# پرتەقاڵ

| پرتەقاڵ |
| --- |
|  |
| لقی | hesperidium، citrus fruit، tropical fruit |
| بەرھەم | smell of orange |
| ناونراوە لەدوای | پورتوگال، چین، ماڵتا |
| ڕەنگ | orange |
| Natural product of taxon | Citrus sinensis |
| ھاشتاگ | orange\_(fruit) |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**پرتەقاڵ** جۆرێک میوەیە کە بە ڤیتامین سی دەوڵەمەندە و بەشێوەیەکی گشتی بۆ لەش پێویستە. داری پرتەقاڵ ھەموو جارێ سەوز و پڕ لە گەڵایە و بەرزاییی ئەم دارە ھەتا ١٠ مەتریش دەڕوات. لە ھەر ١٠٠ گرامێک، ٤٢ گەرمۆکەی تێدایە.

## مێژوو

کۆنترین ئاماژەی بەڵگەنامەیی بۆ پرتەقاڵی شیرین لە وێژەی چینیدا بۆ ساڵی ٣١٤ پێش زایین دەگەڕێتەوە. لە ئەورووپا، مۆریتانییەکان (یان مەغریبەکان) پرتەقاڵیان بردە نیمچەدوورگەی ئیبیریا کە بە ئەندەلووس دەناسرا، لەوێ لە سەدەی دەھەمدا چاندنی بە شێوەیەکی بەرفراوان دەستی پێکرد، وەک چۆن لە تەکنیکە ئاڵۆزەکانی ئاودێریدا دەردەکەوێت کە بەتایبەتی بۆ پاڵپشتیی باخەکانی پرتەقاڵ گونجێنرابوون.

بەرھەمە مزرەمەنییەکان (لە نێویاندا پرتەقاڵی تاڵ) لە سەدەی نۆھەمدا لە سەردەمی میرنشینی سێسیلیا گەیەنرانە سێسیلیا، لەگەڵ ئەوەشدا پرتەقاڵی شیرین تا کۆتایی سەدەی پازدەیەم یان سەرەتای سەدەی شازدەیەم نەناسراو بوو، کاتێک بازرگانە ئیتاڵی و پورتوگالییەکان دارە پرتەقاڵیان بۆ ناوچەی دەریای ناوەڕاست ھێنا. دوای ماوەیەکی کورت، پرتەقاڵی شیرین وەک میوەیەکی شیاوی خواردن ناوبانگێکی زۆری بەدەستھێنا و وەک خۆراکێکی گرانبەھا سەیر دەکرا کە دەوڵەمەندەکان لە شوێنی تایبەتدا دەیانچاند.

تا ساڵی ١٦٤٦، پرتەقاڵی شیرین لە سەرانسەری ئەورووپادا ناسراو بوو. لویسی چواردەیەم پاشای فەڕەنسا زۆر حەزی لە دارە پرتەقاڵەکان بوو و گەورەترین باخچەی پاشایەتیی پرتەقاڵی لە کۆشکی ڤێرسای دروستکرد، کە تێیدا دارە پرتەقاڵەکان لەناو دەفری زیوی پاکدا لە تەواوی ژوورەکانی کۆشکەکەدا دادەنران، ئەم شوێنە ڕێگەی دەدا بە چاندنی پرتەقاڵ لە درێژایی ساڵدا و دابینکردنی بۆ دەرباری پاشایەتی. لە ڕووداوێکی مێژوویی سەرنجڕاکێشدا کاتێک لویس وەزیری دارایی خۆی «نیکۆلا فوکێ»ی لە ساڵی ١٦٦٤دا سەرکۆنە کرد، بەشێک لەو گەنجینانەی کە دەستی بەسەردا گرت بریتی بوو لە زیاتر لە ١٠٠٠ دارە پرتەقاڵ لە موڵکەکەی فوکێ لە «ڤۆ لو ڤیکۆنت».

ھۆکارەکە دەگەڕێتەوە بۆ گەشتیارە ئیسپانییەکان لە ھێنانی پرتەقاڵی شیرین بۆ کیشوەری ئەمریکا. وا بڕوا دەکرێت کریستۆفەر کۆڵۆمبس لە دووەم گەشتیدا لە ساڵی ١٤٩٣دا، لەوانەیە پرتەقاڵی لە «ھیسپانیۆلا» چاندبێت. نێردراوەکانی دواتر لە ناوەڕاستی سەدەی شازدەیەمدا پرتەقاڵی شیرینیان برد بۆ ئەمریکای باشوور و مەکسیک، و بۆ فلۆریدا لە ساڵی ١٥٦٥دا، کاتێک پێدرۆ مێنیندێز دی ئەڤیلێس نیشتەجێبوونی «سانت ئۆگستین»ی دامەزراند. مژدەدەرە ئیسپانییەکان دارە پرتەقاڵیان بردە ئەریزۆنا لە نێوان ساڵانی ١٧٠٧ بۆ ١٧١٠، و فرانسیسکانییەکان ھەمان شتیان لە سان دییگۆ لە کالیفۆرنیا لە ساڵی ١٧٦٩دا ئەنجامدا. باخێکی پرتەقاڵ لە نێردەی «سان گابریێل» لە دەوروبەری ساڵی ١٨٠٤دا چێنرا، و باخێکی بازرگانی لە ساڵی ١٨٤١دا لە نزیک لۆس ئەنجلس لە لویزیانا دامەزرا، کە پێدەچێت پرتەقاڵ لە ڕێگەی گەڕیدە فەڕەنسییەکانەوە گەیشتبێتە ئەوێ.

## بەرھەمھێنانی پرتەقاڵ

| بەرھەمھێنانی زۆرترین پرتەقاڵ — ٢٠٠٥ (ملیۆن تۆن) |
| --- |
|  بەڕازیل | ١٨٫٥ |
|  ویلایەتە یەکگرتووەکان | ٩٫١ |
|  ھیندستان | ٤٫٤ |
|  مەکسیک | ٤٫٣ |
|  ئیسپانیا | ٣٫٧ |
|  ئیتاڵیا | ٣٫٣ |
|  ئێران | ٢٫٦ |
|  چین | ٢٫٤ |
|  میسر | ٢٫١ |
|  پاکستان | ١٫٧ |
| **ھەموو جیھان** | **٦٨٫٥** |
| سەرچاوە: ڕێکخراوەی خۆراک و کشتوکاڵ (فاو) |

## پێشانگا

* ئەم جۆرە پرتەقاڵە، ناوی عەنبەر شیرینە
* ناوکەخانەکانی پرتەقاڵ
* پرتەقاڵەکانی ناوەندیدار (Navel) جۆرێک لە بەناوبانگترین پرتەقاڵ
* پرتەقاڵەکانی نارنگی
* نارنگی بە توێکڵەوە
* میوەی پرتەقاڵ
* داری پرتەقاڵ
* جۆرێکی پرتەقاڵ قایم لەبەرامبەر سەرمادا
* چەند پرتەقاڵێکی تازە گێشتو لەسەر چرۆی دارێک
* پرتەقاڵ بە چەند شێواز
* پرتەقاڵ بە دارەوە

## ئەمانەش ببینە

* میوە

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی

* دەروازەی خۆراک
* دەروازەی ڕوەک