Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# بۆکمۆل

| بۆکمالی نەرویجی |
| --- |
| *بۆکماڵ* |
| خوێندنەوە | ھیندۆ-ئەورووپی |
| قسەی پێدەکرێ لە | نەرویج |
| ژمارەی ئاخێوەران | ھیچ  (*ڕێکەوت نەدراوە*) (تەنھا نووسراوە) |
| بنەماڵەی زمان | ھیندۆ-ئەورووپی* ئەڵمانی
	+ ژێرمانی باکوور
		- دانیمارکی
			* **بۆکمالی نەرویجی**
 |
| شێوە ستانداردەکان | بۆکماڵ
ڕیکسمۆڵ (نافەرمی)

 |
| سیستەمی نووسین | لاتینی (ئەلفوبێی نەرویژیی) |
| ڕەوشی فەرمیبوون |
| زمانی فەرمییە لە | * نەرویژ
* ئەنجومەنی باکوور
 |
| سامان دەدرێتەوە بەدەستی | * ئەنجومەنی زمانی نەرویجی (بۆکماڵ)
* ئەکادیمیای نەرویجی (ڕیکسمۆڵ)
 |
| کۆدەکانی زمان |
| ISO 639-1 | `nb` |
| ISO 639-2 | `nob` |
| ISO 639-3 | `سەرەتایی` |
| Linguasphere | `52-AAA-ba to -be and 52-AAA-cd to -cg` |
| **ئەم پەڕەیە ھێماکانی فۆنەتیکی IPA بە یوونیکۆدی تێدایە.** بەبێ پشتیوانیی نیشاندانی یوونیکۆد، لەوانەیە لە جێگەی کاراکتەرەکانی یوونیکۆد، نیشانەی پرسیار، چوارگۆشەکان یان ھێماکانی تر ببینی. |

ستانداردێکی فەرمی نووسراوە بۆ زمانی نەرویجی، شانبەشانی نینۆرسک. بۆکمال ستانداردی نووسراوی پەسەندکراوی زمانی نەرویجییە بە ڕێژەی ٨٥٪ بۆ ٩٠
حکوومەت بۆکمالی *قسەکردن* ڕێکناخات و پێشنیاری ئەوە دەکات کە بێژەکردنی ئاساییکراو بەپێی فۆنۆلۆژی زاراوەی ناوخۆیی قسەکەر پەیڕەو بکات.
سەرەڕای ئەوەش، جۆرەھا زمانی نەرویجی قسەکراو ھەیە کە لە ناوچەی باشووری ڕۆژھەڵاتی نەرویژدا، بە شێوەیەکی باو وەک ستانداردی دیفاکتۆ بۆ بۆکماڵی قسەکراو سەیر دەکرێت. گێرت کریستفێرسن لە کتێبی (فۆنۆلۆژیای زمانی نەرویجیدا) ئەوە دەنووسێت

تەلارسازەکانی پشت چاکسازییەکە بریتی بوون لە ماریوس نیگارد و جاکۆب جۆناسان ئارس

> بۆکمال لە باوترین جۆری خۆیدا وەک ڕەنگدانەوەی قسەکردنی فەرمی چینی ناوەڕاستی شارستانی سەیر دەکرێت، بە تایبەت ئەوانەی لە بەشی ڕۆژھەڵاتی باشووری نەرویج sic دەدۆزرێتەوە، کە ئۆسلۆی پایتەخت وەک ناوەندی ئاشکرا. بۆیە دەتوانرێت بڵێین بۆکمال تێگەیشتنێکی قسەکراوی ھەیە کە ڕەنگە مرۆڤ بە ستانداردێکی نافەرمی بە نەرویجی قسەکراو ناوی بھێنێت. لە ڕاستیدا زۆرجار بە ستاندارد ئۆستنۆرسک ('ستانداردی ڕۆژھەڵاتی نەرویجی') ناودەبرێت.
>
>

شاری ڕۆژھەڵاتی نەرویجی ئەو بێژەکردنەیە کە زۆرترین جار لە فەرھەنگەکاندا دەدرێت و لە پۆلەکانی زمانی نەرویجیدا فێری بیانییەکان دەکرێت. ستاندارد ئۆستنۆرسک وەک زمانێکی قسەکردن بەکارناھێنرێت و ھیچ شکۆیەکی تایبەتی نییە لە دەرەوەی باشووری ڕۆژھەڵاتی نەرویج. ھەموو جۆرە قسەکراوەکانی زمانی نەرویجی بەکاردەھێنرێن بۆ نموونە. لە کۆگاکردن و لە پەخشە نیشتمانییەکانی نەرویجی وەک NRK و TV2 تەنانەت لەو حاڵەتانەی کە ڕێکەوتننامەکانی بۆکماڵ بەکاردەھێنرێن. گۆڕانی قسەکردن بە شێوەیەکی گشتی ڕەنگدانەوەی ئەو ناوچەیەیە کە کەسەکە تێیدا گەورە بووە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی کتێب
* دەروازەی زمان
# ھەڵبەستی پاڵەوانی

**ھەڵبەستی پاڵەوانی**، **پاڵەواننامە**، **ئێپیک**، **حیماسە** یان **حەماسە** (بە ئینگلیزی: Epic poetry) چەشنێک لە ھەڵبەستی گێڕانەوەییی دڕێژە کە زۆرتر سەبارەت بە کردەوە نائاساییەکانی کەسایەتییە نائاساییەکان دەھۆنرێتەوە کە لەگەڵ خواکان و ھێزە سەروومرۆڤییەکان لە پەیوەندیدان و گەردوونی فانی بۆ نەوەکانییان بەدی دەھێنن.

## وشەڕەت

لە زمانی ئینگلیزیدا بە ھەڵبەستی پاڵەوانی ئێپیک (بە ئینگلیزی: epic) دەڵێن کە لە وشەی لاتینی ئێپیکووس (epicus) گێڕاوە و ئەوەیش لە وشەی یوونانیی کۆنی ئپیکۆس (epikos) گێڕاوە کە لە سەروشەی ئێپۆس (epos) بە واتای وشە، چیرۆک و ھەڵبەستە.

لە زمانی یوونانیی کۆن وشەی ئێپیک (epic) دەتوانێت ئاماژە بە ھەموو ھەڵبەستێک بکات کە لە سەر کێشی شەش بڕگەیی یان ئێپیا (epea) بێت کە نە تەنیا ھۆمیرۆس، بەڵکوو ھەڵبەستە زاناییەکانی ھێسیۆدۆس، گوتنەکانی پێشبینیکەری دلفی، و بەیتەکانی نامۆی خواناسانەی نیسبەتدراو بە ئۆرفێئۆس لەوانەیە. بەڵام دواتر ئەمە باو دەبێت کە وشەی ئێپیک تەنیا بۆ ئاماژە کردن بە ئێپیکی پاڵەوانی و چیرۆکە قارەمانانە سنۆردار بکرێت کە مژاری ئەم وتارەیە.

لە زمانی تورکی بۆ ئەم چەشنە ھەڵبەستە وشەی ئەپیک (Epik şiir) باوە کە لە زمانی یوونانی گیراوە. لە زمانی عەرەبییش (شعر مَلحَمي) یان (المَلحَمَة) دەڵێن کە ئەم وشە لە ڕیشەی (لَحم) بە واتای گۆشت گێڕاوە و واتای شەڕی گەورە، مرۆڤکوژی و گۆڕەپانی شەڕە. لە زمانی فارسیدا بەم شێوەی ھەڵبەستە حەماسە دەڵێن کە خۆی وشەیەکی عەرەبییە و لە ڕیشەی (حَمِس) بە واتای سامناکی، دلێری، دلاوەری و ئازایییە، بەڵام لە فارسیدا جگە لە واتای پاڵەوانی و ئازایی بەگشتی بە واتای کردەوەیەکی نائاساییش بە کار دەچێت کە شانازی پێ دەکرێت. لە زمانی تەبەری بەم چەشنە ھەڵبەستە سووتخوونی دەڵێن. ھەروە ھا لە زمانی ئەرمەنی ئێپۆس (Էպոս) دەوترێت.

لە زمانی کوردییش وشەی پاڵەوان لە وشەی پەھلە یان پاڵە گێڕاوە کە ناوی وڵاتێک بووە کە لە سەرەتادا ئیمپراتۆریەتیی پارت حکوومەتیان لەسەر کردووە. ئەم وشە لە پەرسەوە (Parθava) ھاتووە کە دواتر لە زمانی پاڵەویی سەردەمی ساسانییەکان بە پەھلە گۆڕاوە و دوای ئیسلام بچۆکتر کراوە و لە سەردەمەکانی ناوێن بە ناوچەکانێک لە ناوەند و ڕۆژاوای ئێران و ڕۆژھەڵاتی کوردستانی ھەنووکەیی سنۆردار کراوە. ھەندێک لە لێکۆڵێنەرانی وێژە و مێژوو پێیان وایە کە بەھۆی ئەوەی کە خەڵکی ئەم ناوچە لە سەردەمی پارتەکان لە بەرامبەر دوژمنانی بیانی شەڕی زۆریان کردووە و بە دلێری ناسراو بوونەتەوە، ناوی خۆیانیان بەو چەشنە چیرۆک و ھەڵبەستە بەخشیوە کە سەبارەت بە ئازایی و بوێری بووە و بۆیە ئەم شێوەی وێژەییە بە ھەڵبەستی پاڵەوانی یان پاڵەواننامە ناسراوەتەوە و بە کەسایەتییەکانی ئازا و دلێرەکانیش ناوی *پاڵەوان* دراوەتەوە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی وێژە
* دەروازەی شیعر
* دەروازەی ھونەرەکان
# ئەورووپای ڕۆژاوا

| ئەورووپای ڕۆژاوا |
| --- |
|  |
| بەشێکە لە | ئەورووپا |
| کورتەناو | 西欧، 서구 |
| ناسناوی خەڵک | Westeuropäer، Westeuropäerin |
| پۆتانی شوێن | ٤٧°٢٤′٣٣″N ٢°٣٢′١٣″E |
| Coordinates of easternmost point | ٣٥°٥٥′٢٢″N ٢٩°٤٣′٤٥″E |
| Coordinates of northernmost point | ٧١°٨′٢″N ٢٧°٣٩′٤″E |
| Coordinates of southernmost point | ٣٤°٤١′٤٩″N ٢٤°٥′٤٥″E |
| Coordinates of westernmost point | ٣٨°٤٦′٥٢″N ٩°٣٠′٢″W |
| دانیشتووان | ٢٠١٬٠٨١٬٢٩٧ |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ئەورووپای ڕۆژاوا** زاراوەیەکی کۆمەڵایەتی-سیاسییە کە لە سەردەمی جەنگی سارددا داڕێژراوە و لەو کاتەوە بەکارھاتووە. ئەم زاراوەیە بە واتای وڵاتانی ئەورووپای جیھانی یەکەم (پێشکەوتوو). دەستەواژەکە پێچەوانەی دەستەواژەی ئەورووپای ڕۆژھەڵاتە و جیاوازییەکەی لەگەڵ ئەورووپای ڕۆژھەڵات جوگرافیا نییە بەڵکو جیاوازییەکی ئابووری و سیاسی و ئایینییە. ئەورووپای ڕۆژھەڵات و ڕۆژاوا گۆڕانی مێژوویی زۆریان ھەبووە لەگەڵ یەکتردا، لە ئەنجامدا تێگەیشتنی دروست لەم دوو زاراوەیە کەمێک قورسە.

* ئیسپانیا
* پورتوگال
* فەڕەنسا
* ئیتاڵیا
* ئەڵمانیا
* نەمسا
* سویس
* شانشینی یەکگرتوو
* کۆماری ئێرلەندا
* دانمارک
* لوکسەمبورگ
* ھۆڵەندا
* بەلجیکا
* ماڵتا
* ڤاتیکان
* ئەندۆرا
* سان مارینۆ
* لیختنشتاین

## سەرچاوەکان

بەشداربووانی ویکیپیدیا، «اروپای غربی»، ویکیپیدیای فارسی. سەردان لە ٧ی ٩ی ٢٠٢٣.

* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی جوگرافیا
# بیسمارک

| بیسمارک |
| --- |
| بە ئینگلیزی: Bismarck |
|  |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٨٧٢ |
| ناونراوە لەدوای | ئۆتۆ فۆن بیسمارک |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| پایتەختی | داکۆتای باکوور، Burleigh County، Dakota Territory |
| دابەشکاریی کارگێڕی | Burleigh County |
| ناوچەی کاتی | ناوچەی کاتی ناوەندی |
| خاکی ئاماری | Bismarck metropolitan area |
| پێداچوونی ناوچەیی | Bismarck urban area |
| پۆتانی شوێن | ٤٦°٤٨′٣٠″N ١٠٠°٤٧′٢″W |
| نووسینگەی بەڕێوەبردن | Mayor of Bismarck, North Dakota |
| سەرۆک | Mike Schmitz |
| دانیشتووان | ٧٣٬٦٢٢ |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ٥١٤±١ مەتر |
| ھاوسنوورە لەگەڵ | Mandan |
| ڕووبەر | ٨٧٫٣٨١٧٤٦ کیلۆمەتر چوارگۆشە، ٨٠٫٨٧٨٧٥٢ کیلۆمەتر چوارگۆشە، ٩١٫١١٦١٧٨ کیلۆمەتر چوارگۆشە، ٨٩٫٨٢٨١٥٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە، ١٫٢٨٨٠٢٨ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| وێبگە |  |
| ھاشتاگ | Bismarck |
| کۆدی تەلەفۆن | 701 |
| Wikimedia | © OpenStreetMap |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**بیسمارک** (بە ئینگلیزی: Bismarck) پایتەخت و شارێکە لە ویلایەتی داکۆتای باکوور ، ئەمریکا.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Bismarck, North Dakota»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٨ی ئازاری ٢٠٢٤.

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی شارەکان
* دەروازەی جوگرافیا
# نیلی زاکس

| نیلی زاکس |
| --- |
| بە ئەڵمانی: Nelly Sachs |
|  |
| لەدایکبوون | ١٠ی کانوونی یەکەمی ١٨٩١ Schöneberg، ئەڵمانیا |
| مردن | ١٢ی ئایاری ١٩٧٠(١٩٧٠-٠٥-١٢) (٧٨ ساڵ ژیاوە) Högalid Parish، سوێد |
| ناوی کاتی لەدایکبوون | Leonie Sachs |
| ھۆی مەرگ | intestinal cancer |
| شوێنی ناشتن | Mosaic Cemetery, Northern Cemetery |
| ھاوسەر | بێ نرخ |
| زمانی نووسین | زمانی ئەڵمانی |
| پیشە | شاعیر، شانۆنامەنووس، وەرگێڕ، نووسەر، librettist |
| بواری کار | شیعر |
| ئایین | جوویەتی |
| ئەرشیڤەکان لە | Dortmund City Archive |
| ئەندامی | German Academy for Language and Literature، Bavarian Academy of Fine Arts |
| ڕووداوە بەرچاوەکان | Nazi book burnings |
| Documentation files at | SAPA Foundation, Swiss Archive of the Performing Arts |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**نیلی زاکس** (بە ئەڵمانی: *Nelly Sachs*؛ ١٠ی کانوونی یەکەمی ١٨٩١–١٢ی ئایاری ١٩٧٠) شاعیر و شانۆنووسی سوێدی-ئەڵمانی بوو. ئەو یەکێکە لە براوەکانی خەڵاتی نۆبێل.

نیل لە دوایکبووی خێزانێکی جوولەکەیە لە بەرلین. ئەزموونی ژیانی لەگەڵ دامەزراندن و دەسەڵاتی ڕژێمی نازییەکان بووە لە ئەڵمانیای نازی. ئەو بە بەرھەمەکانی پاڵپشتی لە گەلی چەوساوەی جوو دەکرد. نیلی وەک ژنێکی گەنجی گۆشەگیر گەورە بوو و ھەرگیز لەژیانیدا ھاوسەرگیری ی نەکرد، ئەو ھاوڕێی نووسەری سوێدی سەلما لاگەرلۆف، ھەروەھا شاعیری ئەڵمانی ھیلدا دومین بوو.

لە دیارترین کارەکانی نیلی زاکس شانۆی *Eli: Ein Mysterienspiel vom Leiden Israels* (١٩٥٩)؛ ھەروەھا لە شیعرەکانی "Zeichen im Sand" (١٩٦٢)، "Verzauberung" (١٩٧٠)، ھەروەھا کۆ شیعرەکانی *In den Wohnungen des Todes* (١٩٤٧)، *Flucht und Verwandlung* (١٩٥٩)، *Fahrt ins Staublose* (١٩٦١)، و *Suche nach Lebenden* (١٩٧١).

نیلی زاکس لە ساڵی ١٩٦٦ خەڵاتی نۆبێلی لە وێژە پێدرا، ئەو لەپاڵ ڕۆماننووسی جوولەکە شموئێل یووسف عەگنۆن خەڵاتەکەی وەرگرت. نیلی زاکس لە ڕۆژی ١٢ی ئایاری ١٩٧٠، لە تەمەنی ٧٨ ساڵیدا بە نەخۆشی شێرپەنجە کۆچی دواییی کرد.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژن
* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی شیعر
* دەروازەی وێژە
* دەروازەی ئەڵمانیا
* دەروازەی شانۆ
# کیێڤ ڕووس

شوێنی وڵاتی کیێڤ ڕووس
ئاڵا
**کیێڤ ڕووس** یان **کیێڤان ڕووس** (بە سلاڤی ڕۆژھەڵاتی کۆن: *Рѹ́сь،* لاتینی: *Russia Kioviensis،* بێلاڕوسی: *Кіеўская Рус* ь، ڕووسی: *Ки́евская Русь،* ئۆکراینی : *Ки́ївська Русь* ) وڵاتێکی فیدراڵی بەرفراوان بوو کە لە سەردەمی شانشینی ڤارانجی ڕووریکدا، کە سلاڤە ڕۆژھەڵاتی و فینلەندییەکانی لە ئەورووپا لە کۆتایی سەدەی نۆیەمەوە تا ناوەڕاستی سەدەی سێزدەھەمی لەخۆگرتبوو. وڵاتە نوێیەکانی بێلاڕووس و ڕووسیا و ئۆکرانیا ھەموویان بانگەشەی ڕەچەڵەکی خۆیان دەکەن بۆ ڕووس و بێلاڕووس و ڕووسیا ناوەکانیان لێ وەرگرتووە. بنەماڵەی ڕووریک تا سەدەی شازدەھەم فەرمانڕەوایەتیی کیێڤی ڕووسی دەکرد. ڕووسیا لە ناوەڕاستی سەدەی یازدەھەمدا گەیشتە لوتکە، بەو پێیەی لە دەریای سپی لە باکوورەوە تا دەریای ڕەش لە باشوور و لە سەر ئاوی ڕووباری ڤیستولا لە ڕۆژئاوا تا نیمچە دوورگەی تامان لە ڕۆژ٥ەڵات درێژبووەوە و زۆربەیان یەکگرتوو بوون لە ھۆزە سلاڤیەکانی ڕۆژھەڵات.

شازادە ئۆلێگی پێغەمبەر (٨٧٩-٩١٢) یەکەم فەرمانڕەوا بوو کە دەستی کرد بە یەکخستنی خاکە سلاڤییەکانی ڕۆژھەڵات لە شوێنێک کە بەپێی یەکەم مێژووی ڕووسیا بە خاناتی ڕووس ناسرا، کۆنترۆڵی خۆی لە ڤێلیکی نۆڤگۆرۆدەوە بۆ باشوور بە درێژایی دۆڵی ڕووباری دنیپەر درێژکردەوە بۆ پاراستنی بازرگانی لە داگیرکارییەکانی خەزەر لە ڕۆژھەڵاتەوە. پایتەختەکەی بۆ کیێڤ گواستەوە وەک ناوچەیەکی ستراتیژیتر. سڤیاتۆسلاڤی یەکەم (لە ساڵی ٩٧٢ کۆچی دوایی کردووە) یەکەم فراوانکردنی گەورەی کۆنترۆڵی خاکی کرد بۆ ناو کیێڤی ڕووس، شەڕی دژی خەزەرەکان دەستپێکرد. ڤلادیمێری یەکەم (لە نێوان ساڵانی ٩٨٠ بۆ ١٠١٥) دوای دوای مەسیحی بوونی ئایینی مەسیحی لەناوی وڵاتەکەی بڵاوکردەوە، و بە فەرمانی فەرمی بۆ ھەموو دانیشتووانی خاناتی ڕووس و لە دەرەوەی وڵاتەکەی درێژکردەوە. کیڤ ڕووس لە سەردەمی یارۆسلاڤی دانادا (١٠١٩-١٠٥٤) گەیشتە ئەوپەڕی ئاستی، کوڕەکانی کۆبوونەوە و یەکەم مادەی یاسایی نووسراویان بەرھەمھێنا، کە یاسای کیێڤ ڕووس بوو، دوای ماوەیەکی کەم لە مردنی.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی ئوکراینا
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی وڵاتەکان
* دەروازەی ڕووسیا
* دەروازەی بیلاڕووس
# ئەرمەنییەکان

ئەرمەنییەکان
Հայեր| ژمارەی سەرجەمی دانیشتووان |
| --- |
| نز. **٧**–**١٠ ملیۆن کەس**
 |
| ناوچەکان بە ژمارەی دانیشتووانی بەرچاو |
|  ئەرمەنستان     ٢٫٩٦١٫٥١٤ |
|  ڕووسیا | ١٫١٨٢٫٣٨٨–٢٫٩٠٠٫٠٠٠ |
|  ویلایەتە یەکگرتووەکان | ١٫٠٠٠٫٣٦٦–١٫٥٠٠٫٠٠٠ |
|  فەڕەنسا | ٢٥٠٫٠٠٠–٧٥٠٫٠٠٠ |
|  گورجستان  •   ئابخازیا | ١٦٨٫١٩١ ٤١٫٨٦٤ |
|  ئازەربایجان  •   کۆماری ئارتساخ |  ١٤٦٫٥٧٣ |
|  لوبنان | ١٥٠٫٠٠٠ |
|  ئێران | ١٢٠٫٠٠٠ |
|  ئەڵمانیا | ٩٠٫٠٠٠–١١٠٫٠٠٠ |
|  سووریا | ١٠٠٫٠٠٠ |
|  ئوکراینا | ١٠٠٫٠٠٠ |
|  بەڕازیل | ١٠٠٫٠٠٠ |
|  یۆنان | ٨٠٫٠٠٠ |
|  ئەرژەنتین | ٧٠٫٠٠٠ |
|  تورکیا | ٦٠٫٠٠٠ |
|  کەنەدا | ٥٥٫٧٤٠ |
|  پۆڵەندا | ٥٠٫٠٠٠ |
| زمانەکان |
| ئەرمەنی |
| ئایین |
| **†** مەسیحییەت |
| گرووپە ڕەگەزییە پێوەندیدارەکان |
| ھەمشین، Cherkesogai, Hayhurum, ئەرمەنی-تات, Hidden Armenians  |

**خەڵکی ئەرمەنی** یان **ئەرمەنییەکان** (بە ئەرمەنی: հայեր) نەتەوەیەکی نیشتەجێ لە بەرزایییەکانی ئەرمەنستان، لە ڕۆژاوای ئاسیان. ژمارەی ئەرمەنییەکان لە جیھاندا لە شەش تا ھەشت ملیۆن کەس لە سەرانسەری جیھاندایە و گەلێکن کە میراتێکی کولتووری کۆنیان ھەیە.

ئەرمەنییەکان دانیشتووانی سەرەکی ئەرمەنستان و ئارتساخی سەربەخۆی دیفاکتۆ پێکدەھێنن. کۆچێکی بەرفراوان ھەیە کە نزیکەی ٥ ملیۆن کەسن کە بە ڕەچەڵەک تەواو یان بەشێکیان ئەرمەنییە و لە دەرەوەی ئەرمەنستان دەژین. ئەمڕۆ زۆرترین ژمارەی دانیشتووانی ئەرمەنەکان لە ڕووسیا، ئەمریکا، فەڕەنسا، گورجستان، ئەڵمانیا، ئۆکرانیا، لوبنان، بەڕازیل و سووریایە. جگە لە تورکیا و ئێران و یەکێتیی سۆڤیەتی پێشوو، کۆچی ئەرمەنی لە ئێستادا بە شێوەیەکی سەرەکی دەرئەنجامی کۆمەڵکووژی ئەرمەنەکانە.

## ئایین

زۆربەی ئەرمەنییەکان سەر بە کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ئەرمەنستانن، کە کڵێسایەکی نا چلسیدۆنییە، کە ھاوکات کۆنترین کڵێسای نیشتمانییە لە جیھاندا. ئایینی کریستیان لە ئەرمەنستان دوای ماوەیەکی کەم لە خاچدانی عیسا دەستی بە بڵاوبوونەوە کرد، ئەمەش بەھۆی ھەوڵی دوو لە نێردراوانی ئەو بوو، سانت تادیۆس و سانت بارتۆلۆمیۆ. لە سەرەتای سەدەی چوارەمدا شانشینی ئەرمەنستان بووە یەکەم وڵات کە ئایینی کریستیانی وەک ئایینی وڵات وەرگرتووە. کڵێسای ئەرمەنی ڕێوڕەسمی تایبەتی خۆی ھەیە کە لە شارستانیەت و کۆمەڵگەی ئەرمەنییەوە سەرچاوەی گرتووە و کڵێسای ئەرمەنیش ڕۆڵێکی بەرچاوی لە پاراستنی کولتوور و ناسنامەی ئەرمەنیدا ھەبووە.

## زمانی ئەرمەنی

██ زمانی فەرمی کە زۆرینە قسەی پێدەکەن
██ زمانی بە کەمینە ناسراو
██ ژمارەیەکی بەرچاو لە وتەبێژەکان

زمانی ئەرمەنی زمانێکی ھیندووئەورووپییە کە ئەرمەنییەکان قسەی پێدەکەن. ئەرمەنی زمانی فەرمیی کۆماری ئەرمەنستان و ناوچەی ناگۆرنۆ-قەرەباغە. زمانی ئەرمەنی بە ئەلفوبێی ئەرمەنی دەنووسرێت.
زمانی ئەرمەنی دوو شێوەی چەمکی و نووسراوی ھەیە: ئەرمەنی ڕۆژھەڵات، کە ئەمڕۆ بە شێوەیەکی سەرەکی لە ئەرمەنستان، ئارتساخ، ئێران و کۆمارەکانی پێشووی سۆڤییەت قسەی پێدەکرێت. و ئەرمەنی ڕۆژاوا، کە لە ئەرمەنستانی ڕۆژاوایی مێژووییدا و دوای کۆمەڵکوژی ئەرمەنەکان، بە پلەی یەکەم لە کۆچی ئەرمەنستاندا بەکارھاتووە. ئەلفوبێی ناوازەی ئەرمەنی لە ساڵی ٤٠٥ی زایینی لەلایەن مەسرۆپ مەشدۆتسەوە داھێنراوە.

## ئەمانەش ببینە

* زمانی ئەرمەنی

## تێبنییەکان

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی ئەرمەنستان
# بڕگەی قووچەکی

چەشنەکانی بڕگە قووچەکییەکان:

١. کەوانەبڕ

٢. بازنە و بڕگەی ناتەواو

٣. بڕگەی زیاد
 خشتەی بڕگە قووچەکییەکان، *ئینسایکڵۆپیدیای*، ١٧٢٨
**بڕگە قووچەکییەکانیان** (بە ئینگلیزی: conic section) بەو ھێڵە چەماوانەی کە لە ئەنجامی بڕینی قووچەکێکی دووانی بە ڕووتەختێک پەیدا دەبێت‌ پێناسە دەکرێن.
بڕگەی ناتەواو، کەوانەبڕ و بڕگەی زیاد، سێ جۆر لە بڕگە قووچەکییەکانن.

## جیاوازیی چەقی، دەلیل و تیشکۆ

بە گشتی دەکرێت بڕگە قووچەکییەکان بەم شێوە پێناسە بکرێن:
کۆمەڵە خاڵێک لە ڕووتەختێکدا کە دوورییان لە خاڵێکی دیاریکراو (تیشکۆ) و ھێڵیک (دەلیل) ڕێژەیەکی نەگۆڕە. ئەم ڕێژە بریتییە لە جیاوازیی چەقی و ھێما دەکرێ بە e.
جیاوازیی چەقی بڕگەی ناتەواو بریتییە لە
 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 جیاوازیی چەقی کەوانەبڕ، بریتییە لە WIKINIUM\_MATH\_PH\_1 و جیاوازیی چەقی بڕگەی زیاد، بریتییە لە WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 .

## ھاوکێشە

بڕگە قووچەکییەکان.
شێوەی گشتی ھاوکێشەی بڕگە قووچەکییەکان بریتییە لە ھاوکێشەی دووجای دوو گۆڕەکی بەپێی WIKINIUM\_MATH\_PH\_3 بەم شێوە:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_5

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ماتماتیک
* دەروازەی ئەندازە
# ھۆت بێرد

**ھۆت بێرد** بە ئینگلیزی: Hot Bird کۆمەڵێک مانگی دەستکردە کە لەلایەن کۆمپانیای یوتێلساتەوە بەڕێوەدەبرێن و دەکەوێتە ١٣ پلەی ڕۆژھەڵات لە سەرووی ھێڵی ئیستوایی (پێگەی خولگەیی) و گواستنەوەی زۆربەی ئەورووپا و باکووری ئەفریقا و ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست دەگرێتەوە.

ئەستێرەبۆشایی ھۆت بێرد تەنھا کەناڵە دیجیتاڵییەکانی ڕادیۆ و تەلەڤیزیۆنی دەگوازێتەوە، لەنێویاندا کەناڵە ئازاد و کۆدکراوەکان. جگە لەمەش ھەندێک خزمەتگوزاری کارلێککار و خزمەتگوزاری پرۆتۆکۆڵی ئینتەرنێتیش ھەیە.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی تەلەڤیزیۆن
* دەروازەی فڕینی بۆشایی
* دەروازەی فەڕەنسا
# ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا (١٩٩٢)

| ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| --- |
|  |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| دەسەڵاتی دادوەری دەگرێتەوە | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| لە پێش | ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| لە دوای | ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| کاتی ڕوودان | ٣ی تشرینی دووەمی ١٩٩٢ |
| نووسینگەی ململانێکراو | سەرۆک کۆماری ویلایەتە یەکگرتووەکان |
| کاندیدی براوە | بیڵ کڵینتن |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی ئەمریکا لە ساڵی ١٩٩٢** لە ٣ی تشرینی دووەمی ١٩٩٢ ڕوویدا. بیل کلینتۆن، کاندیدی دیموکراتەکان و پارێزگاری ویلایەتی ئەرکانساس، سەرکەوتنی بەدەستھێنا. لە جۆرج ئێچ دبلیو بوش کە کۆماری بوو و ڕۆس پیرۆت کاندیدی سەربەخۆی بردەوە.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «1992 United States presidential election»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٨ی ئازاری ٢٠٢٤.

* دەروازەی سیاسەت
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی دەیەی ١٩٩٠
# مارسیلیا

**مارسیلیا** یان **مارسێی** (بە فەڕەنسی: *Marseille*) شارێکە دەکەوێتە باشووری وڵاتی فەڕەنسا، بەپێی سەرژمێری زۆرتر لە ١، ٤٢٠، ٠٠٠ کەس لە ڕووبەری ٢٤٠ ھەزار کلیۆمەتری شارەکە دەژین. شارەکە خاوەن چاندێکی جیایە لەگەڵ شارەکانی تری فەڕەنسا و چەندین ئاسەوار و شوێنەوەرانی کۆنی تێدا دۆزراوەتەوە.

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی فەڕەنسا
# ئانتارکتیک

پلێتی ئانتارکتیک
**ئانتارکتیک** (/ænˈtɑːrtɪk/ یان /ænˈtɑːrktɪk/, ھەروەھا بە ئینگلیزی ئەمریکی /æntˈɑːrtɪk/ یان /æntˈɑːrktɪk/) ھەرێم یان ناوچەیەکە لە نیوەگۆی باشووری زەوی.

ئانتارکتیک لە کیشوەری ئانتارکتیکا و ناوچە و دوورگەکانی دیکە پێکدێت کە دەکەونە سەر پلێتی جەمسەری باشوور. ناوچەی ئانتارکتیک چینە سەھۆڵییەکان و ئاوەکان و ھەموو خاکە دوورگەییەکان لە زەریای باشوور لەخۆدەگرێت کە دەکەوێتە باشووریی جەمسەری باشوور. ناوچەکە نزیکەی لەسەدا ٢٠ی نیوەگۆی باشوور دەگرێتەوە، کە ٥٫٥٪ی ڕووبەری کیشوەری ئانتارکتیکا خۆیەتی.

## سەرچاوەکان

بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Antarctic»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٠ی ئابی ٢٠٢٤.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* خزمەتگوزارییەکانی گەشتی ئانتارکتیکی بەریتانیا، ٢٠١٢
* لیژنەی پاراستنی ژینگەی ئانتارکتیکا
* کۆمیسیۆنی CCAMLR
* کۆمەڵەی نێودەوڵەتی بەڕێوەبەرانی گەشتیاریی ئانتارکتیکا

﻿ / ﻿

* دەروازەی چیاکان
* دەروازەی ڕووسیا
* دەروازەی شانشینی یەکگرتوو
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ئانتارکتیکا
# فارەنھایت

██ Countries that use Fahrenheit (°F).
██ Countries that use both Fahrenheit (°F) and Celsius (°C).
██ Countries that use Celsius (°C).
فارەنھایت ( پلەی فارەنھایت) یەکەیەکی پێوانیە بەکاردێت بۆ پێوانەکردنی پلەی ساردی و گەرمی.

## مێژوو

پێوانەکە لە ١٧٢٤ لەلایەن زانستخوازی ئەڵمانی دانیاڵ گابریل فارەنھایت دروستکرا. لە سەدەی بیستەم، پێوانەکە کەمتر بەکارھات، و لەجیاتی ئەوەی پێوانەی سیلیزی زیاتر بەکاردەھات.ھەرچۆنێک بێت پێوانەی فارەنھایت ھێشتا بەکارھێنانێکی باشی ھەیە لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا. و لە شانشینی یەکگرتوو پێوانەی فارەنھایت زیاتر لە وێبگەکان و وێبگەکانی کەشوھەوا، ھۆکاری سەرەکی بەکارھێنانی ئەوە بەھۆی ئەوەیە نەوەی پێشوو زیاتر فارەنھایت لایان ناسراوە.

ھەرچۆنێک بێت پێوانەی سیلیزی شوێنی فارەنھایت گرتۆتەوە و چیتر وەک پێشووتر فارەنھایت بەکارنایەت.

## ئەمانەش ببینە

* سیلیزی

* کێلڤن

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Fahrenheit»، ویکیپیدیای ئینگلیزی سادە. سەردان لە ٤ی ئازاری ٢٠٢٢.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی وزە
# کەلام

**زانستی کەلام** (بە عەرەبی: عِلْم الكَلام، کە بە واتای «زانستی وتار» دێت) بە زۆری کورتکراوەتەوە بۆ کەلام و ھەندێک جار بە «تیۆلۆژیای خوێندنی ئیسلامی» یان «تیۆلۆجی گریمانەیی» ناودەبرێت، لێکۆڵینەوەی تیۆری ئیسلامییە ('ئاکا'ید). لەپێویستی دامەزراندن و بەرگریکردن لە بنەماکانی باوەڕە ئیسلامییەکان لە دژی گومانلێکەرانی فەلسەفی لەدایک بوو. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم وێنەیە زیاتر و زیاتر لەلایەن زانایانەوە پرسیار دەکرێت کە ھەوڵدەدەن نیشانی بدەن کە کالام لە ڕاستیدا زانستێکی نیشاندەر بوو نەک زانستێکی دیالێکتیکی و ھەمیشە لەڕووی ھزرییەوە داھێنەر بوو.

لە ڕووی زمانەوانی عەرەبییەوە واتا زانستی کەلام بە مانای زانستی قسەکردنەوە دێت.

## ئەمانەش ببینە

* ئەشعەریەت
* موعتەزیلە

## سەرچاوەکان

* دەروازەی فەلسەفە
* دەروازەی ئیسلام
* دەروازەی مێژووی ئیسلام
* دەروازەی مێژوو
# ھێزی پێنجەم

**ھێزی پێنجەم** (بە ئینگلیزی: Fifth Force) ھێزێکی نەناسراوە کە پێدەچێت ھێزێکی دیکە بێت لەگەڵ چوار ھێزی بنەڕەتی کە بریتین لە ھێزی کێشکردن و کارۆموگناتیسی و ھێزی ئەتۆمی بەھێز و ھێزی ئەتۆمی لاواز. لە فیزیادا ئەم چوار ھێزە بنەمای ھەموو کارلێکە ناسراوەکان لە سروشتدا بەپێی بیروباوەڕی ئێستا پێکدەھێنن. ھێزی پێنجەم گریمانە کراوە بۆ ڕوونکردنەوەی تێبینییە نائاسایییە جۆراوجۆرەکان، کە لەگەڵ تیۆرییەکانی ئێستادا ناتەبایە. زۆرێک وا گریمانە دەکەن کە ھێزەکە بە نزیکەیی لەسەر ڕێزبەندی کێشکردن بێت (واتە زۆر لاوازترە لە ھێزە کارۆموگناتیسییەکان یان ئەتۆمییەکان).

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Fifth force»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١٩ی نیسانی ٢٠٢٤.

* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی زانست
* دەروازەی وزە
# کلکداری ھاڵی

| کلکداری ھاڵی |
| --- |
|  |
| ناونراوە لەدوای | ئێدمۆند ھاڵی |
| زانا |  |
| کاتی دۆزینەوە | ٤٦٦ پێش زایین |
| Site of astronomical discovery | یۆنانی کۆن |
| ھەسارەی شوێنکەوتوو | Eta Aquariids |
| Parent astronomical body | خۆر |
| Epoch | ٢٠ی کانوونی دووەم ١٩٦٨ |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**کلکداری ھاڵی** (بە ئینگلیزی: Halley's Comet) بەفەرمی پێی دەڵێن **١پی/ھاڵی** (بە ئینگلیزی: 1P/Halley) کلکدارێکی کورتخولە کە ھەر ٧٥–٧٩ ساڵ جارێک لە زەوییەوە دەبینرێت. ھاڵی تاکە کلکداری کورتخولی ناسراوە کە ڕێکوپێکانە بە چاوی پەتی لە زەوییەوە دەبینرێت، و بەم شێوەیە تاکە کلکداری چاوی پەتییە کە دەشێت دووجار لە تەمەنی مرۆڤێکدا دەربکەوێت. دوایین جار لە ١٩٨٦ لە بەشەکانی ناوەوەی سیستمی خۆری دەرکەوتووە و جارێکی تر لە ناوەڕاستی ٢٠٦١دا دەردەکەوێتەوە.

گەڕانەوە خولییەکانی ھاڵی بۆ سیستمی خۆریی ناوەکی لە لایەن ئەستێرەناسانی جیھانەوە لە لانیکەم ٢٤٠ پێشزایینەوە چاودێری و تۆمار کراوە. بەڵام لە ١٧٠٥ ئەستێرەناسی ئینگلیز ئێدمۆند ھاڵی لەوە تێ گەیشت کە ئەم دەرکەوتنانە دووبارە دەرکەوتنەوەی ھەمان کلکدارن. لە ئەنجامی ئەم دۆزینەوەیەدا، کلکدارەکە بە ناوی ھاڵییەوە ناو نراوە.

## ئەمانەش ببینە

* خولگەی کێپلەری

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی کۆمەڵەی خۆر
* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی فڕینی بۆشایی
# وێنەی ڕۆژانەی فەلەکی

وێنەیەکی دیواری ماڵپەر
**وێنەی ڕۆژی ئەستێرەناسی** (بە ئینگلیزی: Astronomy Picture of the Day)‏ (APOD) ناونیشانی ماڵپەرێکە لە تۆڕی ئەنتەرنێت، لەلایەن دەزگای بۆشاییی ئەمریکا (ناسا) و زانکۆی تەکنۆلۆژیاییی میشیگان سەرپەرشتی دەکرێت. ڕۆژانە چەندین وێنەی جیاواز بۆ ھەوادارانی ئەستێرەناسی بڵاودەکەنەوە. لەگەڵ وێنەکە ڕوونکردنەوە دەدرێت لەلایەن شارەزایانی ئەستێرەناسی. زۆرترین وێنەکانی ئەو ماڵپەرە گەڕان و دۆزینەوە نوێیەکانی ئەستێرەناسییە کە ڕۆژانە مرۆڤایەتی درکیان پێدەکەن.

## سەرچاوەکان

* نیترون ستار ئێرس نیمیروف بوونێل شیکەرەوە ١٦ی حوزەیرانی ١٩٩٥، وێنەی فەلەکی *ناسا* لە ڕێککەوتی ١٨ی شوباتی ٢٠١٧

## بەستەرە دەرەکییەکان

* ماڵپەری فەرمی

* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی ئینتەرنێت
# گەڕەستێرۆچکەکانی ئەپۆڵۆ

ناوچەی ئاماژە پێکراوی گەڕەستێرۆجکەکانی ئەپۆلۆ لە کۆمەڵەی خۆر بە (ڕەنگی کەسک) لەو وێنەیە خۆر لە ناوەڕاستە بە (ڕەنگی زەرد) وە دوای ئەوەش ٤ ھەسارەی بەردین دێن، ئەوانیش: هەسارەی زاوە بە(ڕەنگی ڕەساسی)، هەسارەی ڤینوس بە(ڕەنگی ڕەش)، هەسارەی زەوی بە(ڕەنگی شین)، هەسارەی مەریخ بە (ڕەنگی سۆر)
**کۆمەڵەی گەڕستێرۆچکەکانی ئەپۆلۆ** (بە ئینگلیزی : Apollo asteroids) ئەوە ناوی شوێنێکە لە کۆمەلەیەک لە گەڕەستێرەکانی نزیک زەوی (NEAs)، ئەو ناوەش لە دوای ناوی گەڕەستێرۆچکەی ئەپۆڵۆ ١٨٦٢ کە یەکەمین گەرەستێرۆچکەی ناو ئەو کۆمەڵەیە بوو کە بدۆزرێتەوە لەلایەن کارڵ ویلیهام راينموث لە ساڵی ١٩٣٢، لەو کۆمەڵەی هەتا ساڵی ٢٠١٤ بە نزیکەی ٥٧٦٦ گەڕەستێرۆچکەی ئەپۆلۆ ناویان تۆمار کرایە لەلایەن دەزگای ناسا، هەندێک لەوان نزیکەیی ٨٣٢ دانە بە هیچ شێوەیەک نزیک نین لە هەسارەی زەوی

## بەر یەک کەووتن لەگەڵ زەوی

یەکێک لەو گەڕەستێرە بەردیانەی ناوچەی ئەپۆڵۆ لە کۆمەڵەی خۆر لە ساڵی ٢٠١٣ خۆی بە زەوی کێشا لە ناوچەی چیلیا بنیسک کە ڕووسیا ئەویش ڕووداوی بەردی ئاسمانی چیلیابنسک بوو .

## سەرچاوەکان

* گەڕەستێرۆچکەکانی ئەپۆڵۆ
* ماڵپەری ئەمریکای ئەورۆ دەربارەی رووداوەکەی رووسیا
*

* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی کۆمەڵەی خۆر
# شیکردنەوەی تۆڕی گواستنەوە

**شیکردنەوەی تۆڕی گواستنەوە** تۆڕێکە لە جوگرافیادا، ئاماژەیە بۆ ژێرخانێک کە ڕێگا بە جوڵان و لێشاو دەدات. نموونەکانی بریتین لە: تۆڕەکانی شەقام، ڕێگاکانی ئاسنین، ڕێگاکانی ئاسمان، گواستنەوە لە ڕێگەی ھێڵی بۆڕی، گواستنەوە ئەلکیترۆنییەکان، لەنێوان ئەوانی تر. نموونەیەکی دیجیتاڵی بۆ ئەم تۆڕانە و ڕێگای شیکردنەوەیان بەشێکی سەرەکیی سیستمی زانیاریی جوگرافی، ئەندازیاریی ئازوگوێز، لەنێوان ئەوانی تریش.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Transport network analysis»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ١١ی ئازاری ٢٠٢٢.

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی گواستنەوە
* دەروازەی جوگرافیا