Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# خوێندەواری

ڕادەی خوێندەواری لە نێوان پێگەیشتوان لە ئاستی جیھاندا
**خوێندەواری** بە مانا فراوانەکەی بریتییە لە توانای خوێندنەوە و نووسین. لای ڕێکخراوی یونسکۆ پێناسەکە فراوانترە: «کۆمەڵێک توانایە لە خوێندنەوە، نوسین و توانای ژماردن» یان «ڕێگای ناسینەوە، تێگەشتن، وەرگێڕان، دروستکردن و گەیاندن لە بواری بەردەوام دیجیتاڵ بوونی جیھانێکی پڕ لە زانیاریی بە دەق بڵاوکراوە.»

خوێندەواری بناغەی خوێندن و پەروەردەیە و بەگشتی بریتییە لە فێرکردنی خوێندن و نوسین لە ساڵانی سەرەتای خوێندندا. لەناوبردنی نەخوێندەواریش ھەڵمەتێکی جیھانییە. لە ھەرێمی کوردستاندا وشە لەناوبردنی خوێندەواری بە عەرەبی (محو\_الأمية) کورتکرابوەوە بۆ «مەحەلومی» و دەوڵەت و کەسایەتییە جیاوازەکانی عێراق بەرنامەی نەھێشتنی نەخوێندەواریی جیاوازیان ھەبووە بۆ پێگەشتوان. هەندێک لە توێژەران پێشنیاری ئەوە دەکەن کە بتوانرێت مێژووی بایەخدان بە چەمکی "خوێندەواری" بەسەر دوو ماوەدا دابەش بکرێت. سەرەتا ماوەی پێش ساڵی ١٩٥٠ کە خوێندەواری تەنیا وەک خوێندەواری ئەلفوبێی (ناسینەوەی وشە و پیت) تێدەگەیشت. دووەمیان ئەو ماوەیەیە کە لە دوای ساڵی ١٩٥٠ کە بە هێواشی خوێندەواری دەستی پێکرد بە چەمک و پڕۆسەیەکی فراوانتر، کە بریتییە لە خوێندەواریی کرداری. ئەم فراوانکردنەی چەمکی نەریتی خوێندەواری لە کاتێکدا ڕوویدا کە کۆدەنگی لە نێوان توێژەران لە لێکۆڵینەوەکانیان پێکهاتن و توێژینەوەی پەروەردە و زمانناسیی هاتە ئاراوە، کە کەم هەست دەکات لە دەرەوەی هەندێک چوارچێوەی دیاریکراو قسە لە خوێندنەوە یان نووسین بکات بۆ نموونە تەنانەت قۆناغی زۆر زووی بەدەستهێنانی زاڵبوون بەسەر هێما - شێوەکان لە چوارچێوەی کۆمەڵایەتی تایبەتدا ڕوو دەدات (تەنانەت ئەگەر ئەو چوارچێوەیە بە سادەیی "قوتابخانە") بێت، و دوای دەستکەوتی چاپکردنیش هەر نموونەیەک لە خوێندنەوە و نووسین خوێندنەوە و نووسین، بۆیە، هەرگیز لە توخمە کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکان هەڵناگیرێن.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی کتێب
* دەروازەی دەیەی ٢٠٠٠
* دەروازەی چاند
* دەروازەی ھونەرەکان
# پین-ین

**ھانیو پین-ین** (بە چینی سادەکراو: 汉语拼音، چینی دێرین: 漢語拼音) شێوازێکی خوێندنەوەی ستانداردە بۆ زمانی چینی ستاندارد بە زۆری وەک پین-ین باسدەکرێ کە شێوازێکی خوێندنەوەی ستانداردە کە لە چین و تایوان و سنگاپور بەکاردێت

## تێبینیەکان

**ئاماژە بەسەرچاوە: دەروازەی چین
* دەروازەی زمان
# مۆرفیم

**مۆرفیم** بریتییە لە بچووکترین یەکەی زمان، کە ھەڵگری باری ڕێزمانی و واتایی سەربەخۆیە. مۆرفیمەکان لە پێکەوەلکانی فۆنیمەکان پێک دێن. لە زانستی زمانەوانیدا، مۆرفیمەکان لە نێوان دوو برۆدا دەنووسرێن، وەک: {دڵ}، {من}.

## پۆلێنکردنی مۆرفیمەکان

مۆرفیمەکان بە دوو دەستەی سەرەکی دابەش دەبن: مۆرفیمی ئازاد (یان ڕاستەوخۆ یان بنەما) و مۆرفیمی بەسراو.

