Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ئیتاڵیا

| کۆماری ئیتاڵیاRepubblica Italiana |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| ئاڵا | [[ی ئیتاڵیا |]] |

 |
| **سروود:Il Canto degli Italiani* (ئیتالی) |
|  ئیتالیا (سەوزی تۆخ) |
| **پایتەخت** | ڕۆما ﻿ / ﻿ |
| زمانە فەرمییەکان | ئیتالی |
| **گرووپە ڕەگەزییەکان**  | ئیتالی |
| دەوڵەت | کۆمار |
| ژمارەی دانیشتوان |
|  -  | بەراوردی  | ٥٨٬٨٥٠٬٧١٧   |

**ئیتاڵیا** بەفەرمی **کۆماری ئیتاڵیا** (بە ئیتالی: *Italia*) وڵاتێکە لە باشوور و ڕۆژئاوا ئەورووپا . دەکەوێتە ناوەڕاستی دەریای ناوین و ئەندامی یەکێتیی ئەورووپایە. پایتەختەکەی شاری ڕۆمایە و دوو وڵاتی بچووکی سەربەخۆی ڤاتیکان و سان مارینۆی تێدایە. ئیتالیا لە باکوورەوە لەگەڵ فەڕەنسا، سویسرا، نەمسا و سلۆڤێنیا ھاوسنوورە. پێکهاتووە لە نیمچە دوورگەیەک کە بە بەرزاییەکانی ئەڵپ سنووردار کراوە و بە چەندین دوورگە دەورە دراوە ; ڕووبەری ئیتاڵیا ٣٠١,٣٣٨ کیلۆمەتر دووجایە، ژمارەی دانیشتووانی نزیکەی ٦٠ ملیۆن کەسە. سێیەم وڵاتی ئەندامی یەکێتی ئەوروپا و شەشەم وڵاتی ئەوروپایە لە ڕووی زۆری ژمارەی دانیشتوانەکەی و دەیەمین وڵاتی کیشوەرەکەیە بەپێی ڕووبەری وشکانی.

ئامفیتێئاتری کۆمپانۆ لە شوێنە مێژووییەکانی ئیتالیا
## دانیشتووان

بەپێی ئامارەکانی ساڵی ٢٠١٤ ژمارەی دانیشتوانی وڵاتی ئیتالیا ٦١,٠٧٠,٢٢٤ کەس بووە کە دەکاتە ٠.٨٤ لەسەدی ڕێژەی خەڵکی جیھان. تەمەنی مام‌ناوەندی خەڵکی ئەم وڵاتە ٤٤.٧ ساڵە. ھەروەھا ٦٩ لەسەدی دانیشتوانی وڵات لە شارەکان دەژین.

## ئایین

خەڵکی ئیتالیا ٨٣٪ لە کاتۆلیک، ١٢٪ لە بێ ئایینی، ٤٪ لە ئیسلام و ١٪ لە ئایینەکانی تر پەیڕەوی دەکەن.

## ئەمانەش ببینە

* سنووری فەرەنسا-ئیتاڵیا
* سنووری ئیتالیا-سلۆڤینیا

## سەرچاوەکان

* دەروازەی وڵاتەکان
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی یەکێتیی ئەورووپا
* دەروازەی ئیتاڵیا
* دەروازەی پەیوەندییە نێونەتەوەیییەکان
# کاتژمێری دەستی

| کاتژمێری دەستی |
| --- |
|  |
| لقی | fashion accessory، کاتژمێر |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**کاتژمێری دەستی** (بە ئینگلیزی: Watch) بریتییە لە کاتژمێرێک کە لەسەر مەچەک دەبەسترێت یان لە گیرفانێکدا ھەڵدەگیرێت. بە شێوەیەک دروست کراوە کە ئاگاداری کات بێت و بە شێوەیەکی گشتی بە پاتری یان جووڵەی میکانیکی کاردەکات. کاتژمێرە دەستییەکان بە چەندین ستایل جیاوازن، لە دیزاینە کلاسیکەکانی ئەنالۆگەوە تا دەگاتە شاشەی دیجیتاڵی مۆدێرن. ھەروەھا دەتوانن تایبەتمەندی زیادەی وەک زەنگ و تایمەر و کاتژمێری دەستی وەستان لەخۆ بگرن. کاتژمێرەکان تەنھا کارایی نین بەڵکو دەتوانێت ببێتە ئیکسسواراتێکی مۆدە، لەگەڵ چەندین مارکە و ستایلی جیاواز بەردەستە بۆ ئەوەی لەگەڵ سەلیقە و بۆنە جیاوازەکاندا بگونجێت. ھەروەھا ھەندێک لە کاتژمێرە دەستییەکان بۆ مەبەستی تایبەت دروستکراون، وەک غەواس یان چالاکییە وەرزشییەکان.

## سەرچاوەکان

* بەشداربووانی ویکیپیدیا، «Watch»، ویکیپیدیای ئینگلیزی. سەردان لە ٢٨ی تەممووزی ٢٠٢٣.

* دەروازەی کات
* دەروازەی ڕۆژژمێر
* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
# ئارگۆن

**ئارگۆن** (بە ئینگلیزی: Argon) یەکێکە لە توخمە کیمیایییەکان بە هێمای کیمیاییی «Ar» و گەردیلە ژمارەی ١٨.

## سەرچاوەکان

ئارگۆن

* دەروازەی کیمیا
* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی خۆراک
# دەرمانی کاریگەریی دەروونی

**دەرمانی کاریگەریی دەروونی** (بە ئینگلیزی: Psychoactive drug) دەرمانێکە، کار لە گۆڕانی فرمانی ناوەندەکۆئەندامی دەمار دەکات.

## سەرچاوەکان

* پەرتووکی زیندەزانی ١٢، چاپی دووەم - ٢٠١١.

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی کیمیا
* دەروازەی ژینناسی
# سڤالبارد

| سڤالبارد |
| --- |
|  |
| نەژاد | Norwegians |
| ناسناوی خەڵک | svalbardianer، svalbardianar |
| زمانی فەرمی | زمانی نەرویژی |
| کیشوەر | ئەورووپا |
| وڵات | نەرویژ |
| پایتەخت | Longyearbyen |
| دابەشکاریی کارگێڕی | نەرویژ |
| ناوچەی کاتی | کاتی ئەورووپای ناوەندی |
| ناوچەی جوگرافی | ئۆقیانووسی بەستووی باکوور |
| پۆتانی شوێن | ٧٨°٩′٢٥″N ١٥°٥١′٥١″E |
| بەرزترین خاڵ | Newtontoppen |
| شێوەی بنەڕەتیی حکوومەت | سیستمی پەرلەمانی |
| نووسینگەی بەڕێوەبردن | Governor of Svalbard |
| سەرۆک | Lars Fause |
| دانیشتووان | ٢٬٦٦٨ |
| بەرزی لە ئاستی دەریا | ١٬٧١٣ مەتر |
| دراو | Norwegian krone |
| زمانەکان | زمانی نەرویژی |
| باری کەلەپووری | Tentative World Heritage Site |
| ڕووبەر | ٦١٬٠٢٢±١ کیلۆمەتر چوارگۆشە |
| وێبگە |  |
| جوگرافیای ئەم بابەتە | geography of Svalbard |
| ئابووری بابەت | economy of Svalbard |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**سڤالبارد** (بە نەرویژی: *Svalbard*) کۆمەڵێک دوورگەی سەر بە نەرویژ لە ئۆقیانووسی بەستووی باکوورە. ئەم دوورگانە لە باکووری ئەورووپا، نێوان کەنارەکانی باکووری نەرویژ و جەمسەری باکوور ھەڵکەوتوون. گەورەترین شوێنی نیشتەجێبوونی سڤالبارد، شاری لۆنگییربینە.

## سەرچاوەکان

## بەستەرە دەرەکییەکان

* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی نەرویژ
# مەرگ

کەللەسەر زۆر جار وەکوو ھێمایێک بۆ مردن بەکاردێت
**مەرگ** یان **مردن** کۆتایی ھاتنی ژیانە. لە ژینناسی، بە لەناوچوونی بێگەڕانەوەی نیشانەکانی ژین دەگوترێت.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی مەرگ
* دەروازەی فەلسەفە
* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی دەروونناسی
# ڤایرۆید

**ڤایرۆئید**ەکان ڤایرووسی گیاکانن.پێک دێن لە RNA بەبێ بوونی هیچ ناوکەترشێک، ڤایرۆئیدەکان دەبنە ھۆی نەخۆشی لە گیاکان.توانای دووهێندەبوونیان هەیە.لەناوکەترش زیان بە رووەکە خانەکان دەگەیەنن زیان بەو رووەکە خانانە دەگەیەنن کە گرینگی ئابووریان هەیە وەک: پرتەقال،ئاروو،پەتاتە

## سەرچاوەکان

* دەروازەی پزیشکی
* دەروازەی ژینناسی
# ڕۆژژمێری قبتی

**ڕۆژژمێری قبتی** لە نێوان مەسیحییەکانی قبتی میسری باوە. ئەم ڕۆژژمێرییە لە ساڵنامەی میسری کۆن (فیرعەونی) وەرگیراوە. جیاوازی سەرەکییان بوونی سالانی پڕ
لە قبتییدا. لە ساڵنامەی قبتیدا، ساڵەکە بە دوازدە مانگی سی ڕۆژ و پێنج ڕۆژی زیادە لە کۆتایی ساڵدا دابەش دەکرێت.. . ھەندێ جار ئەم پێنج ڕۆژە بە «مانگ بچووک» ناودەبرێن.

## مانگە قیبتییەکان

خشتەی خوارەوە ئاماژە بە ڕێکەوتەکانی ساڵانی قوبەتی دەکات، کە ٢٩ی شوبات ناگرێتەوە. پێش ئەم ساڵانە لە کۆتایی ساڵی پێشوودا ڕۆژێکی بازدانی کۆپتی ھەبوو. ئەمە دەبێتە ھۆی گۆڕینی ڕێکەوتەکان ڕۆژێک دواتر لە ڕۆژژمێرەکانی جوولیان و گریگۆری لە ڕۆژی سەری ساڵی کۆپتیکەوە بۆ ڕۆژی بازدانی جوولیانی یان ڕۆژژمێری گریگۆری.

مانگی قبتی| *ژمارە.* | ناو | ڕۆژژمێری ئیتیۆپیا | ڕۆژژمێری ژوولییەن | ڕۆژژمێری زایینی (١٩٠٠–٢٠٩٩) | وەرز | بنچینەی ناو بە زمانی قبتی |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| بۆھایریک قیبتی | ساھیدیک قیبتی | وەرگێڕانی پیتی زمانی قیبتی | عەرەبی میسری شێوەی خوێندنەوە |
| 1 | Ⲑⲱⲟⲩⲧ | Ⲑⲟⲟⲩⲧ | تۆت | توت **Tūt** | Mäskäräm (መስከረም) | August 29 – September 27 | 11 September – 10 October | Akhet (وەرزی ھەڵچوون) | ḏḥwty: تۆت، خودای دانایی و زانست |
| 2 | Ⲡⲁⲟⲡⲓ | Ⲡⲁⲱⲡⲉ | پاوی | بابە **Bābah** | Ṭəqəmt(i) (ጥቅምት) | September 28 – October 27 | 11 October – 9 November | pꜣ-n-jpt: ئاھەنگی ئۆپێت |
| 3 | Ⲁⲑⲱⲣ | Ϩⲁⲑⲱⲣ | ھاتور | ھاتور **Hātūr** | Ḫədar (ኅዳር) | October 28 – November 26 | 10 November – 9 December | Ḥwt-ḥr: خواوەندی جوانی و خۆشەویستی) |
| 4 | Ⲭⲟⲓⲁⲕ | Ⲕⲟⲓⲁϩⲕ | کۆیاک | کیھک **Kiyāhk** | Taḫśaś (ታኅሣሥ) | November 27 – December 26 | 10 December – 8 January | kꜣ-ḥr-kꜣ: "ڕۆح لەسەر ڕۆح، ناوی ئاھەنگێک |
| 5 | Ⲧⲱⲃⲓ | Ⲧⲱⲃⲉ | توبی | طوبھ **Ṭūbah** | Ṭərr(i) (ጥር) | December 27 – January 25 | 9 January – 7 February | Proyet, Peret, Poret (وەرزی سەرھەڵدان) | tꜣ-ꜥꜣbt: "پێشکەش کردن" |
| 6 | Ⲙⲉϣⲓⲣ | Ⲙϣⲓⲣ | مێشیر | أمشیر **ʾAmshīr** | Yäkatit (Tn. Läkatit) (የካቲት) | January 26 – February 24 | 8 February – 9 March | mḫjr: ناوی ئاھەنگێک کە ڕەنگە ھاوشێوەی جۆرێک سەبەتە بێت کە لەو ئاھەنگەدا بەکاردێت |
| 7 | Ⲡⲁⲣⲉⲙϩⲁⲧ | Ⲡⲁⲣⲙϩⲟⲧⲡ | پەرێمھات | برمھات **Baramhāt** | Mägabit (መጋቢት) | February 25 – March 26 | 10 March – 8 April | pꜣ-n-jmnḥtp: "فیستیڤاڵی ئەمنھۆتپ" |
| 8 | Ⲫⲁⲣⲙⲟⲩⲑⲓ | Ⲡⲁⲣⲙⲟⲩⲧⲉ | پارمۆوتی | برمودھ **Baramūdah** | Miyazya (ሚያዝያ) | March 27 – April 25 | 9 April – 8 May | pꜣ-n-Rnnwtt: فیستیڤاڵی خوداوەندی دروێنە |
| 9 | Ⲡⲁϣⲟⲛⲥ | Ⲡⲁϣⲟⲛⲥ | پەشۆنس | بشنس **Bashans** | Gənbo (t) (ግንቦት) | April 26 – May 25 | 9 May – 7 June | شومو یان شمو (دروێنە) | pꜣ-n-ḫnsw "ڤیستیڤاڵی خونسوو) ...]" |
| 10 | Ⲡⲁⲱⲛⲓ | Ⲡⲁⲱⲛⲉ | پاونی | بؤنة **Baʾūnah** | Säne (ሰኔ) | May 26 – June 24 | 8 June – 7 July | pꜣ-n-jnt: ئاھەنگی گەلی |
| 11 | Ⲉⲡⲓⲡ | Ⲉⲡⲏⲡ | ئیپیپ | أبیب **ʾAbīb** | Ḥamle (ሐምሌ) | June 25 – July 24 | 8 July – 6 August | jpjp: واتە نەناسراوە |
| 12 | Ⲙⲉⲥⲱⲣⲓ | Ⲙⲉⲥⲱⲣⲏ | مەسۆری | مسری **Misrā** | Nähase (ነሐሴ) | July 25 – August 23 | 7 August – 5 September | mswt rꜥ: لەدایکبوونی ڕەع |
| 13 | Ⲡⲓⲕⲟⲩϫⲓ ⲛ̀ⲁ̀ⲃⲟⲧ | Ⲉⲡⲁⲅⲟⲙⲉⲛⲁⲓ | پی کۆگی ئێناڤۆت | نسیئ **Nasīʾ** | Ṗagʷəmen/Ṗagume (ጳጐሜን/ጳጉሜ) | August 24 – August 28 | 6–10 September | مانگی بچووک؛ |

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ڕۆژژمێر
# سەردەمی ئاسن

بانی خانوویەکی سەردەمی ئاسن لە ئەورووپا
**سەردەمی ئاسن** سەردەمێکە لە سەردەمانی پێش مێژوو (١٢٠٠تا ٥٠ی پ.ز) کە بە کانزای ئاسن پێناسە دەکرێت و بە دوای سەردەمی برۆنز دێت. وادەی ئەم سەردەمە کۆتایە و بە گوێرەی جوگرافیا کاتی دۆزینەوە و بە کارھێنانیشی جیاوازە.

ئاسن لە ١٨٠٠ تا ١٢٠٠ی پ.ز لە ھیندستان بە کار ھێنراوە. ئەم ئالیاژە لە ئەورووپای ناوەندی واتە ھالشتات ٨٠٠ تا ٤٥٠ی پ.ز دەست پێ دەکات. لە بریتانیا لە سەدەی پێنجەمی پ.ز دەست پێ دەکات کە ئاماژە بە سکۆتلەند دەکرێت پاش ئەوەی ڕۆمەکان دەستیان بە سەر بریتانیا داگرت.

سەردەمی ئاسن گۆڕانێکی گەورەی لە ژیانی مرۆڤی پێش مێژوو دروستکرد. لەم سەردەمەدا زمان، چاند، ڕێبەرایەتی کۆمەڵگا، نەریتەکان و خوداکان و یاساکان زیاتر دێنە بەر چاو و گەشە دەکەن. ھەروەھا وەرزێڕی دەڕواتە قۆناخیکی نوێوە.

* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی تەکنۆلۆژیا
# جیھانی مەسیحییەت

نەخشەی جیھانی مەسیحییەت، نیشاندانی ئەو وڵاتانەی کە زۆرینەی مەسیحییان ھەیە (٥٠٪+)
ئایینی مەسیحییەت بەپێی بڵاوبوونەوەی لە وڵاتانی جیھان
**جیھانی مەسیحیەت** یان **جەستەی مەسیحییەت** زاراوەیەکە بە کۆمەڵێک وڵات دەدرێت کە زۆرینەی مەسیحی و شارستانییەتی مەسیحی ھاوبەشیان ھەیە کە لە ڕووی مێژوویی و داب و نەریت و کۆمەڵایەتی و ڕامیارییەوە بەیەکەوە گرێدراون. لە ڕووی مێژووییەوە، ئەم زاراوەیە ئاماژەیە بۆ ئەو گەلانەی کە تێدا مەسیحییەتی کاسۆلیکی ئایینی فەرمییە، یان ئەو وڵاتانەی کە سیستەمی مەسیحی کاسۆلیکییان ھەیە. ھەروەھا ئەم زاراوەیە بەپێی نەریتی مەسیحی، کۆمەڵگەی مەسیحی یان کڵێسای مەسیحی دەگرێتەوە کە بەپێی یاسای باوەڕ و فێرکارییەکانی کڵێساکەیە و خۆی بە «یەکن، کۆمەڵەن، پیرۆزن» پێناسە دەکات. مێژووی مەسیحییەت نزیکەی ١٧٠٠ ساڵ دەخایەنێت و چەندین پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی و ڕامیاری لەخۆدەگرێت، ھەروەھا پێشکەوتنەکانی ھونەر، تەلارسازی، وێژە، زانست، فەلسەفە و تەکنەلۆژیا.

لە دوای بڵاوبوونەوەی ئایینی مەسیحییەت لە وڵاتانەی شامەوە بۆ ئەورووپا و باکووری ئەفریقا لە سەرەتای ئیمپراتۆریەتی ڕۆمانیدا، مەسیحیەت دابەش بوو بەسەر ڕۆژھەڵاتی یۆنانی و ڕۆژاوای لاتین کە پێشتر بوونیان ھەبوو. لە ئەنجامدا جۆرە جیاوازەکانی ئایینی مەسیحییەت بە بیروباوەڕ و کردارە نەریتییەکانی خۆیانەوە سەریان ھەڵدا، کە لە دەوری ڕۆما ( مەسیحیەتی ڕۆژاوایی، کە کۆمەڵگاکەی پێی دەگوترا مەسیحیەتی ڕۆژاوایی یان لاتینی) و قوستەنتینیە ( مەسیحیەتی ڕۆژھەڵاتی، کە کۆمەڵگاکەی ناوی مەسیحییەتی ڕۆژھەڵاتی بوو). لە سەدەی یازدەھەمەوە تا سێزدەھەم، مەسیحیەتی لاتینی بەرزبووەوە بۆ ڕۆڵێکی سەرەکی لە جیھانی ڕۆژاوادا.

لە سەدەکانی ناوەڕاستدا، زاراوەی مەسیحیەت بە تایبەتی بە ئەورووپای ڕۆژاوا پەیوەست بوو؛ تا کۆتایی سەدەی پانزەھەم، ئەورووپا کە شارستانیەتی مەسیحی لە باوەش گرتبوو، بوون بە یەک ناوەند بۆ جیھانی مەسیحییەت. پاپایەتی کاسۆلیکی ڕۆڵێکی ڕامیاری بەرچاوی لە ئەورووپا و ئیمپراتۆریەتەکانیدا ھەبووە و ڕۆڵەکە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا گەشەی کردووە، بەتایبەتی لە سەردەمی ئیمپراتۆر شارلمانگن و دوای ئەوەیش. ئەمەش لە تێکەڵبوونی کڵێسا لەگەڵ دەسەڵاتی پادشایەتی و ڕۆڵی ڕامیاری کاریگەردا دیار بوو. لە دەرەوەی ئەورووپای ڕۆژاوا، کۆمەڵگەی مەسیحی ڕۆژھەڵات ھەبوون کە ئایینی مەسیحییان وەک ئایینی فەرمی خۆیان و ھۆکاری سەرەکی یەکخستنی شارستانی و داب و نەریتی وەرگرتبوو لەوانەش ئیمپراتۆریەتی بیزەنتین و ئەرمەنستان و ئیتیۆپیا.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی مەسیحییەت
* دەروازەی ئەورووپا
* دەروازەی ئاسیا
* دەروازەی ئایین
* دەروازەی کۆمەڵگا
* دەروازەی چاند
* دەروازەی جوگرافیا
# کۆمەڵگای کشتوکاڵی

| کۆمەڵگای کشتوکاڵی |
| --- |
| لقی | کۆمەڵ، classification of societies |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**کۆمەڵگای کشتوکاڵی** (بە ئینگلیزی: Agrarian society) جۆرێک لە کۆمەڵگایە کە پشت بە کشتوکاڵ دەبەستێت وەک سەرچاوەی سەرەکی داهات و ئابووری.

## سەرچاوەکان
# ئوسترالیای باشوور

| ئوسترالیای باشوور
South Australia |
| --- |
| ویلایەت |
| زانکۆی ئەدێلاید. |
| ئاڵامۆر |
|  |
| وڵات |  ئوسترالیا |
| ناوەند | ئەدێلاید |
| بەرزترین خاڵ | "چیای وودرۆف" (١٤٣٥۵ مەتر) |
| نزمترین خاڵ | دەریاچەی ئێیر (-١٥ مەتر) |
| دامەزراندنی ویلایەت | ١٨٣٤ |
| دەسەڵاتدەستوورخوازی شاهانە |
|  • پارێزگار | هیوو ڤان لی |
| ڕووبەر |
|  • سەرجەم | ١٬٠٤٣٬٥١٤ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٤٠٢٬٩٠٣ میلی چوارگۆشە) |
|  • وشکایی | ٩٨٣٬٤٨٢ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٣٧٩٬٧٢٥ میلی چوارگۆشە) |
|  • ئاو | ٦٠٬٠٣٢ کیلۆمەتری چوارگۆشە (٢٣٬١٧٨ میلی چوارگۆشە) |
| ژمارەی دانیشتووان |
|  • سەرجەم | ١٬٦٤٤٬٦٤٢ |
|  • چڕی | ١٫٦ کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (٤٫١ کەس لە میلی چوارگۆشە) |
| ناوچەی کاتی | UTC٩+ (AEST) |
|  • ھاوین (DST) | UTC١٠+ (AEDT) |
| کۆدی پۆستی | SA |
| کۆدی تەلەفۆن | ٢ ٦١ |
| ISO 3166 code | AU-SA |
| وێبگە | www.sa.gov.au |

**ئوسترالیای باشووری** بە ئینگلیزی: South Australia یەکێکە لە ویلایەتەکانی وڵاتی ئوسترالیا کە لە باشووری ئەم وڵاتەیە.

ناوەندی ئەم ویلایەتە شاری ئەدێلایدە.

ئەم ویلایەتە جگە لە تاسمانیا سنووری لەگەڵ گشت ویلایەتەکانیتر هەیە و لە باشوور لەگەڵ ئۆقیانووسی باشوور، لە ڕۆژاوا لەگەڵ ئوسترالیای ڕۆژاوا، لە باکوورەوە لەگەڵ خاکەکانی باکووری ئوسترالیا، لە باکووری ڕۆژهەڵاتەوە لەگەڵ کوینزلەند، و لە ڕۆژهەڵاتەوە لەگەڵ ڤیکتۆریا و وێڵزی باشووری نوێ هاوسنوورە.

## مێژوو

ئەو دوورگەیە لە ساڵی ١٦٢٧ لە لایەن دەریاوانی هۆڵەندی بینرا، بەڵام تا دوو سەدە دواتر گرینگی پێ نەدرا.

لە ساڵی ١٨٣٤ دەوڵەتی بەریتانیا یاسایێکی چەسپاند کە بە پێی ئەم ئوسترالیای باشووری وەکوو ویلایەتێکی سەربەخۆ دانی پێدا نرا و بەرە بەرە دانیشتووی (ئازادەکەن نەوەک دوورزراوەکان) چوونە ئەوێ و شاری ئەدێلایدیان بنیاد نا.

## جوگرافی و گەلهە

پانتایی ئوسترالیای باشووری بریتیە لە ٩٨٤٣٧٧ کیلۆمەتری چوارگۆشە کە چوارەمین ویلایەتی گەورەی ئوسترالیایە.

بەرزترین خاڵی، چیای "وودۆرف"ە بە بەرزای ١٤٣٥ مەتر و نزمترین خاڵی لە دەریاچەی ئێیر دایە بە نزمی -١٥ مەتر.

گەلهەی ئەم ویلایەتە بریتیە لە ١٥٥٨٢٠٠ کەس (٢٠٠٧) کە پێنجەمین ویلایەتی پڕدانیشتووی ئوسترالیایە.

وەکوو زۆرتری ویلایەتەکانی تری ئوسترالیا ئەم ویلایەتەش لە باشووری دا و لە کەنار ئاوەکان دا خاوەن سەوازایی و گژوو گیای زۆرە، بەڵام نیوەی باکووری بەتاڵە لە خەڵک.

زۆرترین دانشتووانی لە ناوەندەکەی، شاری ئەدێلاید و دۆڵەکانی سەر کەنارەکانی باشوور و ڕووباری مورای دەژین. ئابووری ئوسترالیای باشووری زیاتر لەسەر کشت و کاڵە. گۆشت، گەنم، پەشم و شەڕاب بەرهەمە سەرەکیەکانی ئەم ویلایەتەن.

## شارەکان

* ئەدێلاید
* پۆرت ئەگاستا
* پۆرت پیێری
* پۆرت لینکۆڵن
* مووری برێج
* ماونت گەمبیێر
* ڤیکتۆر هاربۆر
* وایالا

## زانکۆکان

* زانکۆی ئوسترالیای باشور
* زانکۆی ئەدێلاید
* زانکۆی فلیندێرز

## سەرچاوەکان

* دەرگای زانیاریەکانی ئوسترالیای باشوور
* زانیاریە گەشتیاریەکانی ئوسترالیای باشوور
* زانست نامەی ئوسترالیای باشوور
* زانکۆی ئوسترالیای باشوور

* دەروازەی ئوسترالیا
* دەروازەی جوگرافیا
* دەروازەی کەشوھەوا
* دەروازەی مێژوو
* دەروازەی ئۆقیانووسیا
# دەستەمۆکردن

گەماڵ و پەز لە یەکەمین ئاژەڵگەلێک بوون کە دەستەمۆ کران
**دەستەمۆکردن** حاڵەتی خوو کردنی ئاژەڵێک بە ژیان لەگەڵ مرۆڤە. لە حاڵی دەستەمۆ کردن، ئاژەڵ ھەندێک کار بۆ مرۆڤ ئەنجام دەدات و لە بەرانبەریشیدا مرۆڤ خزمەتی ئاژەڵ دەکات و خۆراک و شوێنی ژیانی بۆ دابین دەکات.

## پەڕاوێز

* دەروازەی ژینناسی
* دەروازەی گیانلەبەران
* دەروازەی ڕوەک
* دەروازەی کۆمەڵگا
# مۆمیا

مۆمیا
مۆمیایەکی میسری
**مۆمیا** بە تەرمێک دەوترێ کە پێست و ئەندامەکانی تری بەھۆی پۆشران بە مۆم یان ماکێکی کیمیاویی تر یان بەھۆی سەرمای زۆرەوە پارێزرابێت.

میسرییە کۆنەکان مردووەکانی خۆیان مۆمیا دەکرد و باوەڕیان وابوو کە ڕۆژێک لە ڕۆژان زیندوو دەبنەوە، بۆیە جلوبەرگ و زێڕ و زیو و سەرجەم کەلوپەلە پێویستەکانیان لەگەڵدا حەشاردەدا. وشەی مۆمیا لە (مۆم) ەوە ھاتووە، چونکە وەک گوتمان میسرییە کۆنەکان مردووەکانی خۆیان مۆمیا دەکرد. واتا بە مۆم دایان دەپۆشی. وشەی مۆمیاش واتا (داپۆشین بە مۆم). شایانی باسە جگە لە مۆم میسرییە کۆنەکان قیریشیان بۆ داپۆشینی مردووەکان بەکارھێناوە. واتا مۆمیاکردن ھەر بە مۆم نەبووە، بەڵکو ھەندێک جار قیریش بەکارھێنراوە.

## بەستەرە دەەرەکییەکان =
# دیانا (میتۆلۆژیا)

دیانا
**دیانا** یەکێک لە خوداکانی ڕۆمانییەکانە، ئەمە خودای ڕاوکردن، زاوزێ و مانگە. دیانا لە چاندی یۆنانیدا بەناوی ئارتیمیس ناسراوە.

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی کۆمەڵەی خۆر
* دەروازەی ژن
* دەروازەی گەردوون
# مانگگیران

مانگ گیران
**مانگ گیران** (بە ئینگلیزی: Lunar eclipse) ئەو دیاردەیە روودەدات ئەگەر ھات و زەوی بێتە نێوانی خۆر و مانگ ئەو کاتەش تاریکی بەسەر مانگدا روودەدا کە بە عەرەبی پێیدەڵێن: (ظل) وە ئەو کاتەش پێیدەڵێن (مانگ گیرانی تەواو) یان (مانگ گیرانی بەشێکی)

## جۆرەکانی مانگ گیران

لێرەدا ٣ جۆری مانگ گیران ھەیە ئەوانیش:

* مانگ گیرانی تەواو: ئەوە ئەو کاتە روودەدا کە مانگ بە تەواوی بێتە نێوە تاریکای (ظل) زەوی، ئەو کاتەش مانگ بە تەواوت دەگیرێ
* مانگ گیرانی بەشی: لەو کاتە روودەدا ئەگەر بێت و مانگ بکەوێتە بەشێکی تاریکای زەوی، ئەو کاتەش مانگ بەشێکی دەگیرێ
* مانگ گیرانی شێوەی تاریکی:؛لەو کاتەی مانگ نزیک دەبێتەوە لە تاریکی زەوی ئەو کاتەش مانگ ناگیڕی تەنھا کەمێک تاریکی بەسەرا روودەدا

## چێ روودەدا لەسەر مانگ

سەر رووی مانگ پلەی گەرمی دەگاتە ١٣٠ پلە بەڵام کاتێکە زەوی رێگری دەکا لە تیشکی خۆر ئەو کاتە پلەی گەرمی لەسەر رووی مانگ دەبێتە -٩٩ ژێر سفر، بەو مانایەی بە تەنھا لە کاتی مانگ گیرانی تەواودا پلەی گەرمی لەسەر مانگ دەگۆردرێ و نزیکی ٢٢٩ پلە جیاوازی درووست دەبێ.

## کاتی مانگ گیران

زۆرترین و درێژخایەنترین مانگ گیران تەواو لە مێژووشدا ١ کاژێر ٤٠ خوولەک بەردەوام بوە.

بەڵام زۆرترین و درێژخایەنترین ڕۆژگیران زیاتر لە ٧ خوولەک و ٤٠ چرکە بەردەوام بوە.

## مانگ گیران لە ئاینی ئیسلامدا

مانگ گیران و ڕۆژگیران یەکێکن لە بابەتە گرنگەکانی ئیسلام وە لە بیر و باوەری ئیسلامی دەربارەی ئەو دیاردانە نوێژی مانگ گیران و ڕۆژگیران ھەیە، پێویستە و سوونەتە ھەر مووسڵمانێک کاتێک بەو دیاردانە رۆشت و بینی ئەو ٢ نوێژە ئەنجام بدا.

## وێنەکان

* مانگ گیران لە مانگی ئازاری ساڵی ٢٠٠٧
* لە ئابی ساڵی ٢٠٠٧ وێنەی مانگ گیران و لەگەڵ بەشێک لە ئەستێرەکانی گەردوون
* ھەندێک وێنەی لێکدراوەی مانگ گیران لە ساڵی ٢٠٠٤ لە ویلایەتی باکووری کالیفۆرنیا
* وێنەیەکی تەواوی مانگ گیران لە شاری کرمان لە وڵاتی ئێران
* وێنەیەکی لێکدراوی مانگ گیران لە ٢٠ شووباتی ساڵی ٢٠٠٨

## سەرجاوە

* مانگ گیران
* مانگ گیران لە سایتی ئاسمانی تەلیسکۆبەکان
* -What-is-a-Blood-Moon بابەتێکی تەواو لەسەر مانگ گیرانسایتی ئاسمانی زەوی بابەتێکی لەسەر مانگ و مانگ گیران خستۆتە روو

* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی فیزیک
* دەروازەی کۆمەڵەی خۆر
* دەروازەی فڕینی بۆشایی
# دیسکەڤەری

| دیسکەڤەری |
| --- |
|  |
| بەشێکە لە |  |
| پیشەسازی | وەشاندن، میدیای بەکۆمەڵ |
| دامەزران | ١ی کانوونی دووەمی ١٩٨٢ |
| دامەزرێنەر | John Hendricks |
| Chief executive officer | David Zaslav |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| دۆخی یاسایی | corporation |
| بەشێکە لە کۆمپانیای | Discovery Holding Company، Scripps Networks Interactive |
| شوێنی بارەگاکان | نیوویۆرک |
| بۆرسە |  |
| لە پێش | Discovery Holding Company |
| لە دوای | وارنەر برۆس دیسکەڤەری |
| بەرھەمەکان و ماددەکان | میدیای بەکۆمەڵ |
| کۆتاییھاتن | ٨ی نیسانی ٢٠٢٢ |
| وێبگە |  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**دیسکەڤەری، ئینکۆپۆرەیتد** (بە ئینگلیزی: Discovery, Inc.) کۆمپانیایەکی میدیای گشتیی فرەنەتەوەیی ئەمریکی بوو کە تایبەت بوو بە تەلەڤیزیۆنی ڕاستەقینە و بارەگاکەی لە شاری نیویۆرک بوو. کۆمپانیاکە لە ساڵی ١٩٨٢ دامەزراوە، و کۆمەڵێک براندی تەلەڤیزیۆنی ڕاستەقینە و شێوازی ژیانی بەڕێوەدەبرد، وەک کەناڵی دیسکەڤەری کە بە ناوی خۆیەوەیە، ئەنیمڵ پلانێت، ساینس چانڵ، و تی ئێڵ سی. لە ساڵی ٢٠١٨، کۆمپانیاکە سکریپس نێتوۆرکس ئینتەراктиڤی کڕی، و تۆڕەکانی وەک فوود نێتوۆرک، ئێچ جی تی ڤی، و تڕاڤڵ چانڵی زیادکرد بۆ پۆرتفۆلیۆکەی. لە دوای کڕی نەکەوە، دیسکەڤەری خۆی وەک خزمەتگوزاری ئەندامانی بینەری «بە پەرۆش» وەسف دەکرد، و ھەروەھا گرنگی بە خزمەتگوزارییەکانی ستریمینگ دەدا کە لەسەر بنەمای سامانەکانی دروستکرابوون.

دیسکەڤەری خاوەنی یان بەرژەوەندی لە وەشانی ناوخۆیی براندەکانی کەناڵەکانی لە بازاڕە نێودەوڵەتییەکاندا ھەبوو، جگە لە کارە ھەرێمییە سەرەکییەکانی دیکەی وەک یۆرۆسپۆرت (گرووپێکی سەرتاسەری ئەورووپیی کەناڵە وەرزشییەکان، کە دیارترینیان خاوەنی مافی پەخشی یارییەکانی ئۆڵۆمپیادە لە زۆربەی ئەورووپادا)، گۆڵف تی ڤی (خزمەتگوزارییەکی ستریمینگی نێودەوڵەتی کە تەرکیزی لەسەر گۆڵفە، و خاوەنی مافی دیجیتاڵی نێودەوڵەتیی پی جی ئەی توورە)، دیسکەڤەری کۆمیونیکەیشنز نۆردیک (کە کەناڵی بەرژەوەندیی گشتی لە نەرویج، سوید، دانیمارک و فینلاند بەڕێوەدەبات)، گرووپی تی ڤی ئێن لە پۆڵەندا، و پۆرتفۆلیۆیەکی جۆراوجۆر لە کەناڵە خۆڕایییەکان لە ئەڵمانیا، ئیتاڵیا، نیووزیلەندا، و شانشینی یەکگرتوو.

لە مانگی ئایاری ٢٠٢١، ئەی تی ئاند تی پێشنیاری خۆی بۆ یەکخستنی کۆمپانیا لقەکەی لە بواری میدیادا، وارنەر میدیا، لەگەڵ دیسکەڤەری، ئینکۆپۆرەیتد ڕاگەیاند. مامەڵەکە لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠٢١ لەلایەن کۆمیسیۆنی ئەورووپی (ئی سی) پەسەند کرا و لە ٨ی نیسانی ٢٠٢٢ تەواو بوو، کە بووە ھۆی پێکھێنانی وارنەر برۆس دیسکەڤەری (دەبلیو بی دی).

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
* دەروازەی تەلەڤیزیۆن
* دەروازەی کۆمپانیا
# ڕاپرسی جیۆلۆجیی ویلایەتە یەکگرتووەکان

| ڕاپرسی جیۆلۆجیی ویلایەتە یەکگرتووەکان |
| --- |
| بە ئینگلیزی: United States Geological Survey |
|  |
| دامەزران | ٣ی ئازاری ١٨٧٩ |
| ناو بە زمانی فەرمی | United States Geological Survey |
| کورتەناو | USGS، USGS |
| بواری کار | geological survey، ژینناسی، ژینگەناسی |
| بەشداربووە لە | Geospatial World Forum 2026 |
| کارە کۆکراوەکان | Smithsonian American Art Museum |
| دروشم | science for a changing world |
| وڵات | ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| پۆتانی شوێن | ٣٨°٥٦′٥٠″N ٧٧°٢٢′٣″W |
| بەشێکە لە کۆمپانیای | وەزارەتی ناوخۆی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا |
| خاوەنی | National Geologic Map Database، USGS ScienceBase، The National Map، Mineral Resources Data System |
| شوێنی بارەگاکان | Reston |
| Phone number | +1-888-275-8747 |
| وێبگە |  |
| بەستەری ھەواڵ |  |
| Official shop URL |  |
| FAQ URL |  |
| ھاشتاگ | usgs |
|  |
| لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە  |

**ڕاپرسی جیۆلۆجی ویلایەتە یەکگرتووەکان**، کە لە سەرەتادا بە ناوی **ڕاپرسی جیۆلۆجی** دامەزرا، دەزگایەکە سەر بە وەزارەتی ناوخۆی ویلایەتە یەکگرتووەکانە و کارەکانی بوارەکانی بایۆلۆجی، جوگرافیا، جیۆلۆجی و ھایدرۆلۆجی دەگرێتەوە. ئەم دەزگایە لە ٣ی مارسی ١٨٧٩ دامەزرا بۆ لێکۆڵینەوە لە سروشتی ویلایەتە یەکگرتووەکان، سەرچاوە سروشتییەکانی و ئەو مەترسییە سروشتیانەی کە ھەڕەشە لە وڵات دەکەن. ھەروەھا ئەم دەزگایە نەخشەی ھەسارە و مانگە دەرەکییەکانیش دروست دەکات بە پشت بەستن بە زانیارییەکانی کەشتییە ئاسمانییەکانی ویلایەتە یەکگرتووەکان.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا
# ھێزی پیادەی دەریاییی ویلایەتە یەکگرتووەکان

**پیادەی دەریایی ئەمریکی** (United States Marine Corps) یان **مارینز** بریتییە لە یەکێک لە چوار لقەکەی هێزی سەربازی ئەمریکی، کە بە شێوەیەکی بەشی دەکەوێتە ژێر فەرمانی هێزی دەریایی (United States Navy) کە تایبەتە بە شتە نا شەڕێکان. لە چەکی پیادەی دەریایی ئەمریکیدا ۱۹۰,۰۰۰ سەرباز کار دەکات بە شێوەیەکی کرداری و ٤۰,۰۰۰ سەربازیش یەدەگن تێیدا. بنکەی سەرکردایەتی دەکەوێتە ئارلینگتۆن لە ویلایەتی ڤێرجینیا، وە نووسینگەی سەرکردایەتی و کۆنتڕۆڵیش هەر لەوێیە.
# زمانی مەجاری

| مەجاری |
| --- |
| *magyar nyelv* |
| خوێندنەوە | داڕێژە:IPA-hu |
| قسەی پێدەکرێ لە | مەجارستان و ھەندێک ناوچەی ڕۆژھەڵاتی نەمسا، کرواتیا، پۆڵەندا، ڕۆمانیا، باکووری سربیا، سلۆڤاکیا، سلۆڤێنیا، رۆژئاوای ئوکراینا. |
| ڕەگەز | ھەنگاری |
| ژمارەی ئاخێوەران | ١٣ میلیۆن  (٢٠٠٣–٢٠١٤)e22 |
| بنەماڵەی زمان | Uralic
* Ugric? (disputed)
	+ **مەجاری**
 |
| ڕەوشی فەرمیبوون |
| سامان دەدرێتەوە بەدەستی | Research Institute for Linguistics of the Hungarian Academy of Sciences |
| کۆدەکانی زمان |
| ISO 639-1 | `hu` |
| ISO 639-2 | `hun` |
| ISO 639-3 | Either: hun – Modern Hungarian ohu – Old Hungarian |
| Linguist List | ohu Old Hungarian |
| Linguasphere | `41-BAA-a` |
| ناوچەی ئەوروپای ناوەندیی ئەو شوێنەی زمانی خۆمالی ھەنگاریە. |
| **ئەم پەڕەیە ھێماکانی فۆنەتیکی IPA بە یوونیکۆدی تێدایە.** بەبێ پشتیوانیی نیشاندانی یوونیکۆد، لەوانەیە لە جێگەی کاراکتەرەکانی یوونیکۆد، نیشانەی پرسیار، چوارگۆشەکان یان ھێماکانی تر ببینی. |

**زمانی مەجاری** یان **زمانی ھەنگاری** زمانێکی قسە کردنە لە مەجارستان و چەند بەشی وڵاتانی دراوسێ. ھەنگاری زمانی ڕەسمیی مەجارستانە و یەکێکە لە ٢٤ زمانی فەرمی یەکێتیی ئەورووپا.

## سەرچاوەکان

* دەروازەی مەجارستان
* دەروازەی ئوکراینا
* دەروازەی ئیسرائیل
* دەروازەی زمان