Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ھاری پۆتەر و ژووری نھێنییەکان (فیلم)

پۆستەری فەرمیی فیلم
**ھاری پووەتەر و ژووری نھێنییەکان** (بە ئینگلیزی: Harry Potter and the Chamber of Secrets) فیلمێکی فانتازیایە کە لەلایەن کۆمپانیای وارنەر برۆس لە ساڵی ٢٠٠٢ بەرھەم ھێنراوە. ئەم فیلمە لە دەرھێنانی کریس کۆڵۆمبۆس و نووسینی ستیڤ کلاوس لەسەر بنەمای ڕۆمانی بە ھەمان ناو کە لەلایەن جەی کەی ڕۆولینگ دروست کراوە. بەشی دووەمی زنجیرە فیلمی ھاری پووەتەرە، کە درێژەی فیلمی ھاری پووەتەر و بەردی جادووگەرەکە و پێش ھاری پووەتەر و زیندانی ئەزکابانە.

## کورتە

ھاری پووەتەر ساڵی دووەمی دەست پێدەکات لە قوتابخانەی جادوویی (ھۆگوارتس) بەڵام ئاگادار دەرکرێتەوە لەلایەن دروستکراوێکی ئاڵۆزەوە کە مەترسییەک چاوەڕوانی دەکات لە قوتابخانەکە

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Harry Potter and the Chamber of Secrets (film)»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٧ی ئایاری ٢٠٢٤.

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی فیلم
* دەروازەی ھۆڵیوود
* دەروازەی ئەڵمانیا
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
* دەروازەی دەیەی ٢٠٠٠
* دەروازەی لەندەن
# یوونیڤەرساڵ پیکچەرز

**یوونڤێرساڵ ستودیۆز** یاخود **یوونیڤێرساڵ پیکچەرز** یەکێکە لە کۆمپانیا بەناوبانگەکانی بەرھەمھێنانی فیلم لە ئەمریکییەکان کە بۆتە ھەوێنی بەناوبانگبونی چەندین ئەکتەری بەناوبانگی سینەمای، ئەم کۆمپانیایە وێڕای بەرھەمھێنانی فیلمی سینەمای خاوەنی بەرھەمھێنانی چەندین فیلمی ئینیمەیشنە، کە لەنێویاندا فیلمەکانی بۆتە خاوەنی چەندنین خەڵاتی بەناوبانگی جیھانی و بە پێشەنگی کۆمپانیا بەرھەمھێنەرەکانی فیلمسازی دادەنرێت.

لە ئێستادا کۆمپانیای یونڤێرساڵ ستودیۆز تەمەنی کارکردنی لە وێنەگرتن و بەرھەمھێنانی فیلمدا ١٠١ ساڵە، کە لە ماوەی کارکردنی دا تائێستا ژمارە بەرھەمھێنانی فیلمەکانی ڕیکۆردی جیھانی ژکاندوە و خاوەنی زۆرترینفیلمە، کە ئەمەش بۆتە ھۆی زۆرترین کڕیار بۆ ئەو فیلمانەی ئەم کۆمپانیایە کەبەرھەمیدەھێنێت.
سەرەتا کۆمپانیای (یونڤێرساڵ ستودیۆز) لە نیۆرکی سەربە ویلایەتی کاڵەفۆنیا یەکەم ئۆفیسی لە ٣٠ نیسانی ١٩١٢ کردەوە، و دوای دومانگ لەکردنەوەی کۆمپانیاکەی یەکەم کاری وێنەگرتنی بۆ فیلمی (بای زە سەن ڕەیس)ی ئەنجام دا، ئەم فیلمە بوە یەکەم کاری کۆمپانیای ناوبراو.

لەدوای بەناوبانگبونی کۆمپانیاکە بەرێوەبەرانی وێستگەیەکی دیکەیان گرت و تەنیا لە بە ئەمریکاوە نەوەستانەوە بەڵکوو بەھەموو جیھاندا بڵاو بونەوە، لەئێستادا کۆمپانیای ناوبراو لە زۆرێک لە وڵاتانی جیھاندا ئۆفیسیانھەیەو، لەسەرجەم جێنەرە جیاوازەکانی بەرھەمھێنانی فیلمدا کاردەکەن، ئەمەش وێرای بەرھەمھێنانی فیلمە ئەنیمەیشنەکان کە لە جیھاندا وەک پێشەنگ لەو بوارەدا دەستنیشان دەکرێن.

* دەروازەی فیلم
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی کالیفۆڕنیا
* دەروازەی ھۆڵیوود
# سەدەی ١٥یەم

---Sidenote START---
**سەدەی ١٥یەم** یان **سەدەی ١٥ھەم**، **سەدەی پازدەھەم** یان **سەدەی پانزەھەم** لەساڵی ١٤٠٠ تا ١٥٠٠ بەردەوام بووە و لەو ماوەیەدا ئەم ڕووداوانە ڕوویان داوە.

## ڕووداوەکان

### نەزانراو

### ١٤٠٠کان

### ١٤١٠کان

### ١٤٢٠کان

### ١٤٣٠کان

* ١٤٣١: ژان دارک لە تەمەنی ١٩ ساڵیدا سووتێنرا.

### ١٤٣٠کان

### ١٤٤٠کان

### ١٤٥٠کان

### ١٤٦٠کان

### ١٤٧٠کان

### ١٤٨٠کان

### ١٤٩٠کان

## کەسە ناسراوەکان

* لیۆناردۆ دا ڤینچی شێوەکار و زانای ئیتالیایی (١٤٥٢-١٥١٩)
* ژان دارک پاڵەوانی نەتەوەیی فەڕەنسا (١٤١٢-١٤٣١)

## شوێن دۆزینەوە

## ئەدەبی بینراو

## موزیک و ئاوازدانەران

## ئەدەب

## زانست و فەلسەفە

## داھێنان و دۆزینەوە و باس کردن

* دەروازەی مێژوو
# سینەمای کۆریای باکوور

**سینەمای کۆریای باکوور** (بە ئینگلیزی: Cinema of North Korea) لەژێر کۆنترۆڵی حکوومەتی ناوەندیدایە. فیلمەکانی ئەم وڵاتە زۆربەی کات پڕوپاگەندەی سیاسی و ئایدیۆلۆژی دەوڵەتین. بەرھەمھێنانی فیلم لە کۆریای باکوور سنووردارە و زۆربەی فیلمەکان تەنھا لە ناوخۆی وڵاتدا نمایش دەکرێن.

## سەرچاوەکان
# فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی بەرلین

لۆگۆی فەرمی فێستیڤاڵەکە
**فێستیڤاڵی نێونەتەوەییی فیلمی بەرلین** (Berlinale) (بە ئینگلیزی: Berlin International Film Festival)یەکێکە لە فێستیڤاڵە سینەمایییە بەناوبانگەکان و کۆنترین فێستیڤاڵەکانی جیھان، کە ھەموو ساڵێک لە مانگی شوباتدا بۆ ماوەی ١٠ ڕۆژ لە شاری بەرلینی ئەڵمانیا بەڕێوەدەچێت. فێستیڤاڵی فیلمی بەرلین لەگەڵ فێستیڤاڵی فیلمی ڤێنیز و فێستیڤاڵی فیلمی کان، بە گرنگترین ڕووداوی فیلم لە ئەورووپا دادەنرێت. ئەم فێستیڤاڵە ھەموو ساڵێک خەڵاتی ورچی زێڕین و ورچی زیو دەبەخشێتە براوەی بەشی سەرەکی. ورچەکە بە ھێمای شاری بەرلین ناسراوە. ساڵانە نزیکەی ٤٠٠ فیلم لە بەشە جیاوازەکانی ئەم فێستیڤاڵە نمایش دەکرێن. سەرۆکی ئەم فێستیڤاڵە لە ساڵی ٢٠٠١ تا ٢٠١٩ دیتەر کاسلیک بوو، لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە ماریێت ڕیزنبیک بەڕێوەبەری جێبەجێکار و کارلۆ چاتریان بەڕێوەبەری ھونەری ئەم فێستیڤاڵەیە. لە ساڵی ٢٠١٩دا ٣٣١ ھەزار و ٦٣٧ بلیتی سینەما بۆ فێستیڤاڵەکە فرۆشراوە. فێستیڤاڵی بەرلین لە ساڵی ١٩٥١، لە سەرەتای شەڕی سارددا، وەک پێشانگایەکی جیھانی ئازاد دروستکراوە؛ و لەبەر ئەوەی ئەم فێستیڤاڵە لە ناوەڕاستی گێژاوی نێوان شەڕەکاندا دروست بووە، تا ئەمڕۆش بە یەکێک لە فێستیڤاڵە سینەمایییە سیاسییەکانی جیھان ناسراوە. ئەم فێستیڤاڵە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٥١ بە نمایشکردنی فیلمی ڕیبێکا کرایەوە کە لە دەرھێنانی ئەلفرێد ھیچکۆک بوو. کارگەی نۆواک لە ئەڵمانیا لە یەکەم ساڵی فێستیڤاڵەکەوە تا ئەمڕۆ خەڵاتی ورچی زێڕین بەرھەم دەھێنێت. بەشە جیاوازەکانی ئەم فێستیڤاڵە بریتین لە ٦ بەشی پێشبڕکێ، ٤ بەشی لاوەکی، ٢ بەشی بازاڕ، بەشی پشتیوانی دارایی، و بەشی گەڕان بەدوای بەھرەمەندەکان.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی فیلم
* دەروازەی ھۆڵیوود
* دەروازەی دەیەی ١٩٥٠
* دەروازەی ئەڵمانیا
* دەروازەی چاند
# شەڕی شەش ڕۆژە

| شەڕی شەش ڕۆژە |
| --- |
|  |
| بەشێکە لە | کێشەی عەرەب–ئیسرائیل |
| جێ | ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست |
| لە پێش | Suez Crisis |
| لە دوای | شەڕی پەکخستن |
| ڕێکەوتی دەستپێکردن | ٥ی حوزەیرانی ١٩٦٧ |
| ڕێکەوتی کۆتاییھاتن | ١٠ی حوزەیرانی ١٩٦٧ |
| ڕێکخستنی شەڕەکە | Order of battle for the Six-Day War |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

نیمچە دوورگەی سینا لە ماوەی شەڕی ٦ ڕۆژەدا (جەنگی ١٩٦٧)
**جەنگی ١٩٦٧**، کە لە سووریا و ئوردن بە **پاشەکشەی حوزەیران** ناسراوە، و لە میسر بە **پاشەکشەی ٦٧** ناسراوە، و لە ئیسرائیل پێی دەوترێت **جەنگی شەش ڕۆژە** (بە زمانی عیبری: מלחמת ששת הימים) بریتییە لە شەڕێک کە لە نێوان ئیسرائیل و ھەریەک لە عێراق و میسر و سووریا و ئوردن لە نێوان ٥ی حوزەیرانی ١٩٦٧ و دەیەمی ھەمان مانگدا سەریھەڵدا، کە بووە ھۆی داگیرکردنی سینا و کەرتی غەززە و کەناری ڕۆژئاوا و بەرزاییەکانی جۆلان لەلایەن ئیسرائیلەوە و بە سێیەم جەنگ دادەنرێت لەناو ململانێی عەرەبی و ئیسرائیلدا، شەڕەکە بووە ھۆی کوژرانی ١٥٫٠٠٠-٢٥٫٠٠٠ کەس لە وڵاتانی عەرەبی بە بەراورد بە ٨٠٠ کەس لە ئیسرائیل، و لەناوچوونی ٧٠-٨٠٪ ی کەرەستەی جەنگ لە وڵاتانی عەرەبی بە بەراورد بە ٢-٥٪ لە ئیسرائیل، بەدرێژایی بە جیاوازییەکی ھاوشێوە لە ژمارەی برینداران و زیندانییەکان، لەنێو ئەنجامەکانیدا دەرکردنی بڕیارنامەی ژمارە ٢٤٢ی ئەنجومەنی ئاسایش، بانگھێشتکردنی لوتکەی سێ نەخێری عەرەبی لە خەرتووم، ئاوارەبوونی زۆربەی دانیشتوانی شارەکانی کەناڵی سوێس، ھەروەھا ئاوارەبوونی زۆربەی ھاوڵاتیانی ئاسایی پارێزگای قونەیترە لە سووریا، وە ئاوارەبوونی دەیان ھەزار فەلەستینی لە کەناری ڕۆژئاوا، لەوانەش سڕینەوەی تەواوی گوندەکان, و کردنەوەی دەرگای نیشتەجێبوون لە ئورشەلیمی ڕۆژھەڵات و کەناری ڕۆژاوا.

دەرئەنجامەکانی شەڕی ساڵی ١٩٦٧ تا ئەمڕۆ کۆتایی نەھاتووە، بەو پێیەی ئیسرائیل ھێشتا کەناری ڕۆژئاوای داگیرکردووە، و ئورشەلیم و جۆلانی بە سنوورەکانی خۆیەوە گرێداوە، ھەروەھا یەکێک لە دەرئەنجامەکانی سەرھەڵدانی شەڕی ‌تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩٧٣ وە جیابوونەوە بووە لە کەناری ڕۆژاوا لە سەروەری ئوردن, و پەسەندی عەرەبەکان لە دوای کۆنفرانسی ئاشتی مەدرید لە ساڵی ١٩٩١ بە بنەمای « زەوی لە بەرامبەر ئاشتیدا» کە دابینی دەکات بۆ گەڕانەوە بۆ سنوورەکانی پێش جەنگ لە بەرامبەر دانپێدانانی عەرەب بە وڵاتی ئیسرائیل، و ئاشتی لەگەڵیدا، ھەرچەندە زۆرێک لە وڵاتانە عەرەبییەکان پەیوەندی سیاسی یان ئابووری جیاواز لەگەڵ ئیسرائیل دامەزراندووە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی شەڕ
* دەروازەی شەڕی سارد
* دەروازەی ئیسرائیل
* دەروازەی میسر
* دەروازەی ئوردن
* دەروازەی عێراق
* دەروازەی سووریا
* دەروازەی دەیەی ١٩٦٠
# جۆھانسبێرگ

| جۆھانسبێرگ
یۆھانسبورگ |
| --- |
| شار |
|  |
| وڵات | ئەفریقای باشوور |
| پارێزگا | خاوتێنگ |
| کۆدی تەلەفۆن | ٠١١ |
| وێبگە | www.joburg.org.za |

**جۆھانسبێرگ** گەورەترین شاری ئەفریقای باشوورە و یەکێک لە ٥٠ شاری گەورەی جیھان و ھەروەھا گەورەترین شاری دنیایە کە ھیج ڕووبار و دەریاچەیەکی نییە و ھیچ ڕیگایەکی بە دەریاوە نییە.

## ئەمانەش ببینە

* زانکۆی جۆھانسبێرگ

## سەرچاوەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ئەفریقا
* دەروازەی ئەفریقای باشوور
# ١٩٧٤

سەدەی ٢٠ەم | **سەدەی ٢١ەم**

١٩٦٩ | ١٩٧٠ | ١٩٧١ | ١٩٧٢ | ١٩٧٣ | ١٩٧٤ | ١٩٧٥ | ١٩٧٦ | ١٩٧٧ | ١٩٧٨ | ١٩٧٩

**١٩٧٤** بەرانبەر ساڵی ٢٦٧٤ی کوردییە.

## ڕووداوەکان

## لەدایکبوونەکان

## مردنەکان

### ئایار

١٢ی ئایار - لەسێدارەدانی شۆڕشگێری کورد، لەیلا قاسم لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە.

* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کات
# بانکی جیھانی

بانکی جیھانی
**بانکی جیھانی** یەکێکە لە بەشەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە ساڵی ١٩٤٤ی زایینی و لە دوای شەڕی جیھانیی دووەم پێک ھات. ئەرکی بانکی جیھانی پێدانی قەرزە بە وڵاتانی کەمترپێشکەوتوو بۆ بەڕێوەبردنی پڕۆژە ھەرە گەرەکانی خۆیان.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ئابووری
* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
# پلەی گەرمی

| پلەی گەرمی |
| --- |
|  |
| لقی | پێوانەیی، intensive quantity |
| لێکۆڵینەوە لەلایەن | تێرمۆدینامیک |
| Quantity symbol (string) | T، Θ |
| ڕەھەند |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0  |
| ھێمای چەندایەتی |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 ،  WIKINIUM\_MATH\_PH\_4  |
| Invariant under | پرۆسەی ئایزۆتێرمی |
| تاگی "ستەک ئێکسچەینج" |  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

پلەی گەرمای زەوی
**پلەی گەرمی**، **پلەی گەرما**، یان **تێن** (بە ئینگلیزی: Temperature) بریتییە لە ھۆکارە گرنگەکانی زانستی فیزیک کە بەھۆیەوە باری گەرمی ھەر تەنێک یان چواردەورەکەی دەستنیشان دەکرێت. گەرمی بریتییە لە شێوەیەکی تایبەتی وزە کە دەکرێت بگوترێت گەرمی لە ڕووی وشە و واتاوە یەکسانە بە وزە. باری گەرمی ھەر تەنێک بە پلەی گەرمی دەستنیشان دەکرێت، دەپێورێت یان ھەستدەکرێت کە گەرمە یان ساردە، لەکاتێکدا تەنیا باری گەرمی زیاتر سەرنجمان ڕادەکێشێت چونکە ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە ژیانمانەوە ھەیە.

یەکەی پلەی گەرمی بریتییە لە پلەی سەدی (سیلیزی) (Celsuis) کە بە (°C) دەردەبڕێت. پلەیەکی (Celsius) بریتییە لە یەک لەسەر سەدی جیاوازیی پلەی گەرمی نێوان سفر و پلەی سەدی؛ بەڵام یەکەی داینامیکە گەرمی پلەی گەرمی (T) بریتییە لە کێلڤن (Kelvin) کە لە نێو سیستەمی نێونەتەوەییدا بە (SI) ناسراوە. ھەروەھا پەیوەندی نێوان ھەردوو یەکەکەش بە بەھای ٢٧٣٫١٥ لە یەکتر جیا دەکرێتەوە.

پلەکان بریتین لە:

* پلەی **سێلیسیوس** (پلەی **سانتیگراد**)
* پلەی **فارێنھایت**

## پەیوەندی نێوان پلە جۆراوجۆرەکان

* Tk=Tc+273.15
* Tc=5/9(Tf-32)‎
* Tf=9/5Tc+32

## ھەندێک لە پلە گرینگەکانی گەرما و سەرما

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **بابەت** | **گەرمی و ساردی بە سێلیسیوس** |
| ١ | خاڵی کووڵینی ھایدرۆجینی شل | ٢٣٥- |
| ٢ | خاڵی کووڵینی ئۆکسجینی شل | ٣٢- |
| ٣ | خاڵی بەستانی ئەلکۆل | ١١٦- |
| ٤ | خاڵی بەستانی جیوە | ٣٩- |
| ٥ | خاڵی توانەوەی سەھۆڵ | ٠ |
| ٦ | گەرمای جەستەی مرۆڤی ساخ | ٣٧ |
| ٧ | خاڵی کووڵینی ئەلکۆڵ | ٧٩ |
| ٨ | خاڵی کووڵینی ئاو | ١٠٠ |
| ٩ | خاڵی کووڵینی جیوە | ٣٥٧ |
| ١٠ | خاڵی تاوانەوەی زێڕ | ١٠٦٧ |
| ١١ | گەرمای ناوکی زەوی | ٣٧٠٠ |
| ١٢ | گەرمای سەر خۆر | ٥٧٠٠ |

## سەرچاوەکان

* ویکیپیدیای فارسی - دما

## سەرچاوەکان

* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی کیمیا
* دەروازەی وزە
* دەروازەی کەشوھەوا
# ئێنێرجی ستار

| ئێنێرجی ستار |
| --- |
| بە ئینگلیزی: ENERGY STAR® |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٩٩٢ |
| Stylized name | ENERGY STAR |
| Conferred by | دەزگای پاراستنی ژینگەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| کارپێکەر | دەزگای پاراستنی ژینگەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| وێبگە |  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ئێنێرجی ستار** (وەک نیشانەی بازرگانی **ENERGY STAR**) بەرنامەیەکی کاراییی وزەیە کە لە ساڵی ١٩٩٢ دامەزراوە. لەلایەن ئاژانسی پاراستنی ژینگەی ویلایەتە یەکگرتووەکان (ئی پی ئەی) بە ھاوبەشی لەگەڵ وەزارەتی وزەی ویلایەتە یەکگرتووەکان (دی ئۆ ئی) بەڕێوە دەبرێت. ئی پی ئەی تایبەتمەندییەکانی کاراییی وزە دیاری دەکات، و ئەوانەی کە ئەو تایبەتمەندییانە جێبەجێ دەکەن، مافی ئەوەیان ھەیە لۆگۆی ئێنێرجی ستار نیشان بدەن.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی وزە
* دەروازەی دەیەی ١٩٩٠
# پەیکەری ئازادی

پەیکەری ئازادی لە نیویۆرک
**پەیکەری ئازادی** (بە ئینگلیزی:Statue of Liberty) بەبایەخترین شوێن دادەنرێت لە نیویۆرکدا پەیکەرەکە لەلایەن گوستاڤ ئیفێل کاری ئەندازیاری بۆ کراوە، بەڵام لەلایەن فرێدریک بارتۆلدی داتێشراوە، ئەم پەیکەرە ھێمای ئازادییە و ڕۆژانە ھەزاران گەشتیار سەردانی دەکەن کە دەکەوێتە نیمچەدوورگەیەک لە نیویۆرک و دوورگەکەش ناونراوە بە دوورگەی ئازادی، کە پەیکەرەکە وێنەی ژنێکە و مەشخەڵێکی بەدەستەوەیە و بەدەستەکەی تریشی کتێبێکی پێیە کە لێی نووسراوە (٤ی تەممووزی ١٧٧٦) کە ڕۆژی سەربەخۆییی ئەمریکایە و پەیکەرەکە بەرزییەکەی زیاتر لە ٤٦ مەترە کەدەکاتە ١٥٦ پێ ، بەپێی ئامارەکان تەنیا لە ساڵی ٢٠٠٩دا نزیکەی ٢.٣ ملیۆن سەردانیکەری ھەبووە.
پەیکەرەکە وەکوو نزیکی نێوان ھەردوولایەن، لەلایەن وڵاتی فەڕەنسا لە ڕۆژی سەربەخۆییی ئەمریکا بەخشرا بە وڵاتەکە.

## سەرچاوەکان

* ماڵپەڕی ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی نژیاروانی
* دەروازەی فەڕەنسا
# کێش

**کێش** چەندێتییەکە ئەندازەی قورسایی نیشان دەدا. شت ھەرچی کێشی زیاتر بێ، ھەڵگرتن و لە زەوی بڕینی سەختترە. لە زانست و ئەندازیاریدا، بە گوێرەی یاساکەی نیووتن لە بابەت گرانییەوە، کێشی ھەر تەنێک بەرھەمی ئەو ھێزەیە کە تەنەکانی دەوروبەر دەیسەپێنن بە سەریدا و، زۆری بۆ دێنن و، بەرەو لای خۆیانی دەکێشن و، بەم کارە، دەبنە ھۆی بە ئەستەم جووڵانەوە و گران کەوتنی ئەو تەنە.

یەکەی پێوانی کێش ھەر ئەوەی ھێزە، کە لە سیستمی نێونەتەوەییی یەکەکاندا «نیووتن»ە. بۆ نموونە، تەنێک بە کۆمەڵتەی یەک کیلۆگرام نزیکەی ۹/۸ نیووتن لەسەر زەوی کێشی ھەیە و، نزیکەی لە شەشدا یەکی ئەوە لەسەر مانگ.

## سەرچاوەکان

* Weight (enwiki)

* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی گەردوون
# خواردن

| خواردن |
| --- |
| لقی | route of administration، ئاکار، consumption |
| بەشێکە لە | ھەرسکردن |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**خواردن** بریتییە لە خواردنی ماددەیەک لەلایەن زیندەوەرانەوە. لە ئاژەڵەکاندا بە شێوەیەکی ئاسایی بە وەرگرتنی ماددەیەک لە ڕێگەی دەمەوە بۆ ناو کۆئەندامی ھەرس و ڕیخۆڵە وەک لە ڕێگەی خواردن یان خواردنەوە بەدی دێت. لە زیندەوەرە تاکە خانەیییەکاندا، خواردن بە ھەڵمژینی ماددەیەک لە ڕێگەی پەردەی خانەوە ڕوودەدات.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Ingestion»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٣١ی ئازاری ٢٠٢٤.

* دەروازەی خۆراک
* دەروازەی لەشی مرۆڤ
* دەروازەی گیانلەبەران
* دەروازەی پزیشکی
# کۆئەندامی سووڕان

| کۆئەندامی سووڕان |
| --- |
|  |
| وردەکارییەکان |
| ناسێنەرەکان |
| لاتینی | *systema cardiovasculare* |
| MeSH | D٠٠٢٣١٩ |
| FMA | 7161 |

**کۆئەندامی سووڕان** (بە ئینگلیزی: *Circulatory system*) ئەو کۆئەندامەیە کە خۆراکە ماددە و ھۆرمۆن و گازەکان و...ھتد دەگوازێتەوە و پاشەڕۆکان دەردەکات و پارێزگاری لە پلەی گەرمیی لەش دەکات.

## کۆئەندامی خوێنسووڕانی مرۆڤ

کۆئەندامی خوێن سووڕان یا کۆئەندامی خوێن (بە ئینگلیزی *Cardiovascular system*) پێک ھاتووە لە دڵ، لوولەکانی خوێن (خوێنبەر، خوێنھێنەر) و خوێن. ئەرکی سەرەکی ئەم کۆئەندامە بریتییە لە ھەڵسووڕاندنی خوێن لە لەشدا، بە مەبەستی گەیاندنی بژیو (ترشی ئەمینی، ئەلیکترۆلیت، لیمف، گازە پێویستەکانی لەش وەکوو ئۆکسجین) و دەرکردنی ماکە زیادەکانی بەرھەم ھاتوو لە پڕۆسەی مێتابۆلیزم (وەک دوانە ئۆکسیدی کاربۆن) لە لەش.

دوو جۆر ھەڵسووڕانی خوێن لە لەشی مرۆڤدا بەدی دەکرێت:

* **سییە سووڕ**: لەم سووڕانەدا خوێن لە دڵەوە بۆ سییەکان بەڕێ دەکرێت، بە مەبەستی ئاڵوگۆڕ کردنی گازەکان (دەرکردنی co2 و وەرگرتنی ئۆکسجین)
* **کۆئەندامە سووڕ**: خوێن لە دڵەوە بۆ ئەندامەکانی لەش بەڕێ دەکرێت، بە مەبەستی گەیاندنی خوێن بە ھەموو خانەکانی لەش.

لەشی مرۆڤێکی مامناوەندی ٤٫٧ تا ٥٫٧ لیتر خوێنی تێدایە.

## سەرچاوەکان

* فەرھەنگی پزشکی دۆرلەند
* فیزیۆلۆژی مرۆڤ

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی لەشی مرۆڤ
* دەروازەی ژینناسی
# فرۆشگای سەرەکی

**فرۆشگای سەرەکی** (بە ئینگلیزی: Head Shop) فرۆشگایەکی تایبەت بە ئامێرە کە بۆ بەکارهێنانی حەشیشەکان و توتنەکان و کەلوپەلەکانی پەیوەندیدار بە کەلتوری حەشیش و ژمێریاری پەیوەندیدار بەکاردێت.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Head shop»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢١ی ئازاری ٢٠٢٢.
# کاردانەوەی ناوکی

**کاردانەوەی ناوکی** (ئینگلیزی: Nuclear reaction) بریتییە لەو کاردانەوەیەی کە کار لە ناوکی گەردیلە دەکات.

## سەرچاوە

* پەرتووکی کیمیا ١٢، چاپی سێیەم - ٢٠١٢، «وەزارەتی پەروەردەی ھەرێمی کوردستان».

* دەروازەی کیمیا
* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی وزە
# پێرسی ویلیامز بریجمان

| **پێرسی ویلیامز بریجمان Percy Williams Bridgman** |
| --- |
|  |
| لەدایکبوون | ٢١ی نیسانی ١٨٨٢ کامبریدج، ماساچوسێتس، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| مردن | ٢٠ی ئابی ١٩٦١ (٧٩ ساڵ) ڕاندۆڵف، نیو هامشایر، ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (خۆ کوشتن) |
| نیشتەجێ | ئەمریکا |
| نەتەوە | ئەمریکی |
| بواری زانستی | فیزیک |
| شوێنی کار | زانکۆی ھارڤارد |
| شوێنی بڕوانامە | زانکۆی ھارڤارد |
| ناسراو بە ھۆی | فیزیای پەستانی بەرزفیزیای پەستانی بەرز |

**پێرسی ویلیامز بریجمان** (بە ئینگلیزی: *Percy Williams Bridgman*) (٢١ی نیسانی ١٨٨٢ - ٢٠ی ئابی ١٩٦١) فیزیکزانێکی ئەمریکی بوو، کە لە ساڵی ١٩٤٦ خەڵاتی نۆبێلی لە فیزیکدا وەرگرت لەسەر کارەکانی لەسەر فیزیای پەستانە بەرزەکان. هەروەها بە شێوەیەکی چڕ و پڕ دەربارەی پێڕەوی زانستی و لایەنەکانی تری فەلسەفەی زانست نووسیوە. بریجمان لە ساڵی ١٩٠٠ چووەتە زانکۆی ھارڤارد بۆ خوێندنی بەشی فیزیک هەتا توانی بڕوانامەی دکتۆراش بەدەست بهێنێت.

## ئەمانەش ببینە

* خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک
* خەڵاتی نۆبێل

## پەراوێزەکان

## سەرچاوەکان

ویکی ئینگلیزی

* دەروازەی زانست
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
# ڕێینھارد گنزیل

| ڕێینھارد گنزیل |
| --- |
|  |
| Reinhard Genzel  |
| لەدایکبوون | ٢٤ی ئازاری ١٩٥٢  (تەمەن ٧٤ ساڵ) Bad Homburg vor der Höhe  |
| پەروەردە | دکتۆرا  |
| زانکۆ | * University of Bonn
* Albert-Ludwigs-Universität Freiburg
* Berthold-Gymnasium Freiburg
 |
| پیشە | ئەستێرەناس، مامۆستای زانکۆ، astrophysicist، زانستیار  |
| شوێنکار | * Harvard–Smithsonian Center for Astrophysics
* Ludwig-Maximilians-Universität München
* Max Planck Institute for Extraterrestrial Physics
* زانکۆی کالیفۆرنیا
* زانکۆی ھارڤارد
 |
| باوان | * Ludwig Genzel
 |
| خەڵاتەکان | * Prix Jules Janssen (٢٠٠٠)
* Pour le Mérite for Sciences and Arts order (٢٠١٤)
* Tycho Brahe Medal (٢٠١٢)
* Stern–Gerlach Medal (٢٠٠٣)
* Balzan Prize (infrared astronomy، ٢٠٠٣)
* Harvey Prize (in recognition of developing many novel ground, airborne and space-based instruments enabling the tracking of the motion of stars with unprecedented precision extremely close to the Galactic center and thus, to be the first to provide irrefutable evidence for the existence of massive black hole at the Galactic center.، ٢٠١٤)
* Petrie Prize Lecture (٢٠٠٥)
* Herschel Medal (٢٠١٤)
* Karl Schwarzschild Medal (٢٠١١)
* Gottfried Wilhelm Leibniz Prize (١٩٩٠)
* Fellow of the American Physical Society (For important contributions in the experimental and observational astrophysics using techniques of very long baseline interferometry and spectroscopy in the infrared and submilimeter regions of the spectrum.، ١٩٨٥)
* Albert Einstein Medal (٢٠٠٧)
* Knight Commander's Cross of the Order of Merit of the Federal Republic of Germany (٢٠١٤)
* The Shaw Prize in Astronomy (for demonstrating that the Milky Way's centre contains a supermassive black hole، ٢٠٠٨)
* Crafoord Prize in Astronomy (ئەستێرەناسی، for their observations of the stars orbiting the galactic centre, indicating the presence of a supermassive black hole، ٢٠١٢)
* Foreign Member of the Royal Society (٢٠١٢، ٢٠١٢)
* Honorary doctor of Leiden University (٢٠١٠)
* خەڵاتی نۆبێل لە فیزیک (ئەندریا گیز، for the discovery of a supermassive compact objectat the centre of our galaxy، ٢٠٢٠)
* Bavarian Maximilian Order for Science and Art (٢٠٢١)
* Newton Lacy Pierce Prize in Astronomy (١٩٨٦)
* honorary doctorate of University Grenoble-Alpes (٢٠٢٣)
* honorary doctorate of Paris Observatory, PSL University (٢٠١٤)
 |

**ڕێینھارد گنزیل** (بە ئینگلیزی: Reinhard Genzel) زانایەکی فەلەکی ئەڵمانییە. لە ٢٤ی ئاداری ١٩٥٢ لە شاری باد ھامبۆرگ لەدایک بووە. ئەو زانایە توانی بە دیاریکراوی کونەڕەش لە ناوەندی گەلەستێرەکەمان دیاری بکات. ڕێینھارد لە بەشی فیزیا خوێندوویەتی لە زانکۆی بۆن و بروانەمی دکتۆرای بەدەستھێنا لە پەیمانگای ماکس پلانک دەربارەی زانستی فەلەکی ڕادیۆیی لە ساڵی ١٩٧٨ ، وەرگری خەڵاتی نۆبڵە لە بواری فیزیا بۆ ساڵی ٢٠٢٠ لەگەڵ دوو کەسی دیکە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی ئەڵمانیا
* دەروازەی فیزیک
# یورانیۆم

**یورانیوم** (بە ئینگلیزی: Uranium) یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە ھێمای کیمیاییی «U» و گەردیلە ژمارەی ٩٢. ماددەیەکە لە سروشتدا کەمە چەند بەکارھێنانی ھەیە بەڵام زۆر جار خراپ بە کار ھێنراوە بە مەبەستی سەربازی بووە بەڵام سوودی زۆری ھەیە وەک دروستکردنی وزەی کارەبا بەڵام ماددەیەکی تیشکدەرە گەر تیشکەکە بە لەشی مرۆڤ بکەویت یان دەیکوژێ بە نارەحەتی یان تو.شی نەخۆشی شێرپەنجەی دەکات کە چارەسەری نییە و پاش ماوەیەک دەمرێت. لە یورانیوم چەند ماددەیەکی بەھێزتر ھەیە کە دەستکردە یان سروشتین بەڵام زیانەکانی لە سوودەکانی زیاترە. ئەگەر یورانیوم چاک بکریت واتە بەکاربھێنرێت لە ھەر جێگەیەکدا ئەوا ئەو شوێنە تووشی پیسبوونی ئەتۆمی دەبێت کە ھەموو شێوەیەکی ژیان تێدا نامێنیت و ناتوانین ئەو جێگەیە بەکار بێنین و بۆ ماوەی نزیکەی ١٠٠٠٠ ساڵ پاک نابێتەوە.

## سەرچاوەکان

یورانیۆم

* دەروازەی کیمیا
* دەروازەی وزە
# ڕۆژھەڵاتی ئاسیا

| ڕۆژھەڵاتی ئاسیا |
| --- |
|  |
| بەشێکە لە | ئاسیا |
| کیشوەر | ئاسیا |
| پۆتانی شوێن | ٤٧°١٢′٣٧″N ١٠٢°٥٠′٥٢″E |
| دانیشتووان | ١٬٦١٦٬٥٤٧٬٢٤٧ |
| ھاوسنوورە لەگەڵ | باکووری ئاسیا، باشووری ڕۆژھەڵاتی ئاسیا، South China Sea، باشووری ئاسیا، ئاسیای ناوەندی |
| لێکۆڵینەوە لەلایەن | East Asian studies |
| ڕووبەر | ١١٬٨٣٩٬٠٧٤ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| ئابووری بابەت | economy of East Asia |
| تاگی "ستەک ئێکسچەینج" |  |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

ڕۆژھەڵاتی ئاسیا
**ڕۆژھەڵاتی ئاسیا** یان **ئاسیای ڕۆژهەڵات**، ئەو ناوچەیە کە ئەکەوێتە ڕۆژهەڵاتی کیشوەری ئاسیا، لە ڕووی جوگرافیەوە ڕووبەرەکەی ٦٦٤۰۰۰۰ كم2، یان نزیکەی %١٥ کیشوەری ئاسیا ئەگرێتەوە، ڕۆژھەڵاتی ئاسیا و ئاسیای ڕۆژهەڵات ئەو دوو دەربڕینەن کە نەتەوە یەکگرتووەکان بەکاری دەهێنێت بۆ ناوچەی ڕۆژهەڵاتی دوور.

ناوچەکانی ئەکەونە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا ئەمانەی خوارەوەن:

* چین لەگەڵ هۆنگ کۆنگ و ماکاو
* تایوان
* کۆریای باکوور
* کۆریای باشوور
* ژاپۆن
* مەنگۆلیا

* دەروازەی ئاسیا
# چوار کتێب و پێنج کلاسیکەکە

|  |
| --- |
| چوار کتێب و پێنج کلاسیکەکە |
| چینیی سادەکراو |  四书五经  |
| چینیی تەقلیدی |  四書五經  |
|  |
| هانیو پینین | Sìshū Wǔjīng |
|  |
|

| نووسراوەکان |
| --- |
| Hakka |
| ڕۆمانیکردن | Si-su ng-gin |
| Mandarin |
| هانیو پینین | Sìshū Wǔjīng |
| Wade–Giles | Ssŭ4 Shu1 Wu3 Ching1' |
| IPA | [sɨ̂.ʂú ù.tɕíŋ] |
| ڕۆمانیکردنی یەڵ | Sz̀shū Wǔjīng |
| Gwoyeu Romatzyh | Syhshu Wuujing |
| بۆپۆمۆفۆ | ㄙˋ   ㄕㄨ   ㄨˇ   ㄐㄧㄥ |
| Min |
| Hokkien POJ | Sù-su Ngó͘-keng |
| Taiwanese Romanization | Sù-su Ngóo-king |
| Wu |
| Romanization | Si-sy ngo-king |
| Cantonese |
| Jyutping | Sei3syu1 Ng5ging1 |
| IPA | [sēi.sýː ŋ̬̍.kéŋ] |
| Yale Romanization | Seisyū Nǵhgīng |
| Middle Chinese |
| Middle Chinese | Sìj-sho ngú-keng |

 |

**چوار کتێب و پێنج کلاسیکەکە** (بە چینی:四書五經; خوێندنەوە: سیشو وجینگ) بریتین لە کتێبەکانی کۆنفۆشیزم لە چین، کە کتێبەکان پێش ٣٠٠ی پێش زایین نوسراون چوار کتێب و پێنج کلاسیەکەکە گرنگترین کلاسیکەکانی کۆنفۆشیزمن لە چین.

## چوار کتێبەکە

(四書: سیشو) دەقێکی کلاسیکی چینین پێکھاتە و بنچینەی سیستمی کۆنفۆشیزمی تیادا تۆمارکراوە، کە لەلایەن چوو شی لە ئیمپراتۆریەتی سۆنگ دەستنیشان کرابوون بۆ ئەوەی پێناسەییەکی گشتی لەسەر بیروباوەرەکانی کۆنفۆشیزم بخاتە ڕوو، وە بە شێوەییەکی فەرمیش لە ئیمپراتۆرییەتەکانی مینگ و چینگ کاری پێدەکرا لە کاتی تاقیکردنەوە نیشتمانییەکان.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی کتێب
* دەروازەی وێژە
* دەروازەی فەلسەفە
* دەروازەی ئایین
# ئیمپراتۆریەتیی ھان

وێنەی شوێنی فەرمانڕەوایی هان.
**بنەماڵەی ھان** بۆ ماوەی ٤٠٠ساڵ (لە سەرەتای ٢٠٦ یان ٢٢٠ پێش لە دایکبوونی یەسووع) لە وڵاتی ئیمڕۆیی چین دا فەرمانڕەوایینا کردووە. بە ھۆی درێژایی دەورانی حکوومەتی ئەم بنەماڵی لە وڵاتی چین زۆربەی خەڵکی چین ھەتا ئێستاش خۆیان ھەر بە ئەندامی ئەم بنەماڵە دەزانن.

### رۆژاوای ھان

یەکەم ئیمپراتۆریەت لە وڵاتی چین، بریتی بوو لە ئیمپراتۆریەتی **چین** (لە ٢٢١ پێش زاین تا ٢٠٧ی پێش زاین) توانی چین یەک بخاتەوە لە سەردەمی شەڕی شەش ویلایەتەکە. بەڵام ئیمپراتۆریەکە ناجێگیر بوو دوای مردنی یەکەم ئیمپراتۆر وە لە دوای چوار ساڵ بەدواوە لەدوای کوودەتایەک ئیمپراتۆریەتەکە رووخا لەلایەن ھەردوو کودەتاچی لۆرد سیانگ یووی چوو، وە لیو بانگی ھان،

### ڕۆژھەڵاتی ھان

رۆژھەڵاتی ھان (بە چینی دێرین: 東漢 بە چینی ئاسانکراو:东汉 شێوازی خوێندنەوە:دۆنگھان) ھەروەھا بە ھانـی دواتر ناسراوە (بە چینی دێرین: 後漢 چینی ئاسانکراو: 后汉 شێوازی خوێندنەوە: ھۆو ھان) بە شێوەیەکی فەرمی لە ٢٥ ی ئابی زاینی دەستی پێکرد کاتێک لیو سیو بووبە ئیمپراتۆر لە سەردەمەدا کودەتایەکی فراوان لە دژی وانگ مانگ بەرپا دەبوو

## سەرچاوەکان

* دەروازەی چین
* دەروازەی مێژوو
# ڕێگای ئاوریشم

ڕێگای ئاوریشم
**ڕێگای ئاوریشم** تۆڕێکە لە ڕێگەکان کە لە ئاسیاەوە ھەتا ئەورووپا کێشراون و لە سەردەمی کۆندا بۆ بازرگانی لە نێوان ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوای جیھان دروست کرابوون. ئەم تۆڕە ڕێگای بێجگە لە کاریگەری بازرگانی لەسەر ئەو ناوچانەی کە لێیان تێدەپەڕێ، کاریگەری چاندی زۆریشی ھەبووە.

## ئەمانەش ببینە

ئەو شارانەی دەکەونە سەر ڕێگای ئاوریشم

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی ئابووری