### مۆرفیمی ئازاد

بە مۆرفیمێک دەڵێن کە تەنیا و سەربەخۆ لە ڕستەدا بەکاردێت، مۆرفیمی ئازاد بە دوو دەستە دابەش دەبێت:

* مۆرفیمی ئازادی ڕێزمانی: بە مۆرفیمێک دەڵێن کە واتایەکی سەربەخۆی نییە؛ بەڵام لە پێکھاتەی ڕێزمانی ڕستەدا، سەربەخۆیە. وەک:بە، لە، بۆ، با، دا و…. ھەموو ئەم مۆرفیمانە لە ھەرکوێی ڕستەدا کە بن، بە وشە دەژمێردرێن، تەنانەت ئەگەر بە وشەیەکی ترەوە بلکێن و واتاکەی بگۆڕن، وەک: بۆمن، لەو، بەخۆشییەوە و… ئەم پێکھاتانە لە ڕستەدا بە دوو وشە دەژمێردرێن.
* مۆرفیمی ئازادی فەرھەنگی (یان وشەیی): مۆرفیمێکە واتای سەربەخۆی ھەیە، لە فەرھەنگی وشەکاندا واتایەکی بۆ دەسنیشان کراوە. وەک: ھەور، مانگ، دەست، ئەسپ و….

### مۆرفیمی بەسراو

بە مۆرفیمێک دەڵێن کە ئەرک و واتایەکی سەربەخۆی لە نێو ڕستەدا نییە و بە مۆرفیمێکی ترەوە دەبەسترێتەوە. مۆرفیمی بەستراو دوو جۆری ھەیە:

* مۆرفیمی بەسراوی ڕستەوانی: ئەو مۆرفیمانەی وشەی تازە دروست ناکەن؛ تەنیا باری وشەکە دەگۆڕن و بۆ جێگرتن لە نێو ڕستەدا دەیگۆڕن. وەک: «ان» لە پیاوان، «تر» لە خێراتر و….
* مۆرفیمی بەسراوی داڕشتنی: ئەو مۆرفیمانەی دەبنە ھۆی پێکھاتنی وشەیەکی نوێ بە واتایەکی سەربەخۆ. وەک: «ٶڵە» لە کیژۆڵە، «ەر» لە نووسەر، «یلە» لە وردیلە و….

## ھەروەھا بڕوانە

* فۆنیم
* وشە
* ڕێزمان
* زمانەوانی

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی
# چینی ستاندارد

**چینی مەندەرین** بریتییە لە زمانی فەرمی لە کۆماری چین و ھەروەھا لە تایوان و سینگاپور قسەی پێدەکرێت، وە ئەوەش شایەنی باسە کە مەندەرین خاوەنی بڕێکی زۆر شێوەزارە و لە باکوور و باشووری ڕۆژئاوای چین بەکاردێت.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی فلیپین
* دەروازەی زمان
* دەروازەی چین
# کانا

**کانا** (بەژاپۆنی: 仮名، بەرومدزی: **Kana**) بریتییە لە کۆمەڵە هێمایەک بەکار دەهێنرێت بۆ نووسینی بڕگە دەنگییە ژاپۆنییەکان، ژاپۆنییەکان بەکاری دێنن لە نووسیندا لەگەڵ هێما چینییەکان (کانجی) کە ڕۆڵی خودی وشە دەبینێ. دوو جۆر کانا هەیە ئەوانیش بریتیین لە هیراگانا و کاتاکانا.

## هەروەها

* زمانی ژاپۆنی
* هیراگانا
* کانجی
* کاتاکانا

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای عەرەبی: كانا
* ویکیپیدیای ئینگلیزی: Kana

* دەروازەی ژاپۆن
* دەروازەی زمان
* دەروازەی نووسین
# ڕۆماجی

**رۆماجی** (بەژاپۆنی: ローマ字) بریتییە لە بەکار هێنانی پیتە لاتینییەکان بۆ نوسینی زمانی ژاپۆنی کە لەکاتی ئاسایدا بە پیتی لوگوگرامی دەنوسرێ (کانجی) وە پیتە لەتکراوەکان (کانا). رۆمانجی بەکاردێت بۆ ئاسانکردنی خوێندنەوەی نوسراوە ژاپۆنییەکان بۆ ئەوانەی زمانەکە نازانن، وەک ناوەکانی شەقامەکان و پاسپۆرتی گەشت کردن، وە فەرهەنگەکان و کتێبەکانی قوتابخانە بۆ بییانییەکان. وشەی "رومدزی" هەندێ جار بەهەڵە دەنوسرێ "رۆمانجی".

پێنج پیتە دەنگییەکانی زمانی ئینگلیزی بەکار دەهێنرێت بۆ دەربڕینی دەنگە ژاپۆنییەکان

* a دەخوێنرێتەوە وەک لە وشەی "father" ئینگلیزی.
* i دەخوێنرێتەوە وەک لە وشەی "fett" ئینگلیزی.
* u دەخوێنرێتەوە وەک لە وشەی "روح" عەرەبی، بەڵام بێ سوڕانی لێو.
* e دەخوێنرێتەوە وەک لە وشەی "get" ئینگلیزی.
* o دەخوێنرێتەوە وەک لە وشەی "old" ئینگلیزی.

رۆمانجی زیاتر بەکار دێت بۆ پیتە ژاپۆنییەکان لەسەر کۆمپیتەر و چارەسەر کردنی وشەکان (سەیرکە زمانی ژاپۆنی و کۆمپیتەر)، بۆیە زۆربەی ژاپۆنییەکان دەتوانن بەکاری بهێنن.

## جیاوازی بەکارهێنان

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| هیراگانا | کاتاکانا | هبرن | نيهۆن-شیکی | کنری-شیکی |
| あ | ア | a |
| い | イ | i |
| う | ウ | u |
| え | エ | e |
| お | オ | o |
| や | ャ | ya |
| ゆ | ュ | yu |
| よ | ョ | yo |
| か | カ | ka |
| き | キ | ki |
| く | ク | ku |
| け | ケ | ke |
| こ | コ | ko |
| きゃ | キャ | kya |
| きゅ | キュ | kyu |
| きょ | キョ | kyo |
| さ | サ | sa |
| し | シ | shi | si |
| す | ス | su |
| せ | セ | se |
| そ | ソ | so |
| しゃ | シャ | sha | sya |
| しゅ | シュ | shu | syu |
| しょ | ショ | sho | syo |
| た | タ | ta |
| ち | チ | chi | ti |
| つ | ツ | tsu | tu |
| て | テ | te |
| と | ト | to |
| ちゃ | チャ | cha | tya |
| ちゅ | チュ | chu | tyu |
| ちょ | チョ | cho | tyo |
| な | ナ | na |
| に | ニ | ni |
| ぬ | ヌ | nu |
| ね | ネ | ne |
| の | ノ | no |
| にゃ | ニャ | nya |
| にゅ | ニュ | nyu |
| にょ | ニョ | nyo |
| は | ハ | ha |
| ひ | ヒ | hi |
| ふ | フ | fu | hu |
| へ | ヘ | he |
| ほ | ホ | ho |
| ひゃ | ヒャ | hya |
| ひゅ | ヒュ | hyu |
| ひょ | ヒョ | hyo |
| ま | マ | ma |
| み | ミ | mi |
| む | ム | mu |
| め | メ | me |
| も | モ | mo |
| みゃ | ミャ | mya |
| みゅ | ミュ | myu |
| みょ | ミョ | myo |
| や | ヤ | ya |
| ゆ | ユ | yu |
| よ | ヨ | yo |
| ら | ラ | ra |
| り | リ | ri |
| る | ル | ru |
| れ | レ | re |
| ろ | ロ | ro |
| りゃ | リャ | rya |
| りゅ | リュ | ryu |
| りょ | リョ | ryo |
| わ | ワ | wa |
| ゐ | ヰ | wi |
| ゑ | ヱ | we |
| を | ヲ | wo |
| ん | ン | n-n'-m | n-n' |
| が | ガ | ga |
| ぎ | ギ | gi |
| ぐ | グ | gu |
| げ | ゲ | ge |
| ご | ゴ | go |
| ぎゃ | ギャ | gya |
| ぎゅ | ギュ | gyu |
| ぎょ | ギョ | gyo |
| ざ | ザ | za |
| じ | ジ | ji | zi |
| ず | ズ | zu |
| ぜ | ゼ | ze |
| ぞ | ゾ | zo |
| じゃ | ジャ | ja | zya |
| じゅ | ジュ | ju | zyu |
| じょ | ジョ | jo | zyo |
| だ | ダ | da |
| ぢ | ヂ | ji | di | zi |
| づ | ヅ | zu | du | zu |
| で | デ | de |
| ど | ド | do |
| ぢゃ | ヂャ | ja | dya | zya |
| ぢゅ | ヂュ | ju | dyu | zyu |
| ぢょ | ヂョ | jo | dyo | zyo |
| ば | バ | ba |
| び | ビ | bi |
| ぶ | ブ | bu |
| べ | ベ | be |
| ぼ | ボ | bo |
| びゃ | ビャ | bya |
| びゅ | ビュ | byu |
| びょ | ビョ | byo |
| ぱ | パ | pa |
| ぴ | ピ | pi |
| ぷ | プ | pu |
| ぺ | ペ | pe |
| ぽ | ポ | po |
| ぴゃ | ピャ | pya |
| ぴゅ | ピュ | pyu |
| ぴょ | ピョ | pyo |

* دەروازەی ژاپۆن
* دەروازەی زمان
# ئیمپراتۆر گوانگووی ھان

**ئیمپراتۆر گوانگوو** (لەدایکبووی ١٥ی کانوونی دووەمی پێش زاین تا ٢٩ی ئاداری ٥٧ی پیش زاین) ناوی کەسی: لیو سیو (بە چینی: خوێندنەوە: لیو سیو) ئیمپراتۆرێکی ئیمپراتۆریەتی ھان بوو، لەسەردەمی خۆیدا چاکسازی لە ئیمپراتۆریەت کرد و توانی چەن بەشێکی بگەڕێنێتەوە لە ٢٥ی زاینی و دامەزرێنەری ھانی دواتر (رۆژھەڵاتی ھان) توانی ھان بگەرێنێتەوە بارودۆخێکی باشتر.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «ژیاننامەی فەرمانڕەواکانی ھان»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٥ی حوزەیرانی ٢٠٢١.

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی پاشایەتی
* دەروازەی ژیاننامە
# کۆجیکی

**کۆجیکی** (古事記، تۆمارەکانی بابەتە مێژووییەکان" یان، ھەژمارێک بۆ بابەتە مێژووییەکان") ھەنێک کاتیش وەک **فوروکۆتۆفومی** یان **فوروکۆتۆبومی** دەخوێنرێتەوە تۆمارێکی سەرەتایی ژاپۆنە کە تیایدا ئەستوورە، ئەفسانە، ھیمن، ژیاننامە، گێرانەوە کلتوورییەکان، بابەتە نیمچە مێژووییەکان کە بەرەو ٦٤١ دێت تیایدا تۆمارکراوە. تیایدا باس لە تۆمارە مێژووییەکانی کۆمەڵە دوورگەکانی سەرەتای ژاپۆن دەکات، بابەتە پیرۆزەکان، خێزانی شاھانەی ژاپۆن، لە پێشەکییەکەی ھاتووە کە لەلایەن ئۆ نۆ یاسومارۆ دەستکاریکراوە لەسەر داواکاری ئیمپراتۆر گێنمێی لە سەرەتاکانی سەدەی ٨ەم (٧١١ بۆ ٧١٢) وە بە لە کۆنترۆین کتێبی مێژوویی ژاپۆن دادەنرێت

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژاپۆن
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی کتێب

ھەڵەی ژێدەرەکان: تاگەکانی `<ref>` بۆ گرووپێک بەناوی «kurdish-alpha» ھەن، بەڵام ھیچ تاگێکی ھاوتای `<references group="kurdish-alpha"/>` نەدۆزرایەوە
# بایکجی

|  |
| --- |
| **Baekje بایکجی 백제 - 百濟** |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| →    →    →  | **١٨پ.ز–٦٦٠ز** |  ← |

 |
| شوێنی Baekjeبایکجی لە بەرزترین ئاست ساڵی ٣٧٥ز |
| **پایتەخت** | ویری (١٨پ.ز – ٤٧٥ز) ئونگجین (٤٧٦ - ٥٣٨) سابی (٥٣٨ - ٦٦٠) |
| **زمان(ەکان)** | زمانی بایکجی (بەشێک لە کۆری کۆن) |
| **ئایین** | بودیزم، کۆنفووشیزم، شامانیزمی کۆری |
| **حکوومەت** | پاشایەتی |
| **پاشایەتی** |
|  - ١٨پ.ز - ٢٨ز | ئۆنجۆ (یەکەم) |
|  - ٣٤٦ - ٣٧٥ | گیۆنچۆگۆ |
|  - ٥٢٣ - ٥٥٤ | سیۆنگ |
|  - ٦٠٠ - ٦٤١ | مو |
|  - ٦٤١ - ٦٦٠ | ئویجا (کۆتا) |
| **سەردەم** | کۆن |
|  - دامەزراندن | ١٨پ.ز |
|  - هێرشەکانی پاشا گیۆنچۆگۆ | ٣٤٦ - ٣٧٥ |
|  - سەرەتاییەک بۆ بودیزم | ٣٨٥ |
|  - ڕووخانی سابی | ١٨ی تەمووز ٦٦٠ز |
| **دانیشتووان** |
|  -  تیکڕا سەدەی حەوتەم | نزیکەی ٧٦١،٥٠٠  |
| **ئەمڕۆکە بەشێکە لە** |  کۆریای باشوور  کۆریای باکوور |

**بایکجی** یان  **پایکجی**  (بە ھانگۆل: 백제؛ بە ھانجا: 百濟)، لە ١٨ی پێش زایین دامەزراوە تا ٦٦٠ی زایینی شانشینێک بوو ئەکەوێتە باشووری ڕۆژئاوای کۆریا یەکێک بوو لە سێ شانشینەکەی کۆریا لەگەڵ گۆگۆریۆ و شیللا. بایکجی دامەزرا لەلایەن ئۆنجۆی سێیەم کوڕی جومونگ و سۆسۆنۆ لە ویریسیۆنگ (لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا سێئول). بایکجی هەروەک گۆگۆریۆ دوای لەناوچوونی بویۆ دامەزراوە.

## ئەمانەش ببینە

* پێڕستی پاشاکانی بایکجی
* پێڕستی پاشاکانی کۆریا

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای ئینگلیزی؛ Baekje

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی چین
* دەروازەی وڵاتەکان
# کۆنفووشیزم

پەرستگەیەکی کۆنفووشیزم
**کۆنفووشیزم** (بە چینی: 儒學  Chinese-RuXue(Confucianism).ogg ؛ کە بە واتای مامۆستا یاخود بەڕێوەبەر دێت). کۆنفووشیزم بریتییە لە کۆمەڵێک بیروباوەڕ و ڕێسای فەلسەفی و ھزری کە لە چینی کۆندا پەرەی پێدراوە لە لایەن ڕێبەری ئایینەکە کە "کۆنفۆشیۆس (孔夫子)" بوو و دواتریش لە لایەن شوێنکەوتووانی، زۆربەی یاساکای ئەم باوەڕە لە بازنەی ڕێنمایی کردنی ڕەوشەت و ھەڵسوکەتەکاندا خۆی دەبینێتەوە، ھەروەھا کارگێڕی کاری فەرمانڕەوایەتی و ڕێکخستنی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان.

کۆنفۆشی بەدرێژایی مێژووی دروست بوونی کاریگەری قورسی لەسەر ژیانی چینییەکان داناوە و ئێستاش لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا ئەم باوەڕە بەھۆی گەشتی چینییەکان بۆ وڵاتانی ڕۆژئاوا و ھەروەھا گرینگی دانی ڕۆژھەڵاتناسان بەم ڕێبازە بۆتە ھۆی بڵاوبوونەوەی ئەم باوەڕە لە زۆربەی وڵاتانی ڕۆژئاوادا.

* دەروازەی ئایین
# سەردەمی یەماتۆ

یەماتۆ لە سەدەی ٧ەم.
**سەردەمی یەماتۆ** (大和時代, یەماتۆ جیدای) سەردەمێکی مێژوویی ژاپۆن بوو کە لە ئەمرۆدا دەکەوێتە پارێزگای نارا، پێشووتر وەک پارێزگای نارا ناسرابوو،

ھەرچۆنێک بێت، سەردەمەکە لە نێوان ساڵانی ٢٥٠ - ٧١٠ بوو، سەردەمەکە بوونی ھەبوو بەیەکەوە لەگەڵ ھەردوو سەردەمی کۆفون (٢٥٠-٥٣٨) و ئەسوکا (٥٣٨-٧١٠) لە سەردەمی خۆیدا دادگای یەماتۆ بە چەندین بەرەنگاربوونەوە تێپەڕیوە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Yamato period»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢١.

* داڕێژە:Free-content attribution

* Hong، Wontack (١٩٩٤). *Paekche of Korea and the Origin of Yamato Japan*. Seoul: Kudara International. ژپنک ٩٧٨-٨٩-٨٥٥٦٧-٠٢-٢. لە ڕەسەنەکە لە ٥ی شوباتی ٢٠٠٧ ئەرشیڤ کراوە. Includes bibliographical references and index. Sections of this book are available to download as PDF's.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ژاپۆن
* دەروازەی مێژوو
# ئیمپراتۆر سویکۆ

**ئیمپراتۆر سویکۆ** (推古天皇، سویکۆ تێنۆ) (لەدایکبووی ٥٥٤ تا ١٥ی نیسانی ٦٢٨) ٣٣مین فەرمانڕەوای ژاپۆن بوو بەپێی کلتووری شوێن گرتنەوە، سەردەمی فەرمانڕەوایەتییەکەی لە ٥٩٣ تا مردنی لە ٦٢٨ دەبێت.

لە مێژووی ژاپۆن سویکۆ یەکەم ژن بوو لەو ھەشت ژنەی کە ڕۆلی "خاتوونە ئیمپراتۆری فەرمانرەوای ھەبێت و ڕاستەوخۆ وەک پاشا فەرمانڕەواییەتی بکات، حەوت ژنەکەی تر بریتین لە کۆگیۆکو، جیتۆ، گێنمێی، گێنشۆ، کۆکێن/شۆتۆکو، مێیشۆ، و ئیمپراتۆر گۆ-ساکوراماچی.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی پاشایەتی
* دەروازەی ژن
* دەروازەی ژاپۆن
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی سیاسەت
# ھەڵبژاردە

**ھەڵبژاردە** یان **گوڵبژێر** (بە ئینگلیزی: Anthology) لە چاپ و بڵاوکردنەوەی کتێبدا بە کۆمەڵێک لە بەرھەمە ئەدەبییەکان دەوترێت کە لە لایەن کۆکەرەوە ھەڵبژێردراوە؛ ھەڵبژاردە دەتوانێت کۆمەڵێک شانۆنامە، شیعر، کورتەچیرۆک، دەقی گۆرانی یان وەرگیراوەکانێک لە دەقی کارەکانی چەندین نووسەری جیاواز بێت.

وشەی *ھەڵبژاردە* لە ژانری خەیاڵدا بۆ پۆلێنبەندیکردنی کارەکانی کورتتر وەکوو کۆمەڵەکانێک لە کورتەچیڕۆک یان کورتە ڕۆمان بەکار دەچێت کە بۆ بڵاوکردنەوە لە یەک بەرگدا کۆکرابن، بەڵام لەلایەن چەندین نووسەر نووسرابن و ھەریەکیان خاوەنی کەسایەتییەکان و ڕێکخستنەکانێکی جیاواز و ناپەیوەندیدار بن. ھەروەھا دەتوانێت کۆمەڵێک نووسراوەی ھەڵبژێردراو (کورتەچیرۆک، شیعر و ھتد) لە یەک نووسەر بێت.

بە کۆمەڵە بەرھەمێک کە تەواوی کارەکان تێدا بێت، *سەرجەمی کارەکان* یان *سەرجەمی بەرھەمەکان* (بە لاتین: opera omnia) دەوترێت.

## سەرچاوە

* دەروازەی وێژە
* دەروازەی شیعر
# وەرگێڕان

**وەرگێڕان** بریتییە لە شرۆڤەکردنی واتا یان لێکدانەوەی مانای دەقێک و پاشان بەرھەمھێنانی دەقێکی ھاوتای ئەو دەقە لە زمانێکی دیکەدا، بە شێوەیەک کە ھەمان پەیام و مەبەست بگەیەنێت، ئەو دەقەی کە بڕیارە وەربگێڕێتەوە سەر زمانێکی دیکە پێی دەوترێت *دەقی ژێدەر* و ئەو دەقەی کە لە زمانی مەبەست وەکو ھاوتا و بەرامبەری واتایی ئامادە کراوە پێی دەوترێت *دەقی مەبەست*، ھەروەھا بەو زمانەی کە دەقی ژێدەری پێ نووسراوە و وەریدەگێڕینەوە دەوترێت *زمانی ژێدەر* و بەو زمانەی کە دەقەکەی پێ وەردەگێڕینەوە دەوترێت *زمانی مەبەست*.

بەو کەسەی کە کاری وەرگێڕان ئەنجام ئەدات دەوترێت *وەرگێڕ*، چەندین وەرگێڕی جیاوازیش بوونیان ھەیە لەوانە: وەرگێڕی بەرنامە(مۆبایل و کۆمپیوتەر)، وەرگێڕی فیلم و دراما، وەرگێڕی مۆسیقا کە بە ژێرنووس ناودەبرێت.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی وێژە
* دەروازەی زمان
# دێر

دێری مار موسای حەبەشی - سووریا
**دێر** (بە ئینگلیزی: Monastery) بینایەکی پەرستشە لە ھەندێک ئاییندا، وەک ئایینی بوودا و مەسیحییەت، بۆ پەرستن و بیرکردنەوە بەکاردێت. سەرچاوەی ناوی وشەکە لە زمانی عەرەبیدا دەگەڕێتەوە بۆ زمانی ئارامیی کە وشەی دێر بە واتای «کێڵگە»یان «ماڵی جووتیار» دێت لە پەیوەندی لەگەڵ شێوازی ژیانی دەروێشە سەرەتایییەکان، چ جوولەکە و چ مەسیحی.

دێری شاھانەی سان لۆرێنزۆ دی ئێل ئێسکۆریال لە ئیسپانیا. لە ساڵی ١٥٦٣–١٥٨٤ دروست کراوە.
## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئایین
* دەروازەی مەسیحییەت
* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی نژیاروانی
# وێژە

وێنەی ژنێکی ئەدەبدۆست ئیڤان کرامسکۆی، ١٨٨١
**وێژە** یان **ئەدەب** (بە ئینگلیزی: Literature، بە عەرەبی: أدب)، بریتییە لە شێوازێک بۆ دەربڕینی سۆز و بیرۆکە و ھزرەکانی مرۆڤ بەجوانترین شێوازەکان کە لەنێوان شیعر و پەخشاندا یاری دەکات.

ڕەخنەی ئەدەبی یەکێکە لە کۆنترین بوارە ئەکادیمییەکان و گرنگی بە بەھای ئەدەبی یان بایەخی ھزریی دەقە دیاریکراوەکان دەدات. لە بەرامبەردا، لێکۆڵینەوەی کتێب و دەقەکانی تر وەک کەرەستە یان دابونەریت، لە چوارچێوەی ڕەخنەی دەقی یان مێژووی کتێبدا جێی دەبێتەوە. «ئەدەب» وەک فۆرمێکی ھونەری، ھەندێک جار ھاومانای چیرۆکی ئەدەبی بەکاردێت، کە چیرۆکێکە بە ئامانجی گەیشتن بە بەھای ھونەری دەنووسرێت، بەڵام دەتوانێت بەرھەمی ناخەیاڵیش لەخۆبگرێت، وەک ژیاننامە، یاداشتی ڕۆژانە، یادەوەری، نامە و وتار. لەناو ئەم پێناسە فراوانەدا، ئەدەب کتێبە ناخەیاڵییەکان، وتارەکان، یان ھەر زانیارییەکی نووسراوی تر لەسەر بابەتێکی دیاریکراو دەگرێتەوە.

پێشکەوتنەکان لە تەکنەلۆژیای چاپدا ڕێگەیان بە بڵاوبوونەوە و زۆربوونی بەرفراوانی بەرھەمە نووسراوەکان داوە، لەکاتێکدا سەردەمی دیجیتاڵی سنوورەکانی نێوان ئەدەبیاتی ئەلیکترۆنیی ئۆنلاین و فۆرمەکانی تری میدیای مۆدێرنی کاڵ کردووەتەوە.

## پێناسەکانی وشەی «Literature»

پێناسەکانی ئەدەب بەدرێژایی کات گۆڕانکارییان بەسەردا ھاتووە. لە ئەورووپای ڕۆژاوا، پێش سەدەی ١٨، ئەدەب ئاماژە بوو بۆ ھەموو کتێب و نووسینەکان. دەکرێت وا لێی بڕوانرێت کە دەگەڕێتەوە بۆ تێگەیشتنە کۆنتر و گشتگیرەکان، بۆ نموونە، لێکۆڵینەوە کلتوورییەکان، جگە لە بەرھەمە دانپێدانراوەکان، ژانرە بەناوبانگ و کەمینەکانیش لەخۆدەگرن. ئەم وشەیە ھەروەھا بۆ بەرھەمە نانووسراوەکانیش بەکاردێت: وەک «ئەدەبی زارەکی» و «ئەدەبی کلتووری پێش خوێندەواری».

لە ڕووی وشەسازییەوە، زاراوەکە لە وشەی لاتینی "literatura/litteratura" وەرگیراوە، کە بە واتای "فێربوون، نووسین، ڕێزمان" دێت، و لە بنەڕەتدا بە واتای "نووسینی پێکھاتوو لە پیتەکان" دێت، کە لە "litera/littera" بە واتای "پیت" وەرگیراوە. سەرەڕای ئەمە، زاراوەکە بۆ دەقە گوتراوەکان یان وتراوەکانیش بەکارھاتووە. زۆرجار بە شێوەیەکی کورتکراوە ئاماژە بە ئەدەب دەکرێت وەک "نووسین،" بەتایبەتی نووسینی داھێنەرانە، و بە شێوەیەکی شاعیرانە وەک «پیشەی نووسین» (یان تەنھا «پیشە»). سید فیڵد بواری خۆی، کە سیناریۆنووسییە، بە "پیشەیەک کە ھەندێک جار دەگاتە ئاستی ھونەر" وەسف کردووە.

پێناسەیەکی دیکەی ئەدەب کە لەسەر بنەمای حوکمی بەھا دامەزراوە، وای دادەنێت کە تەنھا لەو نووسینە کوالێتی بەرزانە پێکدێت کە بەشێکن لە نەریتی «نووسینی جوان». نموونەیەک لەسەر ئەمە لە ئینسایکلۆپیدیای بریتانیکای ساڵانی ١٩١٠–١٩١١دا ھاتووە، کە ئەدەبی بە «باشترین دەربڕینی باشترین بیر کە بە نووسین داڕێژرابێت» پۆلێن کردووە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی وێژە
* دەروازەی ئایین
* دەروازەی ھونەرەکان
* دەروازەی نووسین
* دەروازەی کتێب
# ناو (ڕێزمان)

**ناو** وشەیەکە جگە لە جێناو کە دەبێتە بکەر یان بەرکار، یان دۆخ یان چۆنێتییەک دەردەخا.

## ئەمانەش ببینە

* ڕێزمان
* کار
* گوزارە
* پێکھاتەناسی

## سەرچاوەکان

* دەروازەی زمانی عەرەبی
# ئوکیۆ-ئی

| ئوکیۆ-ئی |
| --- |
|  |
| لقی | Japanese art |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٧٠٠ |
| ناو بە زمانی فەرمی | 浮世絵 |
| ناونراوە لەدوای | ukiyo |
| وڵات | ژاپۆن |
| ڕێکەوتی کۆتاییھاتن | ١ی کانوونی دووەمی ١٩٠٠ |
| سەردەم | سەردەمی ئێدۆ، Meiji era |
| زانا | Hishikawa Moronobu |
| Fabrication method | ukiyo-e print technique |
| جێبەجێکار | ukiyo-e artist |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

ئوکیۆ-ئی لە نووسینی کیتاگاوا ئوتامارۆ
**ئوکیۆ-ئی** (بە ژاپۆنی: 浮世絵 ) بزووتنەوەیەکی ھونەری نیگاریی ژاپۆنییە کە لە سەرەتای سەدەی حەڤدەھەمی زایینی دەرکەوتووە.

ئوکیۆ-ئی بە واتای وێنەی جیھانی سەرئاوکەوتوو، ئاماژەیە بۆ سرووشتی گۆڕاو و ڕواڵەتی و کاتی بۆ شتەکان لە جیھاندا، ئەم ھونەرە وەک سەردەمێکی زێڕینی لە «سەردەمی ئیدۆ» (١٦٠٣–١٨٦٨ زایینی) دەناسرا، پیشەوانەکان تەکنیکە ناسراوەکانی نیگارکێشانیان گونجاند بۆ بەرھەمھێنانی کۆمەڵەیەکی گەورەی وێنە بە تێچوویەکی کەم، بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ فرۆشیار و بازرگانان.

## سەرچاوەی ھونەرەکە

پیشەوانە ژاپۆنییەکان لە کۆنەوە کارھێنانی ھونەری وێنەکێشان (چاپکردن بە وێنەکێشانی دیار)یان دەزانی، ئەم چالاکییە تەنیا لە خانەقاکانی بوداییەکاندا سنووردار بوو، ھەروەھا پێویست بوو چاوەڕێ بکرێت تا ناوەڕاستی سەدەی ١٧ی زایینی، تا یەکەم وێنەکان دەردەکەون (ئەو وێنانەی کە لە ڕێگەی وێنەکێشانەوە چاپ دەکرێن) کە سرووشتێکی دونیایی (نائایینی)یان ھەیە. نیگارکێش و وێنەگر ھیشیکاوا مۆرۆنۆبو کە یەکەم وێنەی ڕەنگاوڕەنگی دروستکرد، ڕۆڵێکی گەورەی ھەبوو لە بەناوبانگکردنی ئەم ھونەرەدا. ھیشیکاوا شێوازە نەریتییەکانی نیگارکێشانی لەگەڵ ھونەری دارتاشیدا گونجاند، ھەروەھا توانی چەندین پەرتووکی وێنەیی و نامیلکە و وێنەکێشانی دیمەنی سرووشتی و زۆر شتی تر چاپ بکات. کارکردن بەم شێوەیە تا دەیەی یەکەمی سەدەی ھەژدەھەمی زایینی بەردەوام بوو.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژاپۆن
* دەروازەی ھونەرەکان
* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی وێژە
* دەروازەی ئەنیمێ و مانگا
* دەروازەی ڕوەک
* دەروازەی شانۆ