن کە لە ساڵانی ١٠٠٠ تا ٥٠٠ی بەر لەدایکبوونی مەسیح بە زمانی سانسکریتی ڤێدی نووسراون. ئەم نووسراوانە لە تێکستە پیرۆزەکانی ئایینی برێھمایی و ھێندوویسم دادەنرێت.

## سەرچاوە

ویکیپیدیای ئینگلیزی

* دەروازەی ئایین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ھیندستان
* دەروازەی کتێب