Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# زن

ھێمای زن
**زێن** بەشێکە لە گرووپی مەهایانای ئایینی بودیزم کە گرینگیی زۆر دەدات بە تێڕامانی قوڵ لە شێوازی دانیشتن بۆ ماوەیەکی زۆر لەسەر شێوازی زازێن، زێن ئامانجی گەڕانەوەیە بۆ سەرەتاکانی ئاینی بودیزم وە ئەزمونکردنی ئەو شێوازەی بودا لە ڕێگەی دانیشتنی درێژە بۆ تێڕامان گەشتە ڕووناکبوونەوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئایین
* دەروازەی ژاپۆن
# چین (ویلایەت)

**چین** (بە چینی:秦 شێوازی خوێندنەوە:چین) ویلایەتێکی مێژوویی چینە لە سەردەمی شانشینی ژۆو بە شێویەکی دێرین مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ٨٩٧ی پێش زاین. لە سەردەمی شەڕی حەوت شانشینەکه‌ ویلایەتی چین یەکخراوە و بووە بەشێک لە ئیمپراتۆرییەتی چین لەژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆر چین شی ھوانگ

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «مێژووی چین»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٠ی ئایاری ٢٠٢١‏.

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی چین
* دەروازەی پاشایەتی
# کیۆتۆ

| کیۆتۆ
京都市 |
| --- |
| Designated city |
| شاری کیۆتۆ |
| From top left: Tō-ji, Gion Matsuri in modern Kyoto, Fushimi Inari-taisha, Kyoto Imperial Palace, Kiyomizu-dera, Kinkaku-ji, Ponto-chō and Maiko, Ginkaku-ji, Cityscape from Higashiyama and Kyoto Tower |
| ئاڵا |
|  |
| ناونیشانی کیۆتۆ لە پارێزگای کیۆتۆ |
| کیۆتۆ پیشاندانی نەخشەی ژاپۆنکیۆتۆکیۆتۆ (ئاسیا)پیشاندانی نەخشەی ئاسیاکیۆتۆکیۆتۆ (زەوی)پیشاندانی نەخشەی زەوی |
| پۆتانەکان: ﻿ / ﻿ |
| وڵات |  ژاپۆن |
| ناوچە | کانسای |
| پارێزگا | پارێزگای کیۆتۆ |
| مێژوو | ٧٩٤ |
| دەسەڵات |
|  • جۆر | Mayor–council |
|  • دەستە | ھێمای شاری کیۆتۆ |
|  • پارێزگار | دایساکو کادۆکاوا |
| ڕووبەر |
|  • Designated city | ٨٢٧٫٨٣ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٣١٩٫٦٣ میلی چوارگۆشە) |
| بەرزترین بەرزایی | ٩٧١ مەتر (٣٬١٨٦ پێ) |
| نزمترین بەرزایی | ٩ مەتر (٣٠ پێ) |
| ژمارەی دانیشتووان (١ ی تشرینی یەکەمی ٢٠١٥) |
|  • Designated city | ١٤٧٥١٨٣ |
|  • مەزندە (٢٠١٨) | ١٤٦٨٩٨٠ |
|  • پلە | نۆیەم، ژاپۆن |
|  • چڕی | ١٬٨٠٠ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (٤٬٦٠٠ کەس لە میلی چوارگۆشە) |
|  • گەورەشار (٢٠١٥) | ٢٬٨٠١٬٠٤٤ (JP: ٤th) |
| ناوچەی کاتی | UTC+9 (Japan Standard Time) |
| - Tree | Weeping Willow, Japanese Maple and Katsura |
| - Flower | Camellia, Azalea and Sugar Cherry |
| وێبگە | www.city.kyoto.lg.jp |

**کیۆتۆ** (/ˈkjoʊtoʊ/؛ ژاپۆنی: 京都, *Kyōto* [kʲoꜜ:to] ( گوێگرتن))، بە فەرمی **شاری کیۆتۆ** (京都市، *Kyōto-shi*، [kʲo:toꜜɕi] ( گوێگرتن))، پایتەختی پارێزگای کیۆتۆیە لە ژاپۆن. دەکەوێتە ناوچەی کانسای لەسەر دورگەی ھۆنشو، لە ٢٠١٨ دا دانیشتووەکەی بە ١٫٤٧ ملیۆن کەس تۆمارکراوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ژاپۆن
# تۆکیۆ

| تۆکیۆ
東京都 |
| --- |
| گەورە شار |
| Tokyo Metropolis |
|  |
| مۆردروشمی خانەدانی |
| تۆکیۆ لەسەر نەخشەی ژاپۆن |
| وڵات |  ژاپۆن |
| ناوچە | کانتوو |
| دوڕگە | ھۆنشوو |
| ژمارەی دانیشتووان (٢٠١٠) |
|  • سەرجەم | ١٣٠١٠٢٧٩ |
| وێبگە |  |

**تۆکیۆ** (بە ژاپۆنی: 東京 Tōkyō) بە ناوی فەرمی **گەورە شاری تۆکیۆ** (بە ژاپۆنی: 東京都 Tōkyō-to) پایتەختی وڵاتی ژاپۆنە.گەورە شاری تۆکیۆ دەکەوێتە دیوی ڕۆژھەڵاتی یەکێک لە گەورەترین چوار دوورگە وشکانیەکەی خاکی ژاپۆن کە ناوی دوورگەی ھۆنشووە و لە دیوی ڕۆژاوای کەنداوی تۆکیۆ و نزیک ڕووباری سومیدا ھەڵکەوتووە، لە ساڵی ١٨٦٨ی زایینییەوە پایتەختی ژاپۆنە و لە ڕۆژگاری ئەمڕۆشدا بۆتە ناوەندێکی ڕامیاری، ئابووری و کلتوری ئەو وڵاتە.

## جوگرافیا

ڕووبەری پارێزگاکە ٦٠٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە، حکوومەتی خۆجێیی پارێزگاکە شارەکەی دابەش کردووە بەسەر ٢٣ ناوچەوە یاخود گەڕەکەوە (بە ژاپۆنی: 区؛ *شێوەی خوێندنەوەی "کوو"*) کە ئەمانیش دابەش دەبن بەسەر ٣٩ شارەوانی و دوو دوورگەی بچووک کە دەکەونە ڕۆژاوای پارێزگاکە.

## دانیشتووان

ژمارەی دانیشتووانی گەورەترین ناوچەی پارێزگاکە ٨ ملیۆن کەسە و بەھەموو ناوچەکان و دوو دوورگەکەیشی ژمارەی دانیشتووانەکەیان دەگاتە زیاتر لە ١٣ ملیۆن کەس وە ئەگەر ھەموو پارچە زەویەکانی دەوروبەری لەگەڵی ھەژمار بکرێت کە ڕووبەرەکەی نزیکی ١٠،٠٠٠ کیلۆمەتر دووجایە کە پێک ھاتوون لە کۆمەڵە شارۆچکەیەکی بچووک بچووک لەگەڵ سێ شاری گەورە کە ناوەکانیان (یوکوھاما، کاواساکی، چیبا)یە ژمارەی دانیشتووانی پارێزگاکە دەگاتە ٣٥ ملیۆن کەس بەمەش دەبێتە قەڵەباڵغترین ناوچە لەسەر ڕووی زەوی لە ڕووی دانیشتووانەوە.

## سەرچاوەکان

‏

* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی تۆکیۆ
* دەروازەی ئۆڵۆمپیاد
* دەروازەی ژاپۆن
* ھێمای دەروازەدەروازەی شارەکان
# ھۆنشوو

دورگەی ھۆنشوو
**ھۆنشوو** « **Honshū**  بە ژاپۆنی: **本州**؛ کە بە مانای *ھەرێمی سەرەکی* یاخود *زەوی سەرەکی* دێت».

دوورگەیەکی ژاپۆنییە کە کۆمەڵێک لە پارێزگا گرنگرکانی ئەو وڵاتە لەخۆ دەگرێت لەوانە تۆکیۆی پایتەخت. ھۆنشوو گەورەترین دوورگەی خاکی ژاپۆنە و بە زەوی سەرەکی وڵاتەکە دادەنرێت. دوورگەکە لە باشووری دوورگەی ھۆکایدۆیە کە گەرووی تسوگارو لێکیان جیا دەکاتەوە و لە باکووری دوورگەی شیکۆکوە کە دەریای ناوەخۆی سێتۆ لێکیان جیا دەکاتەوە و لە باکووری ڕۆژھەڵاتی دوورگەی کیووشوە کە گەرووی کانمۆن لە یەکتریان جیا دەکاتەوە. ھەروەھا ئەم دوورگەیە حەوتەم گەورەترین دوورگەیە لە جیھاندا لە ڕووی ڕووبەرەوە و دووەم گەورەترین دوورگەیە لە ڕووی چڕی دانیشتووانەوە لە دوای دوورگەی جاوای ئەندەنوسی.

## دانیشتووان

ژمارەی دانیشتووانەکەی لە ساڵی ٢٠٠٥ نزیکەی ١٠٣ ملیۆن کەس بووە (ئەمە لەکاتێکدا کە ژمارەیان ٩٨٬٣٥٢٬٠٠٠ کەس بووە لە ساڵی ١٩٩٠دا و لە ساڵی ١٩٧٥یشدا ٨٩٬١٠١٬٧٠٢ کەس بووە)، کە زۆربەیان لە دەشتایی و نزمایییەکاندا نیشتەجێ بوونە و ھەندێکی تریشیان لە بەرزایییەکانی کانتوو دەژین کە ڕێژەیان دەگاتە ٢٥٪ ھەموو ئەوانە لە ناوچەی تۆکیۆی مەزن دەژین کە ئەم شارانە لەخۆ دەگرێت (تۆکیۆ، یۆکۆھاما، کاواساکی، سایتاما، چیبا) و شارۆچکەکانی سەر بە چیبا.

## ئابووری

زۆربەی کارگەکان و پیشەسازییەکانی وڵات دەکەونە سەر پشتێنەیەک کە لە تۆکیۆوە درێژ دەبێتەوە بەرەو ھەموو شارە کەناراوییەکانی باشووری ھۆنشوو کە لەمانە پێک دێت (کیۆتۆ، ئۆساکا، ناگۆیا، کۆبە، ھێرۆشیما).

ئابووری لە بەشی باکووری ڕۆژاوای دەریای ژاپۆن بە شێوەیەکی گشتی پشت بە ڕاوەماسی و کشتوکاڵ دەبەستێت، ھەروەھا نیگاتا بە دیارترین بەرھەمھێنەری برنج دادەنرێت. بەرزایییەکانی کانتوو و نووبی بەناوبانگن بە بەرھەمھێنانی برنج و سەوزەوات.

و چەند شوێنەوارێکی کۆنی مێژوویی وەک کیۆتۆ و نارا و کاماکورای لێیە.

* دەروازەی ژاپۆن
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی دوورگەکان
* دەروازەی تۆکیۆ
* دەروازەی ئاسیا
# کیوشو

کیوشو| Native name: 九州 |
| --- |
| وێنەیەکی سەتەلایتی کیوشو |
| Kyushu region of Japan and the current prefectures on the island of Kyushu |
| جوگرافیا |
| شوێن | ڕۆژھەڵاتی ئاسیا |
| Archipelago | Japanese Archipelago |
| Area | ٣٦٬٧٨٢ km٢ (١٤٬٢٠١٫٦ sq mi) |
| Area rank | ٣٧مین |
| Highest elevation | ١٬٧٩١ m (٥٬٨٧٦ ft) |
| Highest point | Mount Kujū |
| وڵات |
| **ژاپۆن** |
| Prefectures |  Fukuoka Prefecture  Kagoshima Prefecture  Kumamoto Prefecture  Miyazaki Prefecture  Nagasaki Prefecture داڕێژە:Country data Oita  Okinawa Prefecture  Saga Prefecture |
| Demographics |
| دانیشتووان | 12,970,479 (2016) |
| چڕی | ٣٠٧٫١٣ /km٢ (٧٩٥٫٤٦ /sq mi) |
| گرووپە ڕەگەزییەکان | Japanese |

**کیوشو** (九州,، کیوشو، واتا "نۆ پارێزگاکە") یەکێک بوو لەو چوار دوورگە سەرەکیانەی ژاپۆن بە زۆری کەوتۆتە بەشی باشووری دوورگە سەرەکییەکان

کیوشو سێیەم گەورەترین دوورگەیە لە ژاپۆن

کیووشو لەسەر نەخشەی ژاپۆن
## ناوچەکان

ناوچەی کیوشو پێکھاتووە لە دوورگەییەکی تەواو

ناوی کیوشو بە مانای " نۆ وڵاتەکە" دێت لە زمانی ژاپۆنی، کیوشو بەھۆی یەکگرتنی نۆ وڵاتی کۆن یان پارێزگای کۆن دروست بووە کە ئێستا بوونەتە پارێزگا ھەر پارێزگاییەک لەناو دوورگەکە ناوی مۆدێرنی تایبەتی خۆی ھەیە، وە ھەنێکیان ناوی کۆن بەکاردێنن، ناوە کۆنەکان ھێشتا لەھەنێک کاتدا بەکاردەھێنرێن، بەتایبەتی بۆ خواردنەکان،، مۆسیقا، و ھونەر.

ناوی ڕەسەنی نۆ پارێزگاییەکەی کیوشو بریتی بوون لە چیکوزێن، چیکوگۆ، ھیزێن، ھیگۆ، بوزێن، بونگۆ، ھیوگا، ئۆسومی، ساتسوما. لە ئەمڕۆدا کیوشو لە حەوت پارێزگا پێکھاتووە

* پارێزگای فوکوئۆکا
* پارێزگای کاگۆشیما
* پارێزگای کومامۆتۆ
* پارێزگای میازاکی
* پارێزگای ناگاساکی
* پارێزگای ئۆئیتا
* پارێزگای ساگا

بەشەکانی کیوشو بەرگە ھەواییەکی گەرمیان ھەیە، وەک ناوچەکانی میازاکی و کاگۆشیما، ئەو بەرووبوومە سەرەکیانەی لەوێ دەڕوین بریتین لە برنج، چای، توتن، پەتاتەی شیرین، سۆی، سیلک لەژێر سیستمی گۆکیشیچیدۆ، دوورگەکە بەشیک بوو لە ناوچەی سایکایدۆ، وە پێشووتر بەشیک بوو لەم ناوچەیە لەوەتەی سەدەی حەوتەم تاوەکوو ناوەندی دەیەی ١٨٠٠، لە نێوانی ١٩٠٥ بووە ناوچەیەکی سەربەخۆ، لە سیستەمەکەدا، ناوچەی کیوشو و دوورگەکە بچووکەکانی نێوانی دەبنە بەشێک لە ناوچەی کیوشو.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* میدیای پەیوەندیدار بە Kyushu لە ویکیمیدیا کۆمنز

* دەروازەی ژاپۆن
* دەروازەی جوگرافیا
# شیکۆکو

شیکۆکو لەسەر نەخشەی ژاپۆن
**شیکۆکو** (بە ژاپۆنی:四国) یەکێک لە چوار دوڕگەی سەرەکی وڵاتی ژاپۆنە.
ئەم دوڕگەیە بچووکترین و کەم‌ حەشیمەتترین دوڕگەی ژاپۆنە.

* دەروازەی ژاپۆن
* دەروازەی جوگرافیا
# ھۆکایدۆ

ھۆکایدۆ لەسەر نەخشەی ژاپۆن
**ھۆکایدۆ** (بە ژاپۆنی: 北海道) دووەم گەورەترین دوورگەی ژاپۆنە کە لە باکووری ئەم وڵاتە ھەڵکەوتووە. تەنگەڵانی تسوگاروو ئەم دوورگەیە لە دوورگەی ھونشۆ جیادەکاتەوە.

گەورەترین شاری ئەم دوورگەیە کە ناوەندی پارێزگای ھۆکایدۆشە شاری ساپۆرۆیە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ماڵپەری فەرمی (بە ژاپۆنی)
* ماڵپەری فەرمی (بە ئینگلیزی - ئەرشیفکراو)

* دەروازەی ژاپۆن
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی دوورگەکان
# پارێزگای ئاوۆمۆری

**پارێزگای ئائۆمۆری**(بە ژاپۆنی:青森県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی تووھۆکو ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ئائۆمۆرییە.

بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ١,٣٧٣,١٦٤ کەس بووە.

نەخشەی پارێزگای ئائۆمۆری
## سەرچاوەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ژاپۆن
# کۆبێ

| کۆبێ
神戸市 |
| --- |
| Designated city |
| Kobe City |
| From top left: Port of Kobe, Akashi Kaikyō Bridge, Kitano-chō, Kobe Chinatown, night view from Kikuseidai of Mt. Maya, Kobe Port Tower |
| ئاڵامۆر |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| شوێنی کۆبێ لە پارێزگای ھیۆگۆ |
| کۆبێ کۆبێکۆبێ (ئاسیا)کۆبێکۆبێ (زەوی)پیشاندانی نەخشەی ژاپۆنپیشاندانی نەخشەی ئاسیاپیشاندانی نەخشەی زەویپیشاندانی ھەموو |
| پۆتانەکان: ﻿ / ﻿ |
| Country | ژاپۆن |
| ناوچە | کانسای |
| پارێزگا | پارێزگای ھیۆگۆ |
| First official record | ٢٠١ی دوای زایین |
| City Status | ١ی نیسانی ١٨٨٩ |
| دەسەڵات |
|  • Mayor | Kizō Hisamoto |
| ڕووبەر |
|  • Designated city | ٥٥٧٫٠٢ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٢١٥٫٠٧ میلی چوارگۆشە) |
| ژمارەی دانیشتووان (June 1, 2021) |
|  • Designated city | ١٬٥٢٢٬١٨٨ (٧th) |
|  • گەورەشار (2015) | ٢٬٤١٩٬٩٧٣ (٦th) |
| ناوچەی کاتی | UTC+9 (Japan Standard Time) |
| City symbols |   |
| • Tree | *Camellia sasanqua* |
| • Flower | Hydrangea |
| Phone number | 078-331-8181 |
| Address | 6-5-1 Kano-chō, Chūō-ku, Kōbe-shi, Hyōgo-ken 650-8570 |
| وێبگە | City of Kobe |

**کۆبێ** (بە ژاپۆنی: 神戸市، کۆبێ-شی) حەوتەمین گەورەترین شارە، وە سێیەم گەورەترین شارە لەڕووی بەندەرەوە لە ژاپۆن لەدوای  شارەکانی یۆکۆھاما و فوکوئۆکا وە پایتەختی پارێزگای ھیۆگۆیە دەکەوێتە لای باشووری دوورگەی سەرەکی ھۆنشوو لە باشوور قەراغ کەنداوی ئۆساکا و بەنزیکەیی ٣٠ کیلۆمەتر بەرەو ئۆساکا، بەڕێژەی دانیشتووانی ١.٥ ملیۆن کەس.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* میدیای پەیوەندیدار بە History of Kobe لە ویکیمیدیا کۆمنز
* وێبگەی فەرمی (ژاپۆنی)

* Geographic data related to Kobe at OpenStreetMap
* Kobe City لە یووتیووب (ژاپۆنی)
* «Kōbé» . *New International Encyclopedia*. 1905.
* «Kobe» . *Collier's New Encyclopedia*. 1921.

* دەروازەی ژاپۆن
* دەروازەی جوگرافیا
# ھانشین تایگەرز

**هانشین تایگەرز**(بە ژاپۆنی: 阪神タイガースبە ئینگلیزی: Hanshin Tigers) تیپێکی پیشەگەری بیسبۆڵی ژاپۆنە. سەر بە خولی ناوەندییە. یاریگای خۆی یاریگای هانشین کۆشین لە شاری نیشینۆمیا لە پارێزگای هیۆگۆ.
ناوی کورتکراوەی "هانشین" و نازناوی "پڵنگەکان"ە. هەندێک جار پێی دەوترێت "پڵنگ" یان "پڵنگی شەڕکەر". لە نێوان 12 تیپی بیسبۆڵی پیشەگەرانەی ئێستا لە ژاپۆن، دووەم درێژترین مێژووی هەیە دوای یانەی زەبەلاحەکانی یۆمیوری، یەکێکە لەو تیپانەی کە لە ساڵی 1936 دەستی بە خولی پیشەگەری بیسبۆڵ کردووە. تا ساڵی ١٩٦٠ ناوی پڵنگەکانی ئۆساکا بوو جگە لە ماوەی شەڕەکە. کۆمپانیای بەڕێوەبردنی کۆمپانیاکە بریتییە لە کۆمپانیای هانشین تایگەرز. کۆمپانیای باوک بریتییە لە هێڵی ئاسنی کارەبایی هانشین (کە لقێکی کۆمپانیای هانکیو هانشین هۆڵدینگزە). پێنج بردنەوەی خولەکە (پلەی پێنجەمی خولەکە بۆ ژمارەی بردنەوەکان)، تەنها یەکجار لە ژاپۆن (یەکسانە بە کەمترین بردنەوە لە نێوان 12 تیپەکەدا)، هەروەها لە ساڵی 1987 تا 2001، تەمەنی تاریکی نوقمبوون بۆ خوارەوە 10 جار لە 15 تیپدا وەرزەکان.وەک ئەزموونم کردووە، لەوەتەی خولەکە دامەزراوە (١٩٥٠)، کۆی ڕێژەی بردنەوەکان لە پلەی دووەمدایە لە خولەکەدا، و شانازی بە هێزێکی جێگیرەوە دەکات لە زۆرێک لە وەرزەکاندا کە تێیدا چووەتە پۆلی A.

## سەرچاوەکان

* سایتی فەرمی

* دەروازەی ژاپۆن
# زمانی مەنگۆلی

بڵاوبوونەوەی زمانی مۆنگۆلی بە ڕەنگی سوور
**زمانی مۆنگۆلی** (ᠮᠣᠨᠭᠭᠣᠯ بە لاتینی: Mongol)، **مغولی** یان **مەنگۆلی** زمانی فەرمیی مەنگۆلیا و ناوچەی مەنگۆلیای ناوەندی لە کۆماری گەلی چینە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

ویکیپیدیا
ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد بە  **زمانی مەنگۆلی دەروازەی چین
* دەروازەی زمان
* دەروازەی ڕووسیا
# ھیرۆگلیفی میسری

کێلی گڵکۆیەکی میسری
**ھیرۆگلیفی میسری** (بە ئینگلیزی: Egyptian hieroglyphs) سیستمێکی نووسینە کە بۆ یەکەم جار لەلایەن میسرییەکانەوە بە مەبەستی نووسینی بابەتەکانیان
داھێنرا. ھیروگلیفی میسرییەکان یەکێک لە کۆنترین شێوازەکانی نووسینە کە ھەندێک لەم نووسراوانە دەگەڕێتەوە بۆ ٣ ھەزار ساڵ پێش زایین. ڕێنووسی ھیرۆگلیف ماوەی زۆرتر لە ٣٠٠٠ ساڵ زمانی نووسینی میسرییەکان بووە کە پیشەکاران بۆ دیواری گۆڕستانەکان، کۆڵەکەکان، پەیکەرەکان و مۆرەکان کەڵکیان لێی وەرگرتووە، ئەم سیستمە نووسینە کە نزیک پێنج ھەزار ساڵ لەمەوبەر لە پیکتۆگرام وەرگیراوە نزیک بە ٥٠٠ ھێمای وێنەیی ھەبوو و شێوەی نووسینی بە دوو شێوازی ستوونی و ئاسۆیی بووە، کە لەسەرەتادا ھیروگلیفی ستوونی و ئینجا ھیرۆگلیفی ئاسۆیی بەدی ھێنراوە.

## وشەکە

ھیرۆگلیف (Hieroglyph) بەواتای «ھەڵکۆڵراوی پیرۆز»، یان «حەککاکی پیرۆز» وشەیەکی یۆنانییە لە دوو بەش پێکھاتووە : *hieros* بە واتای «پیرۆز» و *glupho* بەواتای «ھەڵکۆڵین».
بەڵام ئەم ناوە، بۆ نووسراوەکۆنەکانی میسر ناوێکی دروست نییە و تەنیا بەم ھۆیەوە لەسەر ئەوە (ھیرۆگلیف) نراوە، چونکە کاتێک کە یۆنانیانی کۆن بۆ یەکەم جار ئەوەیان بینی، پێیان وابوو ئەم نووسراوانە بۆ مەبەستگەلی پیرۆز لەلایەن کاھینانەوە ھەڵکۆڵراوە.

## پێشکەوتن و پەرەسەندن

لە سەرەتادا مسرییەکان لە سەرانسەری دونیا وەکوو مرۆڤەکانی تری ئەو سەردەمە شێوەیەک وێنەی کاڵ و سەرتاییان بۆ نووسین بەکار دەبرد.
پیتە ھیرۆگلیفییەکان تەنیا شرۆڤە لە وێنەگەڵێک بوو کە ھەرکامیان نیشاندەری شتێکی سرووشتی بوو: ھەتاو بە ڕووتەختێکی بازنەیی، مانگ بە کەوانێک، ئاو بە ھێڵگەلی شەپۆلدار، مرۆڤ بە کێشانی وێنەی مرۆڤ و.... نیشان دەدرا، بەڵام ئەم وێنەگەلە نەیاندەتوانی واتاگەلی ئەبستراکت
و بەگشتی ئەوەی کە بەچاو نەدەبینرا یان شیاوی کێشران نەبوو، وەکوو ھزر و بیر، ڕووناکی، ڕۆژ و ... شرۆڤە بکەن.

## نموونە

نموونەی پیتێکی ھیرۆگلیف:

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

## ئەمانەش ببینە

* سیستمی نووسین
* ئەلفوبێکانی کوردی

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «هیروگلیف مصری»، ویکیپیدیای فارسی. سەردان لە ٢٧ی ئەیلوولی ٢٠١٨.

* دەروازەی نووسین
* دەروازەی میسر
# خێزانی زمانەکان

خێزانی زمانەکان لە جیھاندا
**خێزانی زمانەکان** یان **خێزانی زمانی** (بە ئینگلیزی: language family) بە ئەو کۆمەڵە زمانانە دەڵێن کە لە بنەڕەتدا هاوبەشن و زانایان ناکۆکن لەسەر هەندێکیان، بەڵام پێدەچێت ئەم دابەشکردنە یەکێک بێت لە باشترین دابەشکردنەکان: لە ئەفریقا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست: زمانەکانی ئەفریقی-ئاسیایی لەوانە زمانەکانی عەرەبی، عیبری و ئارامای لە ئاسیا، ئەمازیغ، ئەسیوپیا، سۆمالی و چاد یان لە ئەفریقا زمانەکانی ئیندیگۆی بیابان، لەوانە سەنجی، گەلی تیمبوکتو، فوراویا لە دار فۆر لە سوودان و نوبیە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی زمان
# زمانی تورکی

| زمانی تورکی |
| --- |
| *Turkish, Türkçe* |
| خوێندنەوە | داڕێژە:IPA-tr |
| قسەی پێدەکرێ لە |  تورکیا (فەرمی)  قوبرسی باکوور (فەرمی)  قوبرس (فەرمی)  بولگاریا  مەقدوونیای باکوور  یۆنان  عێراق  ئازەربایجان  کۆسۆڤۆ  ڕۆمانیا  بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا  سووریا |
| ناوچە | ئەنادۆڵ, بالکان، قوبرس، مێزۆپۆتامیاTranscaucasia |
| ڕەگەز | تورکەکانی ئەنادۆڵ |
| ژمارەی ئاخێوەران | ٧١ ملیۆن  (٢٠١٧) ٨٨ ملیۆن (زمانی یەکەم + زمانی دووەم) |
| بنەماڵەی زمان | تورکی
* Common Turkic
	+ Oghuz
		- Western Oghuz
			* **زمانی تورکی**
 |
| شێوە ستانداردەکان | زمانی تورکیی عوسمانی (لەبەین چووە)

 |
| شێوەزارەکان | Karamanli Turkish
Cypriot Turkish

 |
| سیستەمی نووسین | ئەلفوبێی تورکی |
| ڕەوشی فەرمیبوون |
| زمانی فەرمییە لە |  تورکیا  قوبرسی باکوور  قوبرس |
| بە زمانی کەمینە ناسراوە لە |  بۆسنیا و ھەرزەگۆڤینا  یۆنان  عێراق  کۆسۆڤۆ  مەقدوونیای باکوور  ڕۆمانیا |
| سامان دەدرێتەوە بەدەستی | * TDK (grammar, vocabulary, spelling)
* TRT (pronunciation, vocabulary)
 |
| کۆدەکانی زمان |
| ISO 639-1 | `tr` |
| ISO 639-2 | `tur` |
| ISO 639-3 | `tur` |
| Linguasphere | `part of 44-AAB-a` |
| ██ ئەم وڵاتانەی لەوێ زمانی تورکی فەرمییە
██ ئەم وڵاتانەی لەوێ زمانی تورکی لە کەمینە دایە |
| **ئەم پەڕەیە ھێماکانی فۆنەتیکی IPA بە یوونیکۆدی تێدایە.** بەبێ پشتیوانیی نیشاندانی یوونیکۆد، لەوانەیە لە جێگەی کاراکتەرەکانی یوونیکۆد، نیشانەی پرسیار، چوارگۆشەکان یان ھێماکانی تر ببینی. |

**زمانی تورکی** (بە تورکی: *Türkçe تورکچە*) زمانی فەرمیی تورکیا و باکووری قوبرسە. پێشتر و لە کاتی حکوومەتی عوسمانیدا بە ئەلفوبێی عەرەبی (شێوازی عوسمانی) دەنووسرا بەڵام بەھۆی گۆڕانکارییەکانی ئاتاتورکەوە لە ساڵی ١٩٢٨ەوە بە ئەلفوبێی لاتینیی دەنووسرێت.

تایبەتمەندی زمانی تورکی لەوەدایە کە زمانەکە "پێوەلکاندن"ێکی زۆری تێدا بەکاردێت. بنەمای ڕیزبوونی وشە لە ڕستەدا بریتییە لە بکەر-بەرکار-کردار. لە زمانی تورکیدا جۆری ناو و نێر و مێ بوونی نییە. لە زمانی تورکیدا کەسی دووەمی کۆ بەکاردێ وەک ڕێزگرتن لە بەرامبەر، ھەروا کاری کەسی دوەمی کۆش بۆ ھەمان مەبەست بۆ کەسی تاک بەکاردێت.

## مێژوو

کۆنترین نوسراوی تورکی ئەگەڕێتەوە بۆ ھەندێ ھەڵکۆڵراو لە مەنگۆلیا.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

ویکیپیدیا
ویکیپیدیا، ئینسایکڵۆپیدیای ئازاد بە  **زمانی تورکی وەرگێڕی سەرھێڵی گووگڵ بۆ زمانی تورکی

* دەروازەی ڕۆژھەڵاتی ناوین
* دەروازەی زمان
* دەروازەی یۆنان
* دەروازەی تورکیا
* دەروازەی ڕووسیا
* دەروازەی سووریا
# زلھێز

زلهێزە گەورەکان لە چەندین پێکهاتەی نێودەوڵەتیدا دانپێدانراون، لەوانەش ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان
**زلھێز** دەوڵەتێکی خاوەن سەروەرە کە بە خاوەنی توانا و شارەزایی ھێنانە ئارای کاریگەری خۆی لەسەر ئاستی جیھانی دانپێدانراوە. زلھێزە گەورەکان بە شێوەیەکی تایبەتمەند خاوەنی ھێزی سەربازی و ئابوورین، ھەروەھا کاریگەریی دیپلۆماسی و دەسەڵاتی گەورەیان ھەیە، کە لەوانەیە ببێتە ھۆی ئەوەی زلھێزە مامناوەندەکان یان زلھێزە بچووکەکان پێش ئەوەی کردەوەی خۆیان بکەن، بیروڕای زلھێزەکان لەبەرچاو بگرن.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی شەڕ
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی وڵاتەکان
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
* دەروازەی چین
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی ڕووسیا
# پارێزگای شیمانێ

**پارێزگای شیمانێ** (بە ژاپۆنی:島根県) یەکێک لە پارێزگاکانی ژاپۆنە کە لە ناوچەی چووگۆکو ھەڵکەوتووە.
ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری ماتسوئێیە.

بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی ئەم پارێزگایە ٧١٤،٩٨٢ کەس بووە.

نەخشەی پارێزگای شیمانێ
## سەرچاوەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ژاپۆن
# کایەی کۆمپیوتەر

جەنگی بۆشایی ئاسمان کە لە ساڵی ١٩٦١ بۆ PDP-1 پەرەی پێدراوە، زۆرجار بە دووەم یاری کۆمپیوتەریی ناسراوە. یارییەکە پێکھاتبوو لە دوو کەشتی ئاسمانی کە یاریزانان کۆنترۆڵیان دەکرد و بە دەوری ئەستێرەیەکی ناوەندیدا دەسوڕانەوە، ھەریەکەیان ھەوڵی لەناوبردنی ئەوی دیکەیان دەدا
**کایەی کۆمپیوتەر** (بە ئینگلیزی: Computer Game) یارییەکی ڤیدیۆییە لەسەر کۆمپیوتەری کەسی ئەنجام دەدرێت نەک لەسەر کۆنسڵی یاری ڤیدیۆیی یان ئامێری یاریکردن. یارییە کۆمپیوتەرییەکان لە ساڵی ١٩٨٣ەوە بە تایبەتی لە ئەورووپادا بەناوبانگ بوون. ئەم یارییانە لە ساڵی ٢٠٠٠ەوە بە شێوەی دیجیتاڵی بڵاوکراونەتەوە. ئەم یارییانە بەخۆڕایی یان وەک بەرھەمێکی بازرگانی بەردەستن، بەزۆری لە سی دی یان دی ڤی دی کە ھێڵی ئینتەرنێتی تێدایە.

## مۆزەخانەکان بۆ کایەی کۆمپیوتەر

مۆزەخانەی یارییە ڤیدیۆیییەکان لە سەرانسەری جیھاندا زۆرن:

* لە ساڵی ٢٠١١ مۆزەخانەیەک لە بەرلین کرایەوە کە یارییەکانی کۆمپیوتەر لە ساڵانی حەفتاکانەوە تا ئێستای تێدایە.
* ھەروەھا مۆزەخانەی ھونەرە دیجیتاڵییەکان و کات بەسەربردن لە ئۆکلاند لە ویلایەتی کالیفۆرنیا پێشانگاکە بۆ یارییە کۆمپیوتەرییەکان کە تێیدا ئەم جۆرە یارییانە بە گشتی کۆدەکرێنەوە.
* مۆزەخانەی یارییەکان لە ڕۆما تایبەتە بە پاراستنی یارییە کۆمپیوتەرییەکان.
* مۆزەخانەی مێژووی کۆمپیوتەر لە ماونتێن ڤیو لە ویلایەتی کالیفۆرنیا کۆمەڵێک یاری کۆمپیوتەری تێدایە و ڕێگە بە سەردانکەران دەدات کە یەکەمین یاری ڤیدیۆیی تاقی بکەنەوە کە ناوی جەنگی بۆشایی ئاسمانە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «PC game»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٥ی ئازاری ٢٠٢٣.

* دەروازەی کایەی ڤیدیۆیی
* دەروازەی کۆمپانیا
* دەروازەی دەیەی ٢٠٠٠
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی وڵاتەکان
* دەروازەی دەیەی ١٩٦٠
* دەروازەی کۆمپیوتەر
* ھێمای دەروازەدەروازەی زانستی کۆمپیوتەر
# ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٩٨

| ئۆڵۆمپیادی زستانەی ١٩٩٨ |
| --- |
| بە لوکسەمبورگی: XXVIII. Olympesch Wanterspiller |
|  |
| وەرزی وەرزشەکانی خول یان پێشبڕکێ | یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە |
| وەرزش | winter sport |
| وڵات | ژاپۆن |
| جێ | Nagano Olympic Stadium |
| پۆتانی شوێن | ٣٦°٣٤′٤٧″N ١٣٨°٩′٥٦″E |
| بەشێک لە زنجیرەی | یارییەکانی ئۆڵۆمپیادی زستانە |
| لە پێش | 1994 Winter Olympics |
| لە دوای | 2002 Winter Olympics |
| کاتی ڕوودان | ٣١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٨ |
| ڕێکەوتی دەستپێکردن | ٧ی شوباتی ١٩٩٨ |
| ڕێکەوتی کۆتاییھاتن | ٢٢ی شوباتی ١٩٩٨ |
| Theme music | Wa ni Natte Odorō |
| ڕێکخەر | Nagano Olympic Organizing Committee |
| Officially opened by | ئەکیھیتۆ |
| Oath made by | 荻原健司، Junko Hiramatsu |
| Torch lit by | Midori Ito |
| بەختدار | Sukki, Nokki, Lekki, and Tsukki |
| بەشداربوو | Irena Česneková |
| وێبگە |   |
| بەستەری وەسفکراو |  |
| Dedicated heritage entity | Nagano Olympic Museum |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ئۆڵۆمپیادی زستانەی ساڵی ١٩٩٨** (بە ئینگلیزی: 1998 Winter Olympics) بەفەرمی ناسراو بە یاریەکانی شازدەیەمی ئۆڵۆمپیادی زستانە، لە ساڵی ١٩٩٨ لە شاری ناگانۆی ژاپۆن بەڕێوەچوو. شارە میواندارییە ئەگەرییەکانی دیکە بریتی بوون لە ئاوستا، ئیتالیا، جاکا، ئیسپانیا، ئۆستەرسوند، سوێد. هەڵبژاردنەکە لە شاری بێرمینگهام لە شانشینە یەکگرتووەکان ساڵی ١٩٩٩بەڕێوەچوو.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «1998 Winter Olympics»، ویکیپیدیای ئینگلیزی سادە. سەردان لە ٤ی ئازاری ٢٠٢٢.

* دەروازەی ژاپۆن
* دەروازەی وەرزش
* دەروازەی ئۆڵۆمپیاد
* دەروازەی دەیەی ١٩٩٠
# یەکێتیی تۆپی پێی ڕۆژھەڵاتی ئاسیا

یەکێتیی تۆپی پێی ڕۆژھەڵاتی ئاسیا (EAFF)| وڵاتانی ئەندام |
| دروستبوون | ٢٨ May ٢٠٠٢ (٢٨ May ٢٠٠٢) |
| جۆر | ڕێکخراوی وەرزشی |
| ئۆفیسی سەرەکی | تۆکیۆ, ژاپۆن |
| ئەندامان  | 10 member associations |
| ڕێکخراوی دایک | AFC |
| وێبگە | eaff٫com (ئینگلیزی، چینی، ژاپۆنی، و کۆری) |

**یەکێتیی تۆپی پێی ڕۆژھەڵاتی ئاسیا** (**EAFF**) کە لە ٢٨ی ئایاری ٢٠٠٢ دامەزراوە، یەکێتییەکی ناوچەیییە بۆ تۆپی پێ لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا .١٠ ئەندامی ھەیە. ھەموویان ئەندامی یەکێتی تۆپی پێی ئاسیان، لەنێویاندا یەکێتیی تۆپی پێی دوورگەکانی ماریانای باکوور کە ئەندامی ھاوبەشی یەکێتی تۆپی پێی ئاسیایە (پێشتر ئەندامی ھاوبەشی یەکێتی تۆپی پێی ئۆقیانووسەکان بووە) تاوەکو ئەندامێتی تەواوی لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٠ پەسەندکرا. یەکێتیی تۆپی پێی پالاو لە ساڵی ٢٠٠٩دا وەک ئەندامێکی داھاتووی یەکێتییەکە ھەژمار دەکرا ھەڵبژاردەی تۆپی پێی باکووری دوورگەکانی ماریانا لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٦ تا ئەیلوولی ٢٠٠٨ ئەندامێکی کاتی بووە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ماڵپەڕی فەرمی (ئینگلیزی، چینی، ژاپۆنی، و کۆری)

* دەروازەی وەرزش
* دەروازەی تۆپی پێ
* دەروازەی دەیەی ٢٠٠٠
# بروونای

| بروونایState of Brunei, The Abode of Peace
Negara Brunei Darussalam
بروني دارالسلام |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |

 |
|   |
| **پایتەخت** | بەندەر سێری بێگاوان
 |
| ژمارەی دانیشتوان |
|  -  | بەراوردی  | ٤٥٨٬٩٤٩   |
| لای لێخوڕین | چەپ |

**بروونای** (بە زمانی مالایی: Negara Brunei Darussalam) وڵاتێکە لە کیشوەری ئاسیادا. پایتەختەکەی بەندەر سێری بێگاوانە.
برونێی لە ساڵی ١٩٦٧ەوەحەسەن ئەلبەلقییە لەلایەن سوڵتانی برونێیەوە سەرکردایەتی دەکرێت و لە ١ی ژانویەی ١٩٨٤ وەک پارێزگایەکی بەریتانیا سەربەخۆیی بەدەستهێنا. ئەم وڵاتە پاشایەتییەکی ڕەهایە. گەشەی ئابووری لە ماوەی ساڵانی نەوەدەکان و ٢٠٠٠ەکاندا برونێی کردە وڵاتێکی پیشەسازی، بەرهەمی ناوخۆیی لە ساڵی ١٩٩٩ تا ٢٠٠٨ بە ڕێژەی لەسەدا ٥٦ زیادی کردووە. ئەم وڵاتە سەروەت و سامانی خۆی لە کێڵگە بەرفراوانەکانی نەوت و غازی سروشتی دەستکەوتووە. دوای سینگاپوور، برونێی خاوەنی دووەم پێوەرەکانی گەشەسەندنی مرۆییە لە نێوان وڵاتانی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و وەک وڵاتێکی پێشکەوتوو پۆلێن دەکرێت. بەپێی ڕاپۆرتی سندوقی دراوی نێودەوڵەتی، برونێی لە پلەی پێنجەمی جیهاندایە لەڕووی بەرهەمی ناوخۆیی سەرتاسەرییەوە بە بەراورد بە توانای کڕین. لە ساڵی ٢٠١١ سندوقی دراوی نێودەوڵەتی مەزەندەی کرد کە برۆنێی یەکێکە لە تەنها دوو وڵات (ئەوی تریان لیبیا) کە قەرزی گشتی ٠%ی بەرهەمی ناوخۆییە.

## دانیشتووان

بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی بروونای ٤٢٣,٢٠٥ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٠١ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٣٠.٨ ساڵە. ھەروەھا ٧٧ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## ئایین

ئایین لە بروونای
██ ئیسلام ٣٣٧٫٣٩١ (80.9%)██ بودایی ٢٩٫٤٩٥ (7%)██ خاچ پەرستی ٢٩،٥١٠ (7.1%)██ ئەوانی تر: بیروباوەڕی ڕەسەن و غەیرە ئایینی، بێدین یان نەزانینخوازی ٢٠،٨٦٠ (5%)

ئیسلام ئایینی فەرمییە (٨٢٪ سوننە)، ٧٪ خاچ پەرست، ٧٪ بودیزم، ٤٪ ئەوانەی تر. بیرمەندانی ئازاد کە بە شێوەیەکی سەرەکی چینی نزیکەی ٧٪ی دانیشتووان پێکدەھێنن.  ھەرچەندە زۆربەیان پەیڕەوی لە جۆرێک لە ئایین دەکەن کە توخمەکانی ئایینی بودایی و کۆنفۆشیۆس و تائۆیزمی تێدایە، بەڵام پێیان باشە خۆیان وەک ئەوەی ئایینێکی فەرمییان نییە بناسێنن، ھەربۆیە لە سەرژمێرییە فەرمییەکاندا وەک بێدینەکان ناودەبرێن.  پەیڕەوانی ئایینە ڕەسەنەکان نزیکەی لەسەدا ٢ی دانیشتووان پێکدەھێنن.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی وڵاتەکان