# واڵتەر بادە

واڵتەر بادە (١٨٩٣-١٩٦٠)، تابلۆیەکی یادگاری بۆ یەکێک لە ئیلهامبەخشترین ئەستێرەناس و فیزیازانەکانی فەلەکناسی کە لە ساڵی ٢٠٠٧دا بە بینای قوتابخانەکە (ئێستا مۆزەخانەی ئاگرکوژێنەوەی گوندەکە) لە شوێنی لەدایکبوونی خۆی شرۆتینگهاوسن، بەشێک لە پرێوسش ئۆلدێندۆرف، ئەڵمانیا، لکێنراوە.
**ویلهێلم هاینریچ واڵتەر بادە (بە ئینگلیزی : Wilhelm Heinrich Walter Baade** ) (لە دایک بووی ٢٤ی ئازاری ١٨٩٣ - ٢٥ی حوزەیرانی ١٩٦٠ کۆچی دوایی) فەلەکناسی ئەڵمانی بووە و لە ساڵی ١٩٣١ تا ١٩٥٩ لە ئەمریکا کاری کردووە.

## ژیاننامە

کوڕی مامۆستا بەعدە لە ساڵی ١٩١٢ خوێندنی تەواو کردووە. پاشان هەر یەک لە بابەتەکانی بیرکاری و فیزیا و فەلەکناسی لە زانکۆکانی مونستەر و گۆتینگن خوێندوویەتی و تەواوی کردووە. دوای وەرگرتنی تێزی دکتۆراکەی لە ساڵی ١٩١٩، بادە لە ساڵی ١٩١٩ تا ١٩٣١ لە ڕوانگەی هامبۆرگ لە بێرگدۆرف کاری کردووە لەوێ لە ساڵی ١٩٢٠ هەسارۆکەی ٩٤٤ هیدالگۆی دۆزیەوە، کە یەکەم هەسارۆکە بوو کە ئێستا پێی دەوترێت سەنتاور کە خولگەی هەسارە زەبەلاحە گازییەکان دەبڕن.

لە ساڵی ١٩٣١ تا ١٩٥٨ لە ڕوانگەی ماونت ویلسۆن کاری کردووە لەوێ، لە کاتی جەنگی جیهانی دووەمدا ، ئەو سوودی لە بارودۆخی ڕەشبوونەوەی کاتی جەنگ وەرگرت (کە پیسبوونی ڕووناکی کەمکردەوە ), بۆ چارەسەرکردنی ئەستێرەکان لە ناوەندی گالاکسی ئەندرۆمێدا بۆ یەکەمجار. ئەم تێبینیانە وای لێکرد کە " دانیشتوانی " جیاواز بۆ ئەستێرەکان ( دانیشتوانی یەکەم و دانیشتوانی دووەم ) پێناسە بکات. هەمان تێبینییەکان وای لێکرد کە بزانێت کە دوو جۆر ئەستێرەی گۆڕاوی سیفاید هەیە. بە کەڵک وەرگرتن لەم دۆزینەوە قەبارەی گەردوونی ناسراوی دووبارە حیساب کردەوە، دوو هێندەکردنی حیساباتی پێشووی هابل کە لە ساڵی دا کردبووی ئەم دۆزینەوەکەی بە سەرسوڕمانییەکی بەرچاو لە کۆبوونەوەی یەکێتی فەلەکی نێودەوڵەتی لە ساڵی ١٩٥٢ لە ڕۆما ڕاگەیاند.

لەگەڵ فریتز زویکی, نوێبوونەوەی مەزن وەک پۆلێکی نوێی تەنەکانی فەلەکی دەستنیشان کرد. هەروەها زویکی و ئەو پێشنیاری بوونی ئەستێرەی نیوتڕۆنیان کرد و پێشنیاریان کرد کە ڕەنگە بە هۆکاری سوپەرنۆڤاکان ئەستێرەی نیوترۆنی دروست بکەن.

لە ساڵی ١٩٥٢ەوە، ئەو و ڕودۆڵف مینکۆڤسکی هاوتا بیناییەکانی سەرچاوە ڕادیۆییە جیاوازەکانیان دەستنیشان کرد، لەنێویاندا سیگنوس ئەی . ئەو 10 ئەستێرە بچووکی دۆزیەوە, لەنێویاندا 944 هیدالگۆ, کە ماوەی خولگەی درێژخایەنی هەیە (لە ڕاستیدا یەکەم سەنتۆرە کە تا ئێستا دۆزرایەوە، هەرچەندە تا ساڵی 1977 وەک چینێکی داینامیکی جیاواز نەناسرانەوە)؛ پۆلی ئەپۆلۆ ساڵی ١٥٦٦ ئیکارۆس کە دەوروبەری نزیکترە لە عەطارد ؛ و جۆری ئەمۆر 1036 Ganymed .

## ڕێزلێنان

گەڕەستێرۆچکە کە دۆزراونەتەوە: ١٠ | 930 وێستفالیا | ١٠ی ئازاری ١٩٢٠ |
| 934 تورینجیا | ١٥ی ئابی ١٩٢٠ |
| 944 هیدالگۆ | ٣١ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٠ |
| 966 موسکی | ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٢١ |
| 967 هێلیۆناپ | ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٢١ |
| 1036 گانیمێد | ٢٣ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٤ |
| 1103 سیکۆیا | ٩ی تشرینی دووەمی ١٩٢٨ |
| ١٥٦٦ ئیکاروس | ٢٧ی حوزەیرانی ١٩٤٩ |
| 5656 ئۆڵدفیڵد | ٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٢٠ |
| 7448 پۆلات | ١٤ی کانوونی دووەمی ١٩٤٨ |

**خەڵاتەکان ئەندامێتی بیانی لە ئەکادیمیای هونەر و زانستی شاهانەی هۆڵەندا (١٩٥٣)
* ئەندامی هەڵبژێردراوی کۆمەڵەی فەلسەفی ئەمریکی (١٩٥٣).
* مەدالیای زێڕی کۆمەڵەی شاهانەی فەلەکناسی (١٩٥٤)
* مەدالیای بروس (١٩٥٥)
* هێنری نۆریس ڕوسیل وانەبێژی کۆمەڵەی فەلەکناسی ئەمریکی (١٩٥٨)

**ناوی لێنراوە ئەستێرەی بچووک ١٥٠١ Baade
* کانیاوی بادە لەسەر مانگ
* Vallis Baade, دۆڵی (دۆڵی) لەسەر مانگ
* یەکێک لە دوو تەلەسکۆپی ماگیلان
* ئەستێرە بچووکەکە 966 Muschi, بە ناوی نازناوی هاوسەرەکەیەوە

* پەنجەرەی Baade, ناوچەیەکی چاودێری کە لە ساڵانی چلەکاندا دەستنیشانی کرد کە تاڕادەیەک دوور لە تۆز و خۆڵ کە دیمەنێکی ناوەندی گەلەئەستێرەیی لە کەوان دەخاتە ڕوو
* ئەستێرەی بادە کە ئێستا بە پەلساری قەرقەوش ناسراوە، بۆ یەکەمجار لەلایەن ئەوەوە ناسێندرا کە پەیوەندی ڕاستەوخۆی بە سحری قەرقەوشەوە هەیە.

## سەرچاوەکان

## بەستەری دەرەکی

* لاپەڕەی مەدالیای بروس ٥ی ئابی ٢٠١١ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.
* خەڵاتکردنی مەدالیای بروس
* خەڵاتکردنی میدالیای زێڕی RAS

* دەروازەی ژیاننامە
* دەروازەی گەردوون
* دەروازەی ئەڵمانیا
* دەروازەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